O. Genrı
O. Genrıdiń «Tynymsyz esik» (The Door of Unrest) áńgimesin oqı bastaǵanda ádebıette jazyla-jazyla jaýyr bolǵan eki- myńjyldyq tarıhy eski fabýlaǵa, kóne kanondyq sıýjetke taǵy da jolyqqandaı ekiudaı sezimde bolǵanymyz jasyryn emes. Dese de, ózi aınaldyrǵan 36 sıýjettiń (J.Poltı) mańaıyn myń jylqy taptap ótse de, mezgil-mezgilimen eski oqıǵanyń ózinen de jańa bir mán tabatyn, jańa bir ıdeıamen ashatyn jaı da az kezdespeıdi ǵoı. Áńgimeniń sońyna qaraı bir taqyrypty kótergen eki oqıǵa qatar órbı bastaǵanda baryp, keıipker óziniń sońǵy sózin aıtqan tusta shyǵarmanyń jumbaǵy ashylyp sala beredi. Sol tusta keýde tusyń shym ete túsedi. Titirkengen boıyńda dyzyldap, tamyr-tamyrdy qýalap belgisiz bir úreıli oılar aǵyny abdyratyp, abyrjytyp qoıady. Jazýshynyń sheberligi degen de sol emes pe edi ózi?!
Olaı bolsa, provınsııalyq aptalyq basylymnyń bas redaktory otyrǵan kabınetke kirip, «Qart Ýaqyttyń kishi baýyry» dep sýretteletin beıtanys qarııany kúte turaıyq. Mine, ózi de keldi. Alashapqyn kórgendeı alabajaq kıimge, perǵaýyndardyń máńgilik turaǵy – pıramıdanyń jasyryn bólmesine tap bolǵandaǵy eskilik ıisindeı ıiske arbalyp turǵanda, o kisi qolymyzǵa kártishkesin de usynyp úlgerdi: esimi – Maıkob Ader.
Sodan keıin kúkirt tıgendeı áldebir kitaptyń kúńgirt paraǵyn kórsetti, paraqta: 1643 jyly Parıjde on alty ǵasyr boıy ómir súrdim degen bir beıtanys adam paıda boldy. Ol Ǵaısa paıǵambardy aıqyshqa kergen ýaqytta Ierýsalımde etikshi boldym deıdi. Esimi – Maıkob Ader. Ǵaısa Pontı Pılattyń jazasyn kóterip, óz aıqyshyn ózi arqalap bara jatqanda osy etikshiniń esiginiń aldyna tynyǵý úshin otyrǵanyn aıtady. Etikshi bolsa paıǵambarǵa qol kóterip, esiginiń aldynan qýady: «ári ket, nemenege tosylyp qaldyń?», deıdi. Sonda Ǵaısa: «Men ketemin, biraq sen de men kelgenshe kútetin bolasyń», deıdi. Sol bir sátten beri ol ómir súrip keledi, Ǵaısa qaıta kelgenshe, árbir júz jyl saıyn qandaı da bir transqa ushyrap, qaıtadan sol otyz jastaǵy qalpyna oralyp otyrady. Maıkob Ader, máńgilik tiri adamnyń (Vechnyı Jıd) tarıhy osyndaı».
Osydan aıan bolǵandaı, etikshi Maıkob Ader araǵa taǵy úsh júz jyl salyp, taǵy da gazet redaksııasyna kelip otyr. Qartaıǵan, qajyǵan.
Etikshi óziniń osy eki myń jyl boıy keshken ómirin, kórgen adamdaryn táptishtep aıta bastaıdy. Barǵan jerimniń bárine báleketim tıedi deıdi. Ol barǵanda Rım órtendi, ımperııalar qulady, sý tasqyny boldy degendeı... Aıtpaqshy, etikshimiz Aqsaq Temirdi kórdim deıdi. Jaqsy kisi edi, Samarqanǵa qoıyldy, jerleýine qatystym dep otyr.
Álgi gazettiń redaktory sekildi oqyrman da osy bir ııý-qııý oqıǵalar tizbegin oqyp otyryp, alýan oıǵa qalady. Bul shynymen de sol laǵnetke ushyraǵan etikshi me, ol qaıda barsa, sonda ushatyn jeti qus – aıqysh aǵashyn jerge qadaǵan jeti adam ba?! Redaktor da ań-tań, biz de ań-tań.
