Dırıjerlik – dara óner

Qaptaldan qara frak kıgen maestro dırıjer kóringende, ishki mazasyzdyǵyn, júrek tolqýyn, shabytyn múlgigen keıipke jasyrǵan mýzykanttar da dúr silkinip, kútkeni osy adam ekenin kórsetip, aspabyn qolǵa alady. Myń ret shertip qoly ábden jattyqqan, mýzykalyq aspaptyń qulaǵynda oınaıtyn has sheberlerdiń bir kózi notada bolsa, bir kózi dırıjerde, kózin aýdarsa, quıqyljyǵan kúı yrǵaǵynan jańylyp qalatyndaı, jińishke jyltyr taıaqqa qarap nege sonsha tabynatynyn túsinbeı, qarapaıym jurttyń kóbi qaıran qalyp jatady.

Qatardaǵy kórermenderdiń ishinde «Osyny da mamandyq dep... Qoldy ońdy-soldy sermeı bergennen ońaı ne bar, sol da sóz bolyp pa?» degen suraqty ózine bir márte qoıyp kórmegeni kemde-kem. Alaıda kóp uzamaı ashy teri alynǵan saıyn baýyry jazylyp shabatyn tulpar sııaq­ty, dırıjerdiń qos qoly aýany ty­nymsyz osqylaǵan saıyn orkestrdegilerdiń daýyl tur­ǵy­­za­tyndaı shabyttana oınaı túse­tinine qarap bulardy jetelep, ornymen, oraıymen oınatyp, dem berip turǵan dál osy adam ekenin tam-tum túsinigimen tanı bastaıdy.

Mádenı sharasy mol Almaty­daǵy kól-kósir konsertterdiń bá­rinde sahnaǵa sıqyrly taıaq­sha­syn ustap, bappen basyp kele jatatyn Erbolatty kórgen saıyn dırıjer jaıly osylaı bir tolǵanyp qoıý daǵdyǵa aınalypty. Áserli keshterdiń árin kirgizip, kóńil hoshyn samǵatqan saltanatty jıyndardan jas dırıjerdiń shabytty ónerin tamashalaı júrip, osy bir jumbaq kásiptiń syrt adamdar úshin belgisiz syryna boılaı túskendeı bolamyz. Erbolattyń mamandyǵy myńnyń birine tańdap baryp qona­tyn sırek ónerdiń túrinen sanalady. Kásibı qasıettiń oqýmen qonatyny óz aldyna, eń aldymen týabitti tabıǵı taza daryn bo­lýyń kerek. Al Erbolattyń bul ónerdi bala kúninen júıeli oqyp meńgerýimen birge, áıgili áke­niń qanymen ekinshi býynda jal­ǵastyryp otyrǵanyn eskersek, dı­rıjerlikti dınastııamen sabaq­tastyryp kele jatqan ataqty Mra­vınskıı, Rojdestvenskıı, Ger­gıevter sekildi, ulttyq mýzyka ónerimizdegi ákeli-balalardyń biz maqtan tutatyn býynaralyq biregeıliktiń basy bolǵaı degen úmitimizdi de oıatyp otyr.

