Ana

Anam Bıjamaldyń uıyqtap jatqany jadymda qalmapty. Ol únemi oıaý, únemi úı sharýasy qamynda júretin. Bul balalyq shaq esteliginen...

Qıyn zaman. Bári tapshy, joqshylyq, biraq adamdar ózderinshe kóńildi, jaıdary kórinetin maǵan. Urys-keris degenge kelsek, onsyz ómir bola ma? Ásirese, abysyndar dep atalatyn áıelder jurtynyń arasynda ol bolyp turatyn oqıǵa. Ol sál jel sózden bastalyp, birte-birte alyp-ushqan ósekke aınalyp, árbir otbasyn bir sharpyp ótip, kúnderdiń kúninde ot shyǵatyn. Ondaı jaǵdaı óz kezegin kútetin, aýylda ne kóp, ólim-jitim, toı-tomalaq. 

Anam Bıjamaldyń uıyqtap jatqany jadymda qalmapty. Ol únemi oıaý, únemi úı sharýasy qamynda júretin. Bul balalyq shaq esteliginen...

Qıyn zaman. Bári tapshy, joqshylyq, biraq adamdar ózderinshe kóńildi, jaıdary kórinetin maǵan. Urys-keris degenge kelsek, onsyz ómir bola ma? Ásirese, abysyndar dep atalatyn áıelder jurtynyń arasynda ol bolyp turatyn oqıǵa. Ol sál jel sózden bastalyp, birte-birte alyp-ushqan ósekke aınalyp, árbir otbasyn bir sharpyp ótip, kúnderdiń kúninde ot shyǵatyn. Ondaı jaǵdaı óz kezegin kútetin, aýylda ne kóp, ólim-jitim, toı-tomalaq. Osyndaılarda týys-týys dep bári jınala qalatyn, mine, urysyń da, kerisiń de osy jerde bastalyp ketetin. Alaıda, ol zamanda sózin tyńdatatyn da, tyńdaıtyn da adamdar bolatyn. О́rship bara jatqan otty órtke aınaldyrmaıtyn da sol aýyl qarııalary.

«Tek, tynysh otyryńdar, byq­syt­paı», dese, ósek tergen qatyndar sý sep­kendeı basylyp, osy joly bolmady, dep kelesi opyr-topyr basqosýǵa ishteı daıarlanyp tarasatyn.

Bul zaman minezi. Maǵan osy minez túsiniksiz. Toı bolsyn, qaza bolsyn aǵaıyndar bas qosyp, ony qalaı atqaramyz degende, qatyndar arasynda joǵaryda aıtylǵandaı, shý, aıǵaı, daý shyǵatyn. Báriniń «qyryq jylǵylary» esine túsip, birshama shapyldasyp alatyn, biraq toıdy da, azaly asty da bir kisideı jumylyp atqaratyn, is aıaqtalǵan soń bastapqy áńgime qaıta bas­talyp, birin-biri kórmesteı kúıeýlerin jetektep kórispesteı tarasatyn. Kún ótip, tań atpaı ma degendeı, «aǵaıyn arasynda ókpe jatýshy ma edi», dep erteńinde aýyzdary damyl tappaı jarysa sóılep, biriniń úıinen biri shaı iship otyratyn. Men bul jaǵdaıǵa tańmyn. Jaýabyn kezinde tappadym. Búginde bul mánistiń sebebine úńilgende, túıgenim – bári joqshylyqtan, tapshylyqtan, kedeılikten. Qaı aǵaıynnyń bolmasyn kóńilderiniń tórinde bir-birine degen adal nıetteri jatqany anyq, átteń, shirkin, «qysqa jiptiń kúrmeýge kelmeýi».

Osyndaı jaǵdaıda anam Bıjamal segiz balasyn jetkizem, el qataryna qosamyn, olarǵa bilim beremin dep adam balasynyń túsine kirmeıtin erlikke bardy.