Oqıǵa O.Genrı qalamyna tán órnekpen órbı bersin. Biz sońyna óteıik. Redaktor bul etikshi jaıly elden surastyra júrip, qalashyqtyń kóne turǵyndarynyń biri Sellerske jolyǵady.
Eskibet kisiniń aıtýynsha, bul osynda kelgen jyldary da Maıkob etikshi bolǵan eken. Jaı etikshi emes, oqymysty etikshi. Maıkob biraz ýaqyt kádimgi qalypty adamdaı qareketin qylyp, qamyn jasap júrip, ara-tura iship ketedi. Ishken kezinde ol eldiń bárine óziniń Ierýsalımnen kelgen etikshi ekenin aıta bastaıdy. Ishimdik tyıylǵan kúni, sóz de tyıylady. Osyǵan baǵyp, mas adamnyń mazasyz shaqtaǵy maǵynasyz sózderi eken degen de oıǵa qalamyz. Biraq munyń ómirinde bir kiltıpan bar.
Osydan otyz jyldaı buryn Maıkobtyń jaz gúlindeı jaıqalyp ósken qyzy bolǵan. Bul qalashyq qudaı jolyna qulaı berilgen qaýymnyń mekeni. Qyz bolsa, qylyqty eken, erkin júrip-turǵandy unatqan syńaıly, jeńiltekteý bolsa kerek. Ákesi qyzyn úıden qýyp jiberedi. Araǵa jyldar salyp, qyz qaıta oralady, bul joly taqýa qalashyqtyń mańdaıyna tańba salǵandaı bolyp, úlde men búldege, altynǵa oranyp keledi. Qalashyq qaýymy qyzdy qýǵyndap, tas laqtyryp, tarpa bas salady. Qashqan qyz ákesiniń úıine kelip, esigin soqqylaıdy. Esikti ashqan Maıkob Ader óziniń qyzyn kórgende, ashýǵa býlyǵyp, qyzyna qol kóteredi de, ıterip jiberip, esigin jaýyp ala qoıady.
Bul ne? Laǵnetke ushyraǵan etikshiniń árbir júz jyl saıynǵy ómirinde balasy bolyp, paıǵambardy qýǵandaı sol balalaryn da qýatyn qarǵysqa tap bolǵany ma? Joq, meniń oıymsha, O.Genrı kóne oqıǵany qısyq aına tárizdi kórsetip otyr. Árbir adam, ata-anasyna, baýyryna, qaýymyna qol kóterse, ıa ony qýdalasa, ol da paıǵambardy uryp qarǵysqa ushyraýmen teń bolǵany ǵoı?.. Jazýshynyń aıtqysy kelgeni osy moral ma, tura turyńyz, moraldy Tolstoıǵa qaldyraıyq, al bul áńgimeniń sheshimi – oqyrmannyń óz enshisinde.
Tolstoı
Bárin oıǵa alǵan, bárin oıǵa alý arqyly bárine aınalǵan Tolstoı, bárin jazǵan, bárin jazý arqyly bárinde jazylǵan Tolstoı, keń Tolstoı, kemel Tolstoı bul taqyrypty da qaldyrmapty.
Jalpy, Tolstoı etikshilikti óner retinde úırengen, jazýshy bolmasa, etikshi bolar edi degizgen, etikshi obrazyna birneshe márte oralyp otyrǵan.
Ádebıettegi etikshi obrazy, etikshiler týraly shyǵarmalardy oqyǵanda Lev Tolstoıdyń eki áńgimesi ushyrasty: «Chem lıýdı jıvy?» jáne «Gde lıýbov, tam ı bog». O.Genrıdiń Maıkob Aderiniń qalaı júreginen qudaıdy joǵaltyp alǵanyn aıtqandyqtan, júreginen qudaıdy tapqan etikshi týraly aıtý da qajet. Sondyqtan «Mahabbat qaıda bolsa, qudaı sonda» áńgimesindegi Martyn Avdeıchke toqtalǵandy jón kórdik.
Etikshi Martyn jertólede turady, sondyqtan onyń terezesinen kóshede júrgen adamdardyń basy emes, aıaǵy ǵana kórinedi. Biraq etikshige sol da jetedi, ol kisini aıaq kıiminen tanıdy. Munda da úlken pálsafa jatyr.
