Qazaq tarıhyndaǵy aýyr zulmat: Asharshylyq saldaryna búgingi kózqaras

Álemdik daǵdarystardy eńserip, al­maǵaıyp dáýirmen taıtalasa damyp kele ja­tqan elimizdiń basynan ótkergen tarıhı sátter ashyq aıtylyp, árbir on­jyldyqta atqarǵan is­terdi saraptap, la­ıyq­ty baǵa berdi.

Qazaq halqynyń álem elderindegi ar­hıvter men kitaphanalarda, mádenı oryndarda, tipten jeke tulǵalardyń qolynda saq­talyp, tarydaı shashyl­ǵan tarıhyn jı­naqtap, elge aldyrý maqsatynda júzege asyrylǵan «Mádenı mura» memleket­tik baǵ­­dar­lamasyna erekshe toqtalyp, «Mádenı mura» baǵdarlamasyn júzege asy­ryp, tarıhymyzdy tú­gen­dedik», – degen tujyrymy sol qundy qazynany saq­tap otyr­ǵan arhıv salasyna berilgen oń baǵa dep túsindik.

Arhıv – bul elimizdiń Ulttyq arhıv qoryn tolyqtyrý, zańdy jáne jeke tul­ǵalardyń tarıhyna qatysty qujattar men muralardy jınaqtap, saqtaýshy meke­me bol­ǵan­dyqtan óz qoryndaǵy qu­jattar men materıaldarǵa esep júr­gizip, zertteýshilerdiń ǵylymı turǵyda paıdalanýyn qamtamasyz etedi.

Al ǵylymı-zertteý jumysy zert­teý jáne tájirıbe júrgizý ar­qy­ly zama­naýı bilim alý men bar bilimdi damytý maq­satynda ǵylymı tujyrymdy anyq­taý, zańnamalardy ornatý, ǵylymı qo­ry­­tyndy berý, ǵylymı negizdeý ár sala ǵalymdary tarapynan atqarylatyn ju­mys túri. Osy sebepti elimizdiń tarı­hyn­daǵy aıtýly oqıǵalarǵa zertteý júr­gizý arqyly ǵylymı negizdeý men qory­tyn­dy berý jumysy tarıh ǵalymy tarapynan júrgizilýge tıis.

Bul máseleni qozǵap otyrǵa­ny­myz, Prezıdent óz maqalasynda tarıhy­myz­daǵy ashylmaǵan aqtań­daq­tarǵa aıryqsha toqtalyp, táýel­sizdik alǵan kezden beri ádil baǵa­syn ala almaı jatqan­dyǵyn basa aıtýy. Onyń biri – eldiń tarıh pa­raǵynda aýyr zulmat retinde qal­ǵan asharshylyqqa memleket tarapynan tıisti baǵa berilmeýi jáne ǵa­lymdar arasynda asharshylyq qurbandarynyń naqty sanynyń bolmaýy.

Táýelsiz Qazaqstandaǵy alǵash zańnyń biri – 1993 jyly 14 sáýirde qabyl­dan­ǵan Qazaqstan Respýb­lı­kasynyń «Jappaı saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn aqtaý týraly» Zań boldy.

Bul zań aıasynda arhıvshiler men ǵalymdar birlesip, arhıvterde saqtaýly qupııa belgisi bar qor qu­jattaryna qupııa­syz­dandyrý jumysyn júrgizdi.

Degenmen bul zańda asharshylyq zul­maty bólek taqyryp retinde kórsetil­me­gendikten, Qazaqstan Respýb­lıkasynyń Tuńǵysh Pre­zı­denti – Elbasy Nursultan Nazar­­baev­tyń Jarlyǵymen 1997 jyly 31 mamyr – Asharshylyq pen saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn eske alý kúni bolyp be­kitilip, asharshylyq bólek másele re­tin­de tanyldy.

Árıne, bul taqyrypta qazaq halqynyń ba­synan ótken birneshe zulmat turǵany málim. Endi Mem­leket basshysy Qasym-Jomart To­qaev­tyń «Táýelsizdik bárinen qym­bat» atty maqalasy boıynsha árbir aq­tań­daq bet jeke-jeke tarıhı baǵa­syn alyp, jiti qarastyrylýy tıis.

Máselen, osy tusta memlekettik arhıv qyz­­metkerleri jyl saıyn saıası qýǵyn-súr­­gin jáne asharshylyq qurbandaryn eske alý kúni qar­sańyn­da JOO stý­dent­teri jáne magıstranttarynyń qaty­sýy­men kórme uıymdastyryp kele jatqa­nyn aı­ta ketken jón.