***

Bárimiz zamanymyzdyń perzent­terimiz. Búginde turmys ózgergen. Elektr qýaty bar. Elimizdiń batys aımaqtaryna túgel derlik gaz júıesi tartylǵan. Páterlerge sý jetkizilgen. Bul keremet. Bul anamnyń ańsaǵan armanynan bıik jaǵdaı. Bári esimde. Ol kezde kómir de tapshy. As pisirý úshin qoıdyń qıyn, «qyrqyndy» dep atalatyn mal jegennen keıin qalatyn shópti jaǵatynbyz. Áıteýir ólmestiń amaly. Úıelmeli-súıelmeli bizder. Sosıalızm dáýiri. Úı jıhazy joq. Kıim-keshek tym júdeý. Jadymda qalypty. Jetinshi synypqa barmaqpyn. Syrtqy kıim joq, dalada qarashanyń qara sýyǵy. Ne amal bar. Túnde bárimiz meniń eski qońyr tústi tozyǵy ábden jetken paltomdy sógip, óńin aınaldyryp, sheshem qaıta tikti, qaryndasym Sáýle bolysty. Jap-jańa palto bolyp shyqty, qýanyshtymyn, jymyń-jymyń etip qoıamyn. Estelikke aınalǵan sol kezdiń kóńil-kúıi. Ishin syrtqa aınaldyrǵan paltomen qys boıy mektepke baryp shyqtym. Kelesi oqý jyly anam puldy qaıdan tapqanyn bilmeımin, dúkennen jańa palto satyp áperdi, qýanyshymda shek joq. Sonda oılaımyn, qýanysh degen adamnyń ómirge qulshynysy ma dep. Sheshem qaıǵyǵa berilmegen jan, ol «Qaıǵysyzǵa qara sý da – as», dep jıi aıtýshy edi. Ras, úıde qazanda únemi qara sý qaınap turatyn, biz ony shaı etip ishemiz, beti-qolymyzdy jýamyz.

Búginde ret-retimen baǵamdap otyrsam, anam osy sózben ózin-ózi qaırap, qýattanyp otyrady eken, basqa nendeı amal bar. Birinshi joldasy, ákemniń aǵasy Sátjan týmysynan zerek aqynjandy, azdaǵan sýretshiligi bar edi, aqshanyń aınytpaı kóshirmesin jasaǵany úshin sottalyp «halyq jaýy» atanyp, túrmede qyryq jasyna jetpeı opat boldy. Ol kisiden Qaıken, Múslıma degen eki qyz qaldy. Qaıken shyn aty Haırıma, kórikti, sulý bolypty. Úlkender kóz tıdi deıdi, sol kezde kerosınmen jaǵatyn kırogaz dep atalatyn tamaq jasaıtyn qural bolatyn. Kırogazdy tutatamyn dep áýre bolyp otyrǵanda, kerosınge malynǵan shashy janyp, jan ushyryp onda-munda júgirip, qasynda eresek eshkim bolmaı, shamdaı mazdap órtenip ketti. Qaıǵy ústine qaıǵy. Múslıma apa­ıyma dárigerler soqyr­shek­tiń otasyn teris jasap, perıotonıtten shirip dú­nıeden ótti. Aýyr qaıǵy, son­da da aman qalǵan alta­ýy­­­­­myzǵa rızashylyq bil­di­­rip, «Qaıǵysyzǵa qara sý da – as», deýin qoı­maı­tyn. Sóıtip júr­gende, eń kishi qaryndasymnyń ókpesine sýyq tıip, 5-6 jas shamasynda dúnıeden ozdy. Sonda da anam moıymady, onyń eń asyl armany bizge bilim berý edi. Osy jolda ol barynsha alasurdy, anam minezdi edi, sonyń nátıjesinde aman qalǵan beseýimiz orta mektepti aýdan ortalyǵy – Lebıaji selosynda oqyp-taýystyq. Aldymyz – aǵam KazGÝ-dyń fılologııa fakýltetinde, men Semeıde joǵary bilim aldym.