Qysqasha baıandasaq, Martyn áıelin jerge tapsyrady, bir balasy qalady, biraq sol Kapıtoshka da bir kúni syrqattan kóz jumady. Osy tustan Martynnyń ishki qarama-qaıshylyǵy bastalady. Qarama-qaıshylyq qarsylyqqa ulasady. Qudaıǵa degen ishki qarsylyqqa. Ol shirkeýge barýdy doǵarady. Sondaı shaqtyń birinde bir qudaıshyl jerles qarııa kisi ushyrasyp, sher tarqatysady. «Sen ómirdi endi óziń úshin súrgiń kelmese, qudaı úshin súr. Saǵan ómir bergen sol emes pe?! Deıdi ol.
Martyn Avdeıch qasıetti kitaptardy paraqtap, dini qaıta bekip, júregindegi jegideı jegen qaıǵy men sheri jeńildeı bastaıdy.
Aıan deımiz ǵoı, Martynge bir ýaqta daýys estiledi: «Men saǵan qonaqqa kelemin» deıdi. Sodan bastap Avdeıch qudaıdan habar kútedi, kúnde terezeden telmirip, kóz almaıdy. Qar kúrep júrgen qart kórshisine shaı beredi, balasyn qushaqtap boranda turǵan kelinshekke as berip, jamylǵy usynady, bir qap alma arqalaǵan keıýana men onyń almasyn urlamaq bolǵan balany tatýlastyrady, ne kerek, sonyń bárimen áýre bolyp júrse de, qudaıdan habar kúte beredi. Ábden qara kesh kirip, qarańǵy kóz baılap, qaljyraǵan ýaqytta bólmesinde álgi ózi kómektesken adamdardyń elesi paıda bolady. Sonyń árbiri «Martyn, á, Martyn, sen meni tanymadyń ba? Bul – men ǵoı» dep, joq bolyp ketedi. Martyn qudaıdy solaı tabady.
Maıkob pen martyn obrazyndaǵy qarama-qaıshylyq olardyń ǵajaıyp úılesimine aınalatyndaı. Eki etikshi – qudaıdy joǵaltqan jáne qudaıdy tapqan. Munda Tolstoıdyń hrıstıan dininde aıtylatyn paıǵambardy urǵan etikshi (Vechnyı Jıd) obrazyn paıǵambar belgisine qamqor bolǵan etikshi obrazyna almastyrýyn kóremiz. Tolstoı árıne ol etikshi jaıly bildi. Ol etikshi jaıly áńgimeniń qaı dinniń de negizgi ózegi – meıirim men keshirim konsepsııasyna sáıkes bolmaı, qarsy kórinip turǵanyn da ańǵardy. Sondyqtan da Tolstoı qudaıdy tapqan etikshi obrazyn týdyrdy dep oılaımyz.
Karaı
Túrik jazýshysy Refık Halıd Karaıdyń Hasany, jat jerge jalǵyzdyqtyń qasqa qulynyn jaıdaq minip ketip bara jatqan jetim bala; keshki Ystanbuldyń ottary teńizge shaǵylysyp jalt-jult etip, sol ottar jas balanyń janarynda áldebir jasyǵan úmitter men jasqanshaq armandardyń kómeski sáýlesindeı oınap, birese umytyla bastaǵan áke kózderiniń nuryndaı, birese endi kórinbes ana kózderiniń shýaǵyndaı esin almaı ma, elegzitpeı me, jas júrekti parsha-parsha etip tilgilemeı me, dúnıe-aı.
Hasan qaıda barady? Hasan qalaı ómir súredi? Hasanǵa kim qorǵan bolady? Iá, Hasanǵa óziniń týǵan jeri – Túrkııada emes, Arabııada abzal bolady deıdi ony shyǵaryp salyp turǵandar. Uıpa-tuıpa shashtary uıqy-tuıqy beımálim kúnderge qaraı kóterilgen jalaý deshi, jalaý deshi – jyrtylǵan.
Al Hasannyń ózi máz. Bes jasar balaǵa bireýdiń saýsaǵyn kórsetkeni de oıyn emes pe?!