Erbolat Ahmedııarov – ult kompozıtorlarynyń shyǵarma­laryn, álemniń rýhanı jáne mádenı qundylyǵyna aınalǵan uly kompozıtorlardyń týyndylaryn sahnada sátti oryndap júrgen Abaı atyndaǵy Ulttyq opera jáne balet teatrynyń dı­rıjeri. Izraıl eliniń Ashdod sım­fonııalyq orkestrinde, Túr­kııanyń memlekettik prezıdent­tik orkestrinde, «Astana opera» ujy­mynda ju­mys istep, kásibı qa­rymyn ushtap, tájirıbe jı­nap úlgergen bilikti óner ıesi. Qa­zaq­tyń kúı óne­rin búgingi kún­ge ulaǵattaǵan, altyn tamyry ar­ǵy dúnıe­tanymmen bite qaı­na­syp, keýdesine kúı­diń piri qonaq­tap, saýsaǵynan saz sorǵalaǵan dańq­­ty dırıjer Qarshyǵanyń uly. «Dombyra tart­qan bala esh­qashan tamyrynan ajyramaıdy» deı­tin sóz ras bolsa kerek. Áke jolyn qýǵan dırı­jerge mý­zykalyq tárbıe talbesikten sińi­rildi. Besikten beli keshe ǵa­na shyqqanyna qaramaı, úsh jas­qa tolar-tolmas balasyn qar­sysyna qazdıtyp otyrǵyzyp qo­­ıyp, dombyranyń álipbıin áke­­siniń ózi úıretipti. Dombyra – til­­di, dildi, dástúrdi ǵana emes, kúl­­li qazaqy minez-qasıetti boıy­na ja­syrǵan kómbe ispettes. Son­dyqtan bolar, qala­da týyp, klas­sıkalyq ónerdiń jalynan ustap, kóp jyldary shetelde ótse de, Erbolattyń qazaqshasy sý tógil­­mes jorǵadaı taıpalyp tur. Bes jasynan bas­tap K.Baıseıitova atyn­daǵy mýzyka mektebiniń fortepıa­no synybyna bardy. Al onynshy sy­nypta bulardyń mektebine bel­gili dırıjer Tólep­bergen Ábdi­rashev sabaq berýge kelgende, «dı­rıjer bolamyn» degen oıy­na birjola bekı tústi. Mektepti eki mamandyq boıynsha bitirip, konservatorııaǵa joldama alǵan Erbolat joǵary oqý ornynda da Tólep­bergen aǵasynyń synybynda bilimin jalǵastyrdy.

Ákeli-balaly dırıjerlerdiń baǵyty eki bólek: biri ulttyq orkestr dırıjeri bolsa, biri klas­sıkalyq-sımfonııalyq orkestr dırıjeri. Erbolat ónerin sım­fonııalyq orkestrden bastap, ary qaraı operada jalǵastyryp keledi. Qurmanǵazy orkestri men «Otyrar sazynda» da jumys istep, talaı shetelge gastroldik saparlarǵa shyqty. Erbolat – ámbebap dırıjer. Alǵashynda aqylyn aıtyp, oı bólisip qana júretin Qarshyǵa ákesi keıin ulynyń konsertteri­ne, spektaklderine kelip, so­ńy­nan terezesi teń áriptesi sekildi syr­­lasatyn boldy. Syrtqa bildir­me­genimen, balasy atqa shapqan bar­lyq ákelerdiń kúıin keship, uly sahnaǵa shyqqan saıyn demin ishinen alyp, múlt ketpeýin tilep, balasynyń ónerine bıik óre tur­ǵysynan baǵasyn berip júrdi.

Erbolat «orkestr degen – adam aǵzasy sııaqty tutas. Júrek adam­dy tirshilik nárimen, aýamen qam­­tamasyz etse, mı oǵan jetekshilik jasaıdy. Orkestrde top-top as­pap­­tar bar. Báriniń basyn birik­­tirý, birge ekpin alyp, birge oınaý óz aldyna, dırı­jerdiń róli – mı ortalyǵyn basqarý. Dırıjer til­men aıta almaıdy. Jetkizgi­si kel­­genin bet-álpetimen, qasymen, kó­zimen, ıegimen, qol sermeýimen, jalpy minezimen beredi. Qol sermeýde bári bar: jyldamdyq ta bar, kóńil kúı de, yrǵaq ta bar. Áýendi durys qal­pyna keltirip oryndatý da dırıjer mindeti. Orkestrde otyrǵan shekti aspaptar, úrmeli, urmaly aspap­tardy birge oınatý­da dırıjerdiń biliktiligi jo­ǵary bolýy tıis. Ár dırıjerdiń «qoly­nyń tynysy» degen bolady. Úr­meli aspap ta ánshiler sııaq­ty tynys alady da, aspaptaryna aýany úrgen kezde dybys keshteý shyǵady. Sondyqtan dırıjer taıaq­shasy úrmeli aspaptarǵa sál erteleý baǵyttalyp jatady. Ony baıqaıtyn da, múlde baıqamaıtyn da adam bar», deıdi.

Erbolat keıde dırıjer taıa­ǵymen, keıde taıaqsyz shyǵyp kele jatady. Osynyń mánisin suradyq. Sóıtkende, taıaq – dırıjerdiń «uzar­ǵan qoly» kóri­nedi. Qoldy uzar­tý úshin, mýzykanttardyń bá­rine kóriný úshin taıaq ustaýǵa týra keledi. Degenmen, qalaı shyq­sa da, ár dırıjerdiń óz qa­laýy. «Valerıı Gergıev deıtin áıgili dırıjerdiń sahnaǵa tis shu­qy­ǵyshpen shyǵatynyn bilesiz be? Bul mádenıetsizdik emes. Onyń da óz máni bar. Ol búkil mý­zykanttardyń nazaryn tis shu­qy­ǵyshqa aýdaryp, judyryǵyna túıip alyp, tas-túıin ýysynda ustap alyp oınaıdy», deıdi kúlip. 