***

Mektepke baratyn shaǵym, jeti jasqa kelgenimde eki aıaǵymdy basa almaıtyn dertke ushyrap, tósek tartyp jatyp qaldym. Ákem mal sharýasynda, sheshem oǵan kómekshi, úlken aǵam Nasıfolla Qıyqta oqýda, odan keıingilerdiń bári jas, abyroı bolǵanda, úıde úlken ápkem Múslıma bar, úı sharýasyna ıe bolyp turǵan sol. Turǵan jerimiz Qyzyltuzdyń soltústik jaǵalaýy, bas­panamyz, umytpasam, kıiz úı. Kúz aılary. Ol kezdegi jaǵdaı myqty bolsań tiri bolyp, ómir súrip kór, álsiz bolsań kóz juma beresiń, sebebi, ómir súrý úshin eń qajetti jaǵdaılar jasalmaǵan. Men tósek tartyp aılap jattym, biraq dáriger degendi kórmek túgili, estigem de joq. Anam Bıjamal amalsyz ózi bilgen, estigen em-domyn jasaı bastady. Kúnde Qyzyltuzdyń qara maıbatpaǵyna salady, odan keıin «bulaý» dep jýsandy sýǵa qaınatyp, soǵan salady. Aqyry, anamnyń demi shıpaly bolyp, birte-birte aıaǵymdy basýǵa halim kele bas­tady. Uzaq jatyp qalǵandyqtan eki aıaqpen tik júrýden ábden qalyppyn, tabanymdy jerge tirep turmaq bolǵanda (súıeýmen), basym shyr-kóbelek aınalyp sala berdi. Osy haldi áli kúnge deıin aıqyn sezinem. Ápkem Múslıma súıemeldep kún artyna kún salyp meni eki aıaǵymnan, áıteýir turǵyzdy. Eki-úsh aıda qaıtadan eshnárse bolmaǵandaı júrip kettim, biraq bul jylǵy oqýdan qalyp qoıdym. Ákem men sheshem basynda. «Aıaǵynan turǵanyna ne jetsin», dep máz-meıram bolyp otyrýshy edi, endi anamnyń qaıǵysy bastaldy. «Jasy jetiden segizge ketti, jurttyń balalary bári oqýda, al bul bolsa úıde», dep kózine jas alyp qoıady.

Bul meniń de qınalysym, qata­rymdaǵylardyń bári kádimgi qyzmetke baratyndaı, mektepke ketip bara jat­qanda, meniń bos júrgenim janyma batty. Ákem meıirimdi, táýbeshil jan edi, bir kúni. «Oqý mindet emes, balam qasymda kómekshi bolady», demesi bar emes pe. Aıǵaı bastaldy. Aıǵaıshy adýyn minezdi anam. Ákeme qatty-qatty sózder aıtyp tastady, sóz túıini:

– Qaıtsem de balamdy oqytamyn, áı, qyz, – dedi Múslıma ápkeme, – búginnen bastap mynaǵan qara tanyt.

Múslıma ápkem áripterdi, sandardy úırete bastady. Kelesi jyly segiz jasymda Qyzyltuzdaǵy bastaýysh mektepke bardym. Bir klasta – tórt klass. Birinshi, ekinshi, úshinshi, tórtinshi klass oqýshylary bári birge oqıdy. Sabaq berýshi muǵalim bizderge tapsyrma berip, aýyl aralap ketedi, sirá, birimizdi-birimiz oqytamyz ba, sol sııaqty mardymsyz is. Men muǵalimmen til tabysa almadym. Ol ákeme: «Balańyzǵa oqý qonbaıdy, minezi teris», depti.

Ákem meni jetektep úıge alyp keldi. Aıǵaıdyń kókesi endi bastaldy. Aıǵaılaýshy taǵy da anam Bıjamal. Ol kisi kóp sóz aıtty, esimizde biri bar, biri joq, minezdi adam edi, jaryqtyq.

– Boldy, bitti, balam bul mektepte, bul muǵalimnen oqymaıdy, áıda, atty jek, Lebıajige aparyp oqytam.

Meni ákemniń inisi Múkpel Lebıaji-Qıyqqa oqýǵa alyp keldi. Ekinshi toqsannyń aıaqtalýyna birneshe kún qalǵan eken. Ekinshi toqsanda baǵa bolmaıdy. Úshinshi toqsan boıy muǵalim Hanshaıym degen keremet jan, menimen qosymsha sabaq júrgizdi. Úshinshi toqsandy tórt pen beske, al tórtinshi toqsandy kileń beske oqyp úzdik oqýshy boldym. Bastaýysh klastardy úzdik bitirdim. Sondaǵy aıtpaǵym, anam Bıjamaldyń Qyzyltuzdyń basynda meni emdep, aman saqtap, bilim jolyna salýdaǵy ólsheýsiz eńbegi. Ana degen, mine, osyndaı bolýy kerek dep dastarqan basynda balalaryma, nemerelerime osy áńgimeni túrlendirip aıtyp otyrǵandy unatamyn, aıtqan saıyn bir jeńildep qalamyn.