Hasan kemeden túsip, poıyzǵa minedi, júıtkıdi poıyz atqaqtaǵan júrekteı asyǵys soǵyp. Jalpy, osy bala júregi nege júrdek soǵady eken? Bala júregi nege aýyzdan shyǵyp keterdeı alqynyp soǵady? Nege biz eseıgen saıyn júrek soǵysymyz saıabyrlaı bastaıdy, sanap soǵyp, qan sýytady? Sodan ba eken, eseıgen soń bizdiń alyp-ushpaıtynymyz, qushaqty aıqara ashyp adam qushpaıtynymyz, sodan ba eken, qataıatynymyz, qatygezdenetinimiz, Áýezovshe aıtqanda, qanymyzdy ishimizge tartyp, surlana qalatynymyz.
Poıyz júıtkigen saıyn jap-jasyl dala sarǵaıa bastaıdy, tógilip jatqan jemis tarazyǵa túsedi, saırandy ólke saǵymdanady. Osy bir dúnıege syrttaı qaraǵanda, ózgerip jatqan dala emes, balanyń ómiri ekenin oılaı qalasyń.
Refık Halıd Karaıdyń «Eskici» degen áńgimesindegi álgi eski-qusqy satatyn, etik jóndeıtin egde jastaǵy er kisi men jat jerge kelgen bes jasar balanyń obrazynan eski men jańanyń betpe-bet kelýi, jastyq pen qarttyqtyń, alǵashqy armandar men aqyrǵy toqtamnyń, Túrkııadaǵy burynǵy dástúrli qoǵam – ımperııa men jańa qoǵamnyń jas beınesi emes pe eken degen oıǵa qalasyń.
Nege deseńiz, Karaı bul shyǵarmasyn 1938 jyly jazdym dep kórsetipti. Bul jyl – jazýshy Karaıdyń uzaq jyldarǵa sozylǵan qýǵyndalýynan, naqty aıtqanda, jer aýdarylýynan keıin Atatúrik jaıly maqtaýly maqala jazyp, keshirim alyp, ata jurtyna qaıtyp oralǵan jyly.
Hasan Arabııaǵa barǵanda túrik tilinde túsiniser jan tappaı, tilsiz baladaı, únsiz moladaı kún keshedi. Osy únsizdik – jazýshynyń sonda endi Osman ımperııasyna emes, Sırııaǵa qaraǵan Beırýtte júrýi, jer aýdarylǵandaǵy jan dúnıesiniń únsizdigi emes pe eken dep te oılaısyń. Hasan men kári etikshiniń kezdesýi – tutas bir drama. Etikshiniń jumysyna qarap turǵan bala bir kezde, óziniń qaıda júrgenin umytqandaı, túrik tilinde «tilińe shege batpaı ma?» degendeı etikshige qarap sóılep jiberedi. Sonda etikshi de túrik tilinde: «Sen túrik balasysyń ba?» dep til qatady. Al endi Hasannyń tilin baılap kórińiz, sonsha ýaqyt ishi tolǵan bala jamyraǵan tóldeı janyǵa shýlap, jalǵyz ózi sambyrlap, saǵymǵa bólengen sary dalany basyna kótergendeı bolady. Talaı jyl boıy týǵan tilinde sóz estimegen etikshi de balany qýattap, qoshtap qoıyp, qulaq quryshyn ana tiliniń ańsarly sózine qandyrady.
Qoshtasar sát kelgende, qystyǵyp qalǵan bala kóńil qıǵylyq salǵandaı kóz jasyna erik beredi, toqtamaı solyqtap, óksip jylaıdy. Jat jerde jer aýǵandaı bolyp jolyqqan eki túrik balasy jylamaı endi qaıtsin?! Aqyry balany jubatpaq bolǵan etikshiniń ózi de qosylyp, eńkildep jylap jiberedi. Áńgimege osy kózdiń bir tamshy jasymen núkte qoıylady.
Karaı osy áńgimede tipti óz ómiriniń eki kezeńin jazyp ta otyrǵandaı áser qaldyrady.
Chehov
Chehov, nege ekeni, óziniń «Sapojnık ı nechıstaıa sıla» áńgimesinen uıalatynyn aıtady. «Mne stydno za nego» deıdi.
