О́zendi keptirý ońaı, toltyrý qıyn

«Qazgıdromet» RMK máli­metine qaraǵanda, búginde basta­ý­yn Muǵaljar taýynan alatyn Jem ózeniniń ortasha jyldyq aǵy­ny 201 mln tekshe metrge (58%), Oıyl ózeni 233 mln tekshe ­me­trge (25%) tómendegen. Al «Qaz­gıdromettiń» Aqtóbe fılıa­ly mamandarynyń deregine qa­ra­ǵanda, Oıyl ózeni aýmaǵyndaǵy sý aǵynynyń besjyldyq ortasha kórsetkishi 127 mıllıon tekshe metrge teń bolypty. Taratyp aıtqanda, 2018 jyly osy kór­setkish 118 mln tekshe metrdi kór­setse (92,9 paıyz), 2019 jyly 18,3 mln tekshe metrge (14,4%) kúrt azaıyp ketken. Bir jyldyń ishinde sý aǵyny mólsheriniń 118 mln tekshe metrden 18 mıl­lıon 300 myń tekshe metrge kúrt túsýi óte alańdatarlyq jaǵdaı bolyp otyr.

 Byltyr Oıyl ózeni tasyǵan joq, al Jem ortasynan bólinip qal­ǵan shalshyq sýǵa aınalyp bara­dy. Negizinen, qar sýymen qo­­rek­­tenetin eki ózenniń mun­daı jaǵ­daıǵa jetýine ylǵal­dyń az túsýi degen quzyrly meke­me­baıanlerdiń jaýaby daıyn. «Qaz­gıd­­romet» mekemesiniń jergi­lik­ti fılıalynyń qorytyn­dy­­sy­nan ańǵarǵanymyz, Oıyl ózeni aınalasyndaǵy atmos­fe­ralyq jaýyn-shashynnyń túsý kórsetkishi men ózendegi sý deń­geıiniń kólemi bir-birine sáıkes emes. Máselen, Oıyl ózeni aı­nalasynda 2019 jyly túsken ja­ýyn-mólsheri 62%-dy, 2020 jyly 57 %-dy quraǵan. Bir sóz­ben aıtqanda, qysta qar jet­ki­likti jaýyp, muz qatsa da, kók­temde ózende sý óte az boldy.

Aqtóbe oblysynyń tabıǵı resýrstar jáne ta­bıǵatty paıdalanýdy retteý basqar­masynyń basshysy Jaqsyǵalı Imanqulov­tyń habarla­ýynsha, Aqtóbe oblysynyń aýma­­ǵynan aǵyp jatqan dalalyq ózen­derdiń gıd­­ro­geologııalyq rejimin zertteý men retteý baǵ­dar­lamasy­nyń tehnıka­lyq-ekonomıkalyq ne­giz­demesin ázir­leý kún tártibinde tur. Jaqyn ýaqyt­ta dala ózenderiniń máse­lesin kóterip júrgen tabıǵat janashyrlarymen, aýyl aza­mattarynyń qatysýymen bir­­lesken jumys toby qurylatyn boldy.

О́kinishtisi sol, dala ózenderiniń ahýalyn zerdeleý jumystary 10 jyl buryn bastalýy kerek edi. Ol ýaqyt­ta ózen boıynda dál qazirgideı beı­bereket bolǵan joq. Qazirgi ýaqyt­ta sý beldeýi árkimniń jekemen­­shigi­ne aınalǵandaı. Qaptaǵan sharýa qoja­­­lyqtaryn kóshirý, egis egetin sýarmaly sha­rýashylyqtardy alastatý uzaqqa sozylatyn ári quqyq qor­ǵaý organdarynyń aralasýynsyz bitpeı­tin túri bar. Bú­gin­de eshkim de ózen boıynan er­kimen ketýge yqtııar emes.