***

Ana týraly óleń, jyr, án, áńgime kóp. Alaıda, analyq meıirimniń syryn ashyp bilý, sirá, múmkin emes shyǵar. Men búgin egde jasqa kelgende osylaı oılaımyn. Analyq meıirim – ol ınstınkt. Ol bilim, ǵylymǵa qatysty is emes. Jýyrda haıýanattar týraly telehabar keremet oqıǵany baıan etti. Bul habardan keıin analyq meıirim – ınstınkt degenim bergi áńgime bolyp qaldy. Olaı deıtinim, haıýan da, adam da ózin saqtaý úshin jantalasady. Ol ınstınkt. Al, analyq meıirim, aıtalyq, haıýannyń, adamnyń ómir súrýi qajettiliginen ınstınktten joǵary bolsa ne bolmaq? Meniń telehabardan kórgenim, jyrtqysh ańnyń analyq meıirimi týraly.

Qoryq qyzmetshileri anasynan adasyp qalǵan sernanyń jańa týǵan (tik múıizdi buǵy tektes janýar) buzaýyn ertip júrgen analyq arystanǵa tap boldy. Instınkt boıynsha, arystan jyrtqysh ań, buzaý bolsa oǵan azyq. Bul tabıǵı zańdylyq. Osy zańdylyq buzylǵan. Arystan birneshe kún buzaýdy ertip saqtap júr. Bári tań-tamasha bolyp, oqıǵa nemen aıaqtalar eken dep kútýde. Arystan da ash, buzaý da ash. Arystan ań aýlaýyn qoıyp bar meıirimin buzaýǵa arnaǵan. Buzaýǵa ene súti ǵana kerek, shópti azyq etetin jasqa jetpegen. Operatorlar osy haldi kúnde tańǵalyp túsirýmen bolady, birneshe kún ótti, ekeýi de aryp-ashyǵan. Ash arys­tan buzaýdy jeýi kerek, onyń tabıǵaty jyrtqysh, biraq onyń ondaı nıeti joq. Ne bolar eken dep, qoryq qyz­metkerleri arystanǵa da, buzaýǵa da qorek berip baıqady. Jaǵdaı bu­ryn­ǵydaı, tipten ekeýi bir-birine ábden baýyr basyp alǵandaı, birge júredi. Jýr­nalıstiń baıandaýynsha, sóıtip, 5-6 kún ótti, arystannyń buzaýdy jeıtin nıeti joq. Instınkt júıesi buzyldy. Arystannyń analyq meıirimi jeńdi, sirá, ol da óz kúshiginen aıyrylyp qalǵanǵa uqsaıdy, endi analyq sezimi buzaýǵa aýysqan. Birde analyq arystan sál keshigip qalǵanda, buzaý ashyq alańǵa shyǵyp qalyp edi, aldynan atalyq arystan shyǵa keldi, ol birden buzaýǵa tarpa bas saldy.

Bolǵan oqıǵanyń ornyna jetken analyq arystan buzaýdan qalǵan jurnaqty ıiskelip turyp aldy. Bul ne? Ol analyq meıirim – altrýızm.

Analyq meıirim erliktiń sýbstansııasy. Bala kezimde balapandaryn qorǵaǵan taýyqtyń ıttiń kózin shuqyp alǵanyn kórgenim bar edi. Bul jaratylys bolmysy. Analyq degen jaratylys, onyń qýaty ólsheýsiz. Sondaı ólsheýsiz qýatty men anam Bıjamaldan kórgen adammyn. Ol bizdi aman-esen ósirip er jetkizgen ǵana ana emes, bizdi bilim jolyna salǵan kóripkel ana.

Ǵylym degen bilimniń sapasy, tunyǵy. Hakim Abaı «Bir ǵylymnan basqanyń, bári kesel asqanǵa» degen. Men ǵylym jolyndamyn, shákirtterim de barshylyq. Osy istiń basynda turǵan anam Bıjamal ekeni daýsyz shyndyq.