Jaraıdy, osy áńgimeni oqyǵanda birden Lafontenniń etikshi jaıly ápsanasy oıǵa oraldy. Bir baı alypsatar bolady, kúndiz kúlki, túnde uıqysyz qazynasyn ýaıymdaıdy, al kórshisi – jarly-jaqybaı etikshi, kúnimen kúlip júrip, eńbek etip, túnimen án salady. Baı kedeıdi shaqyryp alyp, bir qap altyn beredi. Endi kedeı uıqy men kúlkiden qalady. Sonsha azaptanǵan baıǵus etikshi álgi altyndy aqyr sońynda qaıtaryp berip, qaıǵysyz ómirin qaıyra satyp alǵandaı kún keshedi.
Chehovtyń Fedor Nılovy da sol, biraq bir ózgesheligi: kedeı etikshi, biraq jany tynymsyz, júregi tynyshsyz. Sebebi basqalardyń baılyǵyn qyzǵanady. Joǵarǵy aýdandardyń birinde turatyn kók kózildirik kıgen kisiden tapsyrys alyp, sony túni boıy tigedi. О́zi álgi kisiden azdap úreılenetindeı. Etigin tigip otyryp, qalǵyp ketedi. Qalǵyp ketippin-aý dep, qarasa – etik daıar tur, túndi tilip ótip etikti alyp barady. Kók kózildirikti kisige etikti kıgizbek bolǵanda, onyń aıaǵy – tuıaq ekenin kóredi. Shoshynǵan Nılov, óz qorqynyshyn jeńip, janyn ázázilge satqandaı, jańaǵy kisiden tilek suraıdy. Aqyry, baı bolady. Baılyq opa bermeıdi. Lafonten etikshisindeı uıqy men kúlkiden qaǵylady. Ne kerek, aqyry oıanyp ketedi, oıansa – bári de tús eken. Al álgi kók kózildirikti kisi kelip etigin surap tur.
Munda bir nárseni baıqadyq. Jan de Lafonten óziniń kóp mysaldaryn Ezoptan alǵan. Al Ezopta etikshi obrazy – aldamshy, qý, ótirikshi adamnyń beınesinde jıi kezdesedi. Chehov etikshisi óziniń janyn dúnıe úshin ázázilge satyp jiberýge daıyn turǵany tańsyq ta emes. Bul Chehov qalamyna tán tásil ǵoı. Al Tolstoı etikshisi, árıne – basqa.
Tarazı
1982 jyly jazylǵan Jak Lobtyń ǵylymı-fantastıkalyq komıksin 2013 jyly tórt dúrkin «Oskar» syılyǵynyń ıegeri ońtústikkoreıalyq rejısser Pon Chjýn Ho «Qysty kókteı ótý» («Skvoz sneg») atty zamanaqyr taqyrybyna arnalǵan úzdik fılmge aınaldyrdy. Sátsiz ekologııalyq eksperımentten keıin jer betin qar basyp, muz qursap, arnaıy jasaqtalǵan poıyz ishindegi adamdar ǵana tiri qalady. Olar jer sharyn 18 jyl boıy aınalyp júredi. Osy fılmde aqyrǵy vagonǵa tıelgen (ıá, ornalasqan emes, tıelgen) áleýmettik ıerarhııanyń eń tómengi satysyndaǵy adamdar azapty tirlik keshedi. Aqyry, búlik burq qalady. Búliktiń basynda tómengi shektegi adamdardyń biri joǵarǵy taptyń ókiline qaraı óz bátińkesin laqtyryp kep jiberedi. Bátińke bas jarady. Sonda álgi joǵarǵy tap ókili bátińkeni qolyna ustap turyp, bylaı deıdi: «Bul – bátińke emes, anarhııa. 44-shi razmerli haos. Bul – ólim. Bizdi qorǵap jáne saqtap turǵan ne nárse? Kıim be, qalqan ba? Joq, ol – tártip. Árkim ózine belgilengen naqty orynda bolýy kerek».
Osyny kórgen sátte fılm túgili, tipti komıkstiń ózinen jıyrma jyldaı buryn jazylǵan Ákim Tarazıdyń «Etikshi» degen feleton-áńgimesi eske tústi. Tarazı «etikshisi» tek qana 38-shi razmerli etik tigedi. Kim bilsin, qolynda sol razmerdiń ǵana qalyby bolýy da múmkin. Biraq jazýshynyń kórkemdik sheshimi basqa.