Jaqsyǵalı Imanqulov óńirimiz­degi dala­lyq ózender arnasynyń kúrt azaıýynyń birneshe sebebin ata­dy. Ol jaqynda Oıyl, Qobda, Mu­ǵal­jar, Temir aýdandaryna baryp, aýyl azamattarymen kezdeskende, jurt­shy­lyq Oıyl arnasynyń azaıýy­na, sý sapasy­nyń nasharla­ýyna ákelgen birneshe sebepti kór­setken. «Birinshiden, ózendi qorek­ten­diretin jaýyn-shashyn mól­sheri óte az boldy. Ekinshiden, Sý kodeksindegi jaǵalaýda 50 metrge de­ıin qurylys bolmaýy kerek degen ereje saqtalmaıdy. Úshin­shiden, keıbir sharýa qojalyqtary elsizde, sý arna­synyń tartyl­ǵan tustarynda qorshaý jasap, mal ustaıdy. Tórtin­shiden, ózen boıyndaǵy keı aýyl tur­ǵyndary qystan shyqqan kúl-qoqystaryn ózenge tastaıdy. Al Oıyl ózeniniń boıynda 20-dan astam eldi meken ornalasqan. Maldyń qıy, aýyldaǵy úıdiń kúli – aǵy­ny álsiz ózenge úlken júk. Besinshiden, sha­rýa qojalyqtary ózenniń kez kel­gen tusyn maldyń sýat kózine aınal­dyr­ǵan. Tabıǵat janashyrlary Oıyl ózeniniń kishigirim salalarynyń bo­ıynda zańsyz turǵyzylǵan bóget­ter bolýy múmkindigin joqqa shy­ǵar­­maıdy. Sol úshin kóktem shy­ǵyp, jer qaraıǵan kezde ózen boıyn túgel zerttep, zańsyz bóget turǵyz­ǵan tulǵalardy anyqtaý kerek. Altyn­shydan, oblystyq tabıǵı resýrs­tar jáne tabıǵatty paıdalanýdy ret­teý basqarmasy aýyl sharýa­shy­lyǵy basqarmasymen birlese otyryp, mal sýarýǵa ózenniń belgili bir tusyn belgileýdi josparlap otyr. Bul jerde qudyǵy joq, ne uń­ǵymamen sý shyǵarý múmkindigi bol­­maǵan sharýa qojalyqtaryna ǵana ózenniń belgili bir tusynan mal sýa­­rýǵa ruqsat etiledi. О́ıt­keni ózen boıyn shabyndyqqa paıda­la­nýǵa bolady, biraq maldyń sýatyna emes. Jetinshiden, tabıǵat ja­na­­­shyr­larynyń aıtýynsha, aýyl malynyń órisi – ózen jaǵasy. Kóp aýyldyń maly búginde beıbereket ja­ıylady, óıtkeni baqtashy joq. Biz­dińshe, sý beldeýi ala jazdaı maldyń tuıaǵymen taptalmas úshin aýyl ákimderi kóktem shy­ǵa jeke turǵyndardyń malyn baǵýdy uıym­dastyrýdy óz qoldaryna alǵan jón. Jaz boıyna ár eldi mekende analyq maldy qaldyryp, basqalaryn aýylǵa jolatpaý kerek. Osyndaı jolmen ózenge túsetin salmaqty azaıtamyz», deıdi Jaqsyǵalı Imanqulov.

Bul jaǵynan aýyl ákimderi Áıteke bı aýdanynyń Araltoǵaı aýyl­dyq ok­rý­ginen sheberlik sabaq­taryn úıren­se de, artyq etpeı­di. Ol jaqta mal beı­bereket júrmeıdi, kóktem týa boı­daq maldyń bári qyrda baǵy­lady da, aýylda tek saýyn sıyrlar qaldy­rylady. Araltoǵaı kooperatıvi osy sha­rýany tap-tuınaqtaı etip uıymdas­tyrǵan.