***

Lebıaji selosynan alpys sha­qyrymdaı jerde Jaltyr kólin jaǵalaı eki-úsh otbasy kún keship jattyq. Mektep joq, eleýsiz qalǵan eldi meken. Sosıalıstik qoǵam urandatyp jatyr, halyq bolsa «shyqpa janym shyqpamen» demigip kún kórýde. Aıǵaıy da, azaby da kóp zaman. Men úshinshi synypqa oqýǵa kóshkem, biraq bizdiń mektepke barý-barmaýymyz bireýlerdi alańdatyp otyrǵany shamaly. Bul anam Bıjamaldy jegideı jeıdi, ákem momyn sharýa, kóp sózi joq, kolhoz sharýashylyǵynan qoly bosamaıdy. Jaǵdaıdy ańǵarǵan anam shuǵyl sheshimge keldi. Tań atysymen at jekti, anaý-mynaýlardy arbaǵa artyp salyp, jolǵa daıarlandy, baǵyt Lebıaji selosy. Ol – aýdan ortalyǵy, onda balalary bilim alatyn mektep bar, soǵan jetý arman, ol jerde bizdi tosyp, qýana qarsy alatyn eshkim joq, biraq nar táýekel!

Esim atam shyryldap:

– Kelin qaraǵym, asyǵys qylma, ózim aparamyn balalardy oqýǵa, – degenine anam kóner emes.

– Ata, sizge rahmet. Men kún jylyda jetip almasam bolmaıdy, – dedi bir­bet­keıligine salynyp.

Sózdiń qysqasy, jolǵa shyqtyq. Endi baıqadym, sheshem arbaǵa bir tiri qoıdy aıaǵyn baılap salyp alypty.

Keshke qaraı Lebıajige de jettik. Ákemniń inisiniń úıine tústik. Ol arbadaǵy qoıdy alyp baýyzdady. Keshte máz bolyp (meniń qabyldaýym) as ishtik.

***

Bala kezden sanama ábden sińisti bolǵan osy «Qaraqudyq» esten keter emes. «Qaraqudyq» dep atalatyn, men biletin kezde 5-6 otbasy ǵumyr keshken eldi meken, oǵan qaıtyp oralmaǵaly jarty ǵasyrdan asty. Zymyrap ótip jatqan ýaqyt kóp nárseni umyttyryp úlgeredi emes pe? Nege, qaıdaǵy bir Qaraqudyq esimnen eles bolyp óshpeı qoıdy.

Balalyq shaq árkimniń óz qupııasy, múmkin, sarqylmas qazynasy! Adam ǵumyrynyń eki ólshemi bar, biri – onyń balalyq shaǵy, ekinshisi – ómiriniń sońǵy ýaǵy. Ekeýiniń arasy ótkinshi – ǵumyr. Ol jaı ǵumyr emes, darııa-ǵumyr. Ol darııa-ǵumyrdyń qyr-syryn, sirá, adam balasy bilip, túsinip bolmaq emes. «Kisi aıtpaǵan sóz bar ma» degendeı, ol bulbulsha saırap ótetin ǵumyr. О́tkinshi jalǵannyń sońǵy jotalaryna kóterilgende, qarııalyq ene bastaǵanda, bir tylsym kúsh seni beıqam balalyq shaǵyńa bastaı beretinine tańym bar.

Sol balalyq shaqtyń sanamdaǵy bir arhetıpi – «Qaraqudyq».

Qaraqudyqtan anammen birge talaı qaýǵa tartyp sý alyp ishtik. Aıaǵymyzben jer basyp júrip, Qaraqudyqtan qaýǵa tartyp, bizdiń sý ishkenimizdi qoıshy, táıiri. Ornynan turyp kete almaı, sal bolyp tósek tartyp jatqan ákemniń, meniń aparyp bergen sýymdy ishkenin aıtsańshy. Ol árqashan sýsyndap bolyp: «Qaraqudyqtyń sýy dámdi»,  deıtin. Men oǵan keremet razy bolatynmyn. Ákemniń razy bolýynan basqa bul mańda qýanysh joq. «Qaraqudyq» aýylyn muń basyp tur.