Ár kompozıtordyń shyǵarma­sy ártúrli kezeńde jazylady. Ol nege arnaldy, ne maqsatpen jazyl­dy, qandaı murat arqalady? Dırıjer osy suraqtyń árqaısyna boılaı alýy, ár týyndynyń tarı­hyn to­ly­ǵymen bilýi tıis. Orkestrde otyr­ǵan ár aspaptyń oryndaýshysyna osynyń bárin túsindirip, oı qalyptastyryp berý de dırı­jer­diń mindeti. Shyǵarmanyń qaı tusynda «qaýipti jeri» bar, án­shi qaı jerde «shashylyp» qa­lýy múmkin, osynyń bá­rin ret­teıtin dırıjer. Opera ánshi­si­niń eń jaqsy qasıetin, talantyn jarqyratyp kórsetetin de, mápe­lep, maıyn tamyza tamyljyta oryndatatyn da, ashýyna tıse, sol jerge «kómip» tastaıtyn da maestro dırıjer myrza.

Dırıjerlerdiń bir-birine uq­­samaıtynyn, sheber­liginiń da­ra­lyqqa negizdeletinin 2019 jy­ly ótken Aimaty Conducting Competition Halyqaralyq dırıjerler baıqaýy ashyq kórsetti. Er­bolat osy Halyqaralyq baıqaý­dyń laýreaty atandy. Belgili bir kompozıtordyń shyǵarmasyn ár dırıjerdiń ártúrli sezinetinin osy konkýrs baıqatty. Bir dırıjer óte syrbaz ári salmaqty. Ekinshisi kóńildi, oınaqy. Endi biri qolyndaǵy taıaǵyn julqynyp turyp sermegen saıyn eki urty dirildep, betiniń bulshyq etine deıin selkildep ketedi. Mundaı sát­terde kóz aldymyzǵa orkestrdi emosııamen basqa­ratyn birtýar Nurǵısa Tilendıev aǵamyzdyń esh­kimge uqsamaıtyn ulylyǵy eles­tep, bir jymıyp qoıdyq. Bul sirá, dırıjerdiń minezine, týyndyny tyńdarmannyń júregine jetkizýdegi jeke tásiline, kásibine berilgendigine, mamandyǵyna aıy­ryqsha mán beretindigine baılanysty bolsa kerek. Kimniń kim eke­ni kóptiń arasynan sýyrylyp shyqqanda ǵana baıqalady. Osy baıqaýda qazaq eliniń atynan shyqqan Erbolattyń óneri mánerli, mańǵazdyǵymen, bıik mádenıetimen erekshelenetinin kórip maqtanyp qaldyq. «Qazaq­stannyń eńbek sińirgen qaıratkeri» degen qurmetti ataqty da Erbolat klassıkalyq óner­di órkendetý jolynda sińirgen eńbegi úshin ıelendi.

Saýaty tómen bolǵanymen, su­lý sazdy júregimen simiretinder ishki túısigi arqyly orkestr – keme bolsa, dırıjer – kemeni bas­qa­ratyn kapıtan ekenin báribir sezip otyrady. Siltideı tynyp otyr­ǵan zaldyń tynyshtyǵyn sil­­tep qalǵan taıaqshasymen buza­tyn Erbolat Ahmedııarov qaı kezde de damyl­syz saýlaǵan mýzyka úni­niń ǵajaıyp álemin ózimen, mýzy­kant­tarymen birge aralata jóneledi. Tamyl­jyǵan áýenniń qusha­ǵynda terbelip otyryp, dırıjer bolmasa, mynaý san túrli aspap­tan jamyraǵan saz ózara úıle­sim qurmaq túgili, aýa jaıy­lyp, maǵynasyz dańǵyrlaqqa aınalyp keterin birjola túsinip, eń sońynda darynmen bite qaınas­qan óner men órege uly mártebeli kórermen tik turyp qol soǵyp ketedi.