 Maqalada Prezıdent: «...mıl­lıon­daǵan adamdy qazaǵa ushyratyp, tiri qal­ǵanyn jan saýǵalap bosyp ketýge májbúr etken alapat ashar­shylyq­tyń al­ǵashqy kezeńi 1921-1922 jyl­dar­daǵy náý­betten beri 100 jyl ótti. Sol zul­mat­tyń kesirinen qyrylyp qalma­ǵanda, hal­­qymyzdyń sany qazirgiden áldeneshe ese kóp bolar edi...», – degen tujyrymdy pikir bildirdi.

Osy tusta arhıvterde saqtaýly tarıhı qujattardy, jınalǵan máli­met­terdi zerdelep, zerttep, ortaq ǵylymı tujyrym ja­saıtyn tarıh ǵalymdary bolýy tıis. Buǵan Prezıdenttiń «...Bilikti mamandar jú­ıeli zertteýmen aınalysyp, soǵan sáı­kes asharshylyq máse­lesine memleket tarapynan baǵa beril­geni jón. Biz bul kúrdeli máse­lege ustamdylyqpen jáne jaýap­­ker­shilikpen qaraýymyz qajet. Jal­py, tarıhı zertteýlerdi uranshyldyq pen dańǵazasyz, taza ǵylymı usta­nym­men júrgizgen durys»,– degen pikiri dálel bola alady.

Asharshylyq máselesine qatysty arhıv qujattarynyń basym bóligi qupııa belgisimen keńestik kezeńge tıesili. О́ki­nish­­ke qaraı, zardap shek­ken qazaq hal­qy­nyń tizimdik derekteri joq. Tek japa shek­kender jaıly jalpylama aqparat bar.

Asharshylyq bolǵan kezde­ keńes bı­ligi qazaq halqynan tar­typ alǵan azyn-aýlaq maldy iri qalalar­dy etpen qam­tamasyz etý úshin alyp ketip otyrdy. Halqy­myzdy otyryqshylandyryp, aýyl sharýashylyǵyn kúshtep ujymdas­tyrý jumysyn júrgizip, tipten halyq sanyn esepke alǵan joq. Bul jaıt­ty arhıv derek­terinen baıqaýǵa bolady.

Asharshylyq jyldary ata-anasynan aıyrylǵan jetim balalar sany kúrt artyp, nátıjesinde balalar úıin ashýǵa májbúr bolǵan. Sonda da balalar úıine syı­maı, ash-jalańash tentirep júrgen balalar jaıly derekter Qazaqstan Res­pýb­lıkasynyń Ortalyq mem­lekettik ar­hıvindegi qor qujat­tarynda kóptep kezdesedi.

1993 jyly arhıv mamandarymen «Arhıv aıǵaq», «Alash Mıras», al 2014 jyly Prezıdent arhıvi­nen qujattar negizinde jaryq kór­gen «Tragedııa kazahskogo aýla. 1928-1933 gg» atty qujattar men mate­rıaldar jınaǵyna asharshylyq pen saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryna qa­tys­ty qupııasyzdandyrýdan ótken keıbir de­rekter endi.

Qazirgi tańda asharshylyq pen saıa­sı qýǵyn-súrgin qurbandaryn aqtaý maq­sa­tynda qurylǵan arnaıy jumys toby arhıvte saqtaýly qujattarǵa zertteý jasap, qalǵan tulǵalardy anyqtaýǵa tıis.

Sonymen qatar Ortalyq mem­leket­­tik arhıv qorynda asharshy­lyq pen saıası qýǵyn-súrginge qatysty qupııa belgisi bar mate­rıaldarǵa zań­nama talaptaryna saı sol qordyń zańdy ıegerleriniń sheshimimen jáne arhıv mamandarymen birige otyryp, qu­pııa­syzdandyrý ju­my­sy júr­gizilýge tıis.

Osy sebepti alǵashqy jumys toby ar­hıv qujattaryna zańdy ıegerlermen birlese otyryp, respýblıka, oblys já­ne aýdan deńgeıdegi arhıvterde qupııa­syz­dandyrý ju­my­syn júrgizýi kerek.

Qorytyndylaı kele aıtarymyz, eli­miz­diń Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev­tyń maqalasynda baıandalǵandaı ashar­shylyq zulmaty qamtylǵan Qazaq­stan­nyń qysqasha tarıhyn jazý – otandyq ǵa­lym­­dar úshin kezek kúttirmeıtin jumys bol­­­maq.

Uly Dala eliniń ǵylym, máden­ıet, arhıv salasyndaǵy damýyna tyń ser­pin beretin Prezıdenttiń «Táýelsizdik bári­nen qymbat» maqa­la­sy urpaqtyń sanasyn oıatyp, ult­tyń jadyn jańǵyrtatyn sú­beli eńbek.

Aqtoty RAIYMQULOVA,

Mádenıet jáne sport mınıstri