Ákem osy Qaraqudyqta traktormen súırep shóp tasyp júrgen shananyń astyna túsip, mertigip, aýyr halde jatqanyna, mine, aıdyń júzi boldy. Synyqshy Meralym, oń qoly men jaýyryn súıekterin jıyp-terip ornyna salyp: «Ǵaba, jasyńyz elýden asty, demek elý kún qozǵalmaı osy jerde jatyńyz», degen soń, bala-shaǵalardy jınap sheshem osy jerge kóship kelgen. Turyp jatqan bógde úı. Shaǵyn úıdiń tórgi bólmesin bizge berdi, as-sý aralas, turmysqa óte qolaısyz. Baıqaımyn, úıdiń ıeleri bizdi jaqtyrmaıtyn syńaıly. Olarǵa da kiná joq, ózderinde tórt bala, oǵan úıelmeli-súıelmeli sonsha balamen biz enip aldyq. Amalsyzdan, áıtpegende kórgen kúnimiz kún emes, onyń ústine selt etip qozǵalmaı tósekte ákem jatyr.

Qaraqudyq degende sharasyzdan bolǵan otbasymyzdyń qınalysy esime ene beredi. Sondaǵy sheshemniń halin kórseńiz, baıandaýǵa til jetpeıdi. Tósek tartyp jatqan kúıeýi anaý, óz qoldary aýzyna jetpegen bizder, joqshylyq, tipten, ot jaǵatyn sirińke de, maı shamnyń kerosıni de qat. Maǵan, ásirese, aýyr tıetini úı ıesi áıeliniń bizge degen sýyq kózqarasy. Átteń, kúıeýinen qaımyǵady, áıtpegende, myna qys aıynda úıinen bizdi aıdap shyǵýǵa ázir. Qaıtsin beıshara, qazaqtyń shaǵyn úsh bólmeli úıi, biz bolsaq keń degen tórgi bólmeni jaılap alǵanbyz, ózderi kireberis pen peshtiń arǵy qýysyndaǵy bólmede altaýy syǵylysyp jan saqtaýda.

Amal neshik degen osyndaı jaǵdaıda aıtylatyn shyǵar. Turmys aýyrdan tómen.

Oqıǵa degennen shyǵady, ákem sabyrly jan edi. Bar jaǵdaıdy kórip, bilip jatyp, keshke taman bizge «Qaraqudyq» týraly tarıhı áńgimeler aıtatyn.

Ereımentaýdy meken etken atala­rymyzǵa Ertis boılaı, onyń oń jaq óńirine ótip, sol jerdi mekendeý qajettiligi bolypty. Ákem ony bizge han úkimi dep túsindirdi. Han aıtty – boldy. Qalyń halyq Ertisten ótip, onyń oń qaptalyndaǵy osy Qaraqudyqtan bastap Malybaı kóli aımaǵy qosa resmı hattalyp, Qonysbaı babamyz urpaqtarymen ǵumyr keshe bastaǵan. «Sonda, – deıdi ákem, qalyń jylqyǵa osy jerden qudyq qazyp sýarǵanda, sýy taýsylmaǵan, sodan bul jer «Qaraqudyq» dep atalyp ketken. Bul atajurt», – dep, ákem óziniń de, bizdiń de kúpti kóńilimizdi jubatyp qoıatyn. Ákem áńgimesi uzaq bolatyn, men saý qoly jaǵyn alyp, qushaqtap jatyp uıyqtap ketetinmin. Túsime ózim kórmegen Han, onyń áskeri enetin. Áńgime erteńinde de jalǵasatyn. Ákem ne aıtsa da bári qyzyq kórinetin. Áńgimeden basqa serpilis joq.

Kóktem shyǵa, bir kúni at jegildi, arbaǵa jumsaq tósekter tóseldi, oǵan ákem shalqasynan jatqyzyldy, bizder tóńireginde úımelesip otyrdyq, sheshem qolyna bojyny alyp:

– Al, shý, janýar, jolymyz bolsyn, – dedi.

Baǵyt osy jerden shamamen otyz shaqyrymdaı jerdegi aýdan ortalyǵy – Lebıaji selosy, men burylyp artyma qaraımyn, Qaraqudyqtan uzaı berdik, esime ákem aıtqan áńgime túsip, babamyz Qonysbaıdyń úıir-úıir jylqylary sýǵa bas qoıyp, shurqyrasyp jaılaýǵa jóńkip bara jatqan sııaqtandy.