Endigi jumys elimizdegi ǵy­ly­mı-zertteý ınstıtýttarymen bir­lese, sý arnalaryn gıd­rologııa­lyq jáne gıdrohımııalyq keshendi zert­teýdi keshiktirmeý kerek. Dala­lyq ózenderdiń nege quryp bara jatqan­dyǵynyń bir ushy osy keshendi zert­teýden anyqtalady. Jobalaý jumys­taryn júrgizý aldynda onyń teh­nıkalyq negizdemesin ázirleý qajet. Jem men Oıyl nege tartyldy degen suraqtyń negizgi jaýaby – Oral-Kaspıı basseıni mamandarynyń tike­leı jaýapkershiliginde bolýy tıis.

Jazyq ózenderdiń jaǵdaıyn ret­teý olar­ǵa quıylatyn shaǵyn ózen­derdi qalpyna kel­tirýden bastalady. Máselen, Oıyl ózeni­niń arnasyn toltyratyn shaǵyn ózender – Sha­ǵyrly, Qumdy, Babataı, Kenjaly, Shıeli, Jarlynyń qurǵap jat­qan arnasyna qar toqtatý men aınalasyna aǵash otyrǵyzý arqy­ly sý keltirýge múmkindik bar. «Dalalyq ózen­derdiń sha­ǵyn arnalaryna qar toqtatý jumys­taryn turaqty júr­gizý kerek. О́ıtkeni aǵash kóp bolsa, jaz shyqqansha kóleńkesinde qar jatady, onyń tereńdegen tamyry sýdy ustaıdy. Jasyl jelek beldeýin kóbeıt­sek, qurǵaǵan arnalarǵa sý tolady. Osy ja­ǵy­nan Muǵaljar, Temir aýdandarynyń je­rine aǵash túrlerin kóptep otyrǵyzýǵa bo­lady», deıdi orman sharýashylyǵynyń arda­gerleri.

Osy jaǵynan bastaýyn Muǵaljar taýlarynan alatyn Yrǵyz ózeniniń ahýaly da Oıyldan asyp ketken joq. Yrǵyz ózeniniń bıyl aǵysy bolmady, arnalary tym jińishkerip, ózen túbi taıyzdanyp ketti. Bastaýyn Muǵaljar taýynan alatyn Yrǵyz Torǵaı ózenine qosylatyn tusta, Jaısańbaı eldi mekeniniń janynda Qyl degen bógetten ótip, Qurdymǵa baryp joǵalady. Bul – Yrǵyz-Torǵaı rezervatyna tıesili aýmaq, ejelden qustardyń kósh joly. Sibirden ári-beri ushqan qustar kóktem men kúzde osy mańdaǵy kólderge aıaldaıdy. Bul jaqta bir-birimen jerasty sýymen jalǵasqan usaq-usaq 80 kól bar. О́lke tabıǵatynyń erek­sheligi sol, sansyz kólshigi kóktemde tolyp, kúzde tartylady. Birer jyl buryn Qurdymǵa baratyn joldaǵy sýdy ustap qalý úshin Qyldyń túbine bóget salyndy, biraq sý bógetten aınalyp, qaıtadan Qurdymǵa quıylyp jatyr. Sý báribir óz arnasyn taýyp aǵady degen osy. Qyldyń jyry bir bólek. Jergilikti turǵyndar Qurdymǵa baryp qurıtyn sýdy ustap qalý úshin bógetti Qyl­dan joǵaryraq, kóktemde tolyp, kúzde solyp qalatyn shaǵyn-shaǵyn kólshikter tusyna salý kerek degen usynys aıtqan. Qustardyń kósh jolyndaǵy osy kólder tolsa, tirshilik jandanady, balyq ta bolady, sý jaıylǵan jerge ósimdik te shyǵady.

Aqtóbe oblysynyń turǵyndary dala­lyq ózenderdiń tartylýy aımaq­tyń eko­júıesine aýyr soq­qy áke­letinin jaqsy sezi­nedi. Bul jerde adamnyń tabıǵatqa shyn jana­­shyr­­lyǵy men atqarylatyn ister­diń sóz júzinde qalyp qoı­maýy óte mańyzdy bolyp tur.

Aqtóbe oblysy