Ákim Tarazı osy áńgimesin «meni ádebıetke alyp kelgen áńgimem» dep baǵalaıdy. Ol jaıynda «Egemen Qazaqstan» gazetine bergen suhbatynda:
«Meniń ádebıetke kelýim, bir jaǵy qaljyńǵa súıep aıtsam, etikshige baılanysty boldy. Kádimgi etik tigetin kisi. Bizdiń úıdiń qasynda bir etikshi kisi turdy. Úıiniń aldynan arly-berli ótip júremin. Bir kúni «Áı bala, beri kel!» dep shaqyryp aldy.
– Men etik tigýdiń sheberimin. Mine, myna etikterdi qarashy. Myna etik, ana etik. Meniń tek bir kemshiligim bar. Men tek 38-shi ólshem etik tigemin...
...Men úndemeı tyńdap turmyn. «Nege?» dep surasam taǵy da qıyn bop qala ma deımin. Al etikshi kórshimiz áńgimesin ári qaraı aıta berdi.
– Sen bilesiń be? Sovet Odaǵynyń jaýy kóp, – dedi, – Eger men 39, 40, 41-shi razmerli etikterdi tiksem, anaý amerıkalyqtar, aǵylshyndar, nemister oılaıdy ǵoı, mynaý Qazaqstandaǵy qazaqtardyń báriniń aıaqtary ósip ketken eken dep. Erteńnen qara keshke deıin jumys isteıdi eken dep oılaıdy. Al eger 38-den tómen, 35, 36-shy ólshemdi etik tiksem, dushpandarymyz aıamaıdy bizdi. «Áı, mynalar jalqaý eken, úıden shyqpaı jatyp alady eken. Sondyqtan aıaqtary óspeı qalǵan» dep oılaıdy. Osy sebepten de men ylǵı tek qana 38-shi ólshem etik tigemin. Úıge kelgesin bárin ákeme aıtyp edim: «Qaraǵym, ol úıge nemenege baryp júrsiń. Ol bir esi kiresili-shyǵasyly naýqas adam ǵoı» dep qabaǵyn shytty. Keıin oılasam, naýqas adam turmaq, saý adamnyń da keńestik sanasynyń osydan ozyp ketkeni shamaly eken-aý. Men ony qaıdan bileıin, sodan keıin sol ásermen «Etikshi» degen» feleton sypatyndaǵy áńgime jazdym» deıdi jazýshy.
Endi qarańyz, batys jurtshylyǵy kezinde sarkazmmen «Homo Soveticus» ıaǵnı «Sovet adamy» dep ataǵan áleýmettik tıp keńestik sosıalıstik júıe shektep bergen qalypta ómir súrgenin kóremiz. Oılaý júıesindegi qalyp onyń is-áreketine de tikeleı áser etip otyr. Osy keıipkerden baılaýly, kógendeýli, shyrmaýly, kiseneýli kisi sanasyn ańǵarasyz. «Adamdardyń bári teń» degende áleýmettik teńdik emes, oılaýda, sezinýde, túısinýde, amalda, qarekette «standartqa» baılaný aıtylady. Birkelki bes qabatty sup-sur panel úılerde turý, mektep oqýshylary sekildi birdeı úlgilerde kıiný, uqsas kólikter, uqsas armandar men úmitter...
Tarazı keıipkeriniń nege 38-shi razmerli etik tigetini, nege jazýshy 38-shi razmerdi alyp otyrǵany oılandyrdy. О́ıtkeni 38-shi razmer er kisiniń razmeri emes, tipti orta razmer de emes. Pon Chjýn Ho keıipkeri «haos 44-go razmera» dese, Tarazı keıipkeri «38-shi razmerli kónbistik pen qorqynysh» deıtindeı. Demek, bul «kónbistiktiń» arǵy túkpirinde 1937-1938 jyldardaǵy stalındik repressııa tur. «38-shi razmerli úreı» totalıtarlyq júıeniń standartynan basqasha oılaıtyn adamdardyń barlyǵyn joıǵan, atqan, ataýsyz qaldyrǵan kezeńnen mura bolyp qalǵan úreı. Árqashan sol qoǵamdaǵy adamdardyń oıynda 1938 jylǵy repressııa turdy. Tarazı etikshisi osy úreıdiń kórinisi. Basqasha oılaýǵa bolmaıdy, basqa razmerli etik tigýge bolmaıdy. Etikshi sol 1938 jyly ákesin, baýyryn, tipti áýletin repressııaǵa bergen adam bolýy da ǵajap emes.