Aıdan asa otbasymyzben azap shekken meken Qaraqudyq artta qalyp barady.

***

Búgingi áıelder baqytty. Bári bar, bári daıar. Sonda qıynshylyq qaıdan keledi? Sirá, adamdardyń ózinen. Qıynshylyqty biz dán etip egip ósiremiz, áıtpegende ol qaıdan kelmek. Anam Bıjamal bizdi tárbıelep, ósirgende eshteńe joq, bári qat. Zaman keremet aýyr bolatyn. Alapat soǵys bolyp, bárin-bárin qurtqan. Erlerdiń kóbi jaraly, sana-sezimi totyqqan, qalǵany kommýnızm ıdeıasymen ýlanǵan. Aınala ótirik, aldaý, arbaý. Qazaq bolyp ómir súrý aıaqtaldy degen óktem ilim ábden kúshine engen.

Mine, bizdi anamyz Bıjamal sol zamannan aman saqtap qaldy!

***

Áıelzatynyń bári Ana bola ala ma? Ne deýge bolady. О́mir. Kim ómirdi túsinip, túbine jetken. Adamnyń qıly-qıly taǵdyry bar. Ana bolý – dáreje. Oǵan kimderdiń qoly jetken, kimderdiń taǵdyry áý basta, múmkin ózge bolǵan. Kúrdeli máseleni bir sózben baıandaý bolmas, men ertede bolǵan bir oqıǵany taǵy da bir eske salaıyn.

Jeńil qylyqty áıelder qaı zamanda, qaı elde bolmasyn bolǵan. Demokratııalyq qoǵamdarda olar tipti uıymdasyp, qaýym bolyp ta jatyr. Keıbir elder olardyń kúnkórisine salyq salyp, mundaı isti zańdastyryp ta qoıǵan. Tyıym salý qanshama engenimen, oǵan kónbeýshilik te sonshama. Árıne, mundaı qubylystyń bolýynyń túrli-túrli sebepteri bar, ol týrasynda basylym betterinde jazylyp júr. Biz bar nárse týraly ǵana oıymyzdy jalǵastyraıyq. Osy jaı týraly Muhammed Ikbal «Adam qupııasy jáne sýfızm» degen eńbeginde mynandaı oqıǵany baıan etken. «Aýran-gazeb (Jahanger) óte ınabatty padıshah edi. Birde ol tavaıftardy (jeńil qylyqty áıelder) turmysqa berýdi jarlyq etip, bul sharýaǵa merzim belgiledi. Osy merzimde turmysqa shyǵyp úlger­me­genderin túgel kemege mingizip, teńizge tas­taýǵa buıyrdy. Kóp toı toılandy, biraq ólim qaýpinen qutyla almaǵan áıelder odan da kóp edi. Belgilengen mer­zimniń bitýine bir-aq kún qaldy. Keme ázir etildi. Ol kezde Delıde Ka­lı­mýlla Jahanabadı sheıh turatyn. Bir sulý jas tavaıf oǵan kúnde ertemenen kelip júretin. Ár joly sheıh kózin aýdaryp úlgergenshe sálemdesip jyldam ketip qalatyn. Bul joly ol sheıhqa «Sizdiń qyzmetshińizdiń sońǵy sálemin alyńyz», dedi. Istiń mánin túsingen sheıh: «Barlyǵyń Hafızdiń myna óleńin jattap alyp, teńizge ala jónelgende daýystap aıta bastańdar», deıdi.

Inabattyń álemine esik jabyq, kirmedim,

Qup kórmeseń qylyǵymdy, ózgert taǵdyr jazýyn...

Tavaıftar osy joldardy sarnap aıta bastady. Tyńdaǵandardyń barshasynyń júregi qan jylady. О́leń Aýrangazebtiń qulaǵyna shalynǵanda ol tolqyp, beımaza kúıge endi. Sóıtip, jarlyǵyn qaıtyp aldy.

Hafızge súıensek, áıelderdiń bir parasynyń ınabattyq álemine ene almaýy Taǵdyr jazýy. Shynynda solaı ma, solaı emes pe, naqtyly aıta almaımyn, másele Taǵdyrǵa tirelse, ne deýge bolady?!

Bala kezimde talaı estigen áńgime, dinı ańyz jelisinde baıandalatyn oqıǵa, kópshilikke belgili, men ózimshe sál erkindeý baıandaıyn.

Din jolyndaǵy izgi jannyń qyzynyń tártibi nashar bolypty, birneshe ret turmys quryp, únemi joly bolmaı ákesiniń kóńilin ábden qaraıtsa kerek. Kúnderdiń-kúninde qyz dertti bolyp, ólim haline jetkende, qasyndaǵylarǵa: «Men ólgen soń, mańdaı terimdi sypyryp, bas súıegimdi ákeme aparyp kórsetińder», depti. Ýáde oryndalyp, qyzynyń mańdaı terisi sypyrylǵan bas súıegin ákesine aparady. Ákesi qyzynyń mańdaıyndaǵy jazýyn kóredi, oqysa, bar ǵumyry jazylǵan eken, sonda ákesi: «Qyzymnyń taǵdyryńdaǵy jazýdy men túsinbegen ekem», dep, ótkenge ókingen kórinedi.

Mańdaıdaǵy taǵdyr jazýy bolsa  ne aıtýǵa bolady!

Bul da oılanatyn jaǵdaı.

***

Ystyq-sýyq, qaıǵy-qasiret, qu­myrsqadaı tynymsyz qareket óz degenin jasady. Anam aıyqpas dert – parkınson tutqynyna myqtap tústi. Biz biletin bul dertke shara joq degendi aıtty. Shetelden em qabyldaý degen eshqashan oryndalmaıtyn ýtopııa. Anam tósek tartyp on jyldan asa azap shekti. Bizder bala-shaǵasy, ómirlik jary ákem bárimiz, onyń kóńilin tabýǵa tyrystyq. Ondaı áreket, qareketterimiz qanshalyqty dertke daýa, ana kóńiline demeý bolǵany bir Jaratýshyǵa ǵana aıan. Tósekte bir jambastap jatyp-aq, anam óziniń daǵdyly sózi: «Qaıǵysyzǵa qara sý da as», deýin qoımaıdy.

Búginde osy sózdi sanama salsam, anamnyń ómirlik qýaty – Qanaǵat degennen kúsh alǵan eken. Kóz aldynda júrgen tórt ul, bir qyzyn qanaǵat etip, ómirge degen qushtarlyǵyn joımaıtyn joıqyn kúshke ıe bolǵan adamdy, men anam Bıjamal deımin.

Jetpisten asyp dúnıe saldy. Átteń, myna jaman parkınson bol­maǵanda júzge keleri anyq edi. Ákesi Jańbyrbaı júzden asyp baryp qaıtty. Bul kisilerdiń tegi asyl edi.

***

Birshama ýaqyt ótti. Anaǵa degen perzenttik paryz óteldi me? Ne qoldan kelmek? Shamamnyń kelgeni sol zırat basyna baryp duǵa oqyp, sheshemniń bizdi shalǵaıdaǵy Jaltyr kóli ja­ǵalaýynan aýdan ortalyǵy Lebıajige balalarymdy jurt qatarly oqytyp, bilimdiler qataryna qosamyn degen erligin otbasy bolyp otyrǵanda aıtýmen boldym, osy hıkaıany qaıtalaǵan saıyn bir jeńildep qalǵandaı sezimde bolatynmyn.

Oı keldi, ıaǵnı anamnyń esimi Bıjamal jıi aıtylsa, jaqsy bolǵany ǵoı, bul musylmandyq...

Osy sózderdi talaı estip, oı qorytyp júrgen kásipker ulym Baıan. «Sizdiń alpys bes jyldyq mereıtoıyńyzǵa syılyq retinde anańyz Bıjamalǵa meıramhana salyp bereıin», dedi.

Qudaı qoldap, tamasha meıramhana salyndy, ony «Bıjamal ana» dep atadyq, qazir jurt qajetine jaraǵan selonyń kórikti bir ǵımaraty. Maǵan keregi anamnyń esiminiń jıi atalýy edi, sol oıym oryndaldy.

Jýyrda anam Bıjamal túsime kirdi, men sheshemniń mundaı kórikti ekenin kórmep em, ǵajap sulý eken, arýaǵy razy bolsyn!

Bul anam Bıjamal týraly hıkaıa!

Ǵarıfolla ESIM,

akademık.