Eleýsiz qalǵan erlik

Aýǵan soǵysynyń ardageri Qulymbet Ábdiqulov mektep bitirgen soń joǵary oqý ornyna túse almaı, júrgizýshi mamandyǵyn ıelenip, ózi týyp-ósken Jýaly aýdanynyń «Kremenevskıı» keńsharynda júrgizýshi bolyp jumys istep júredi. Sol ýaqytta áskerge shaqyrylyp, ony Aýǵanstanǵa barǵan Keńes áskeriniń shekteýli quramyna qosyp jiberedi. Sóıtip, ol uńǵysy 122 mıl­lımetrlik zeńbirek tirkelgen «Zıl-131» avtomashınasynyń júrgizýshisi bolyp kete barady. Attap basqan ár adym ajal bolyp elesteıtin kóptegen áskerı qımyl­ǵa qatysady.

1982 jyly 8 naýryz kúni Qulymbet aýyr jaralanyp, ólim aýzynan qalady. Dál sol kúni zeńbirekter tirkelgen 6 áskerı tehnıka Bagram qalasy mańaıyndaǵy Mah­mýdrahı qyshlaǵy tusynda Pandsher shat­qalynan qaıtyp kele jatyp, jaý tos­qaýylyna tap bolady.

 Aınala jataǵan úıler eken. Qulym­bet mingen mashına ol kezde orta tusta kele jatqan. Bas kótertpeı bo­raǵan jaý oǵynan qashyp qutylý múmkin emes. Aqyry tehnıkalar toqtap, kólikterinen shuǵyl túsken jaýyngerler bas saýǵa­laýǵa kóshedi. Osy kezde shtab ofıseri, kapıtan Romashenko sarbazdarǵa: «Tez tosqaýyldy buzyp, mashınalardy qor­shaýdan alyp shyǵyńdar!» dep buıryq beredi. Avtomatyn keýdesine qysa ustap, buıryqty oryndaýǵa umtylǵan Qulymbet jaý oǵynan qaıtadan tasaǵa tyǵylǵan kezde, aldaǵy mashınalardyń biriniń janyn­da jerlesi Nesipbaı Ábdira­manovtyń ja­raly kúıde dóńbekship jatqa­nyn kóredi. Arasy 150-200 metrdeı jer. Ol birde eńbektep, birde júgirip jer­lesi­niń janyna jetedi. Jaraly jaýyn­ger­diń jarasyn tańyp, alǵashqy kóme­gin kórsetedi. Taǵy alǵa jyljyp kele jat­qanda Qulymbettiń de jilinshigine oq tıip, esinen tandyrady. Esin jıǵanda shuń­qyrǵa jınalǵan qar men jaýynnyń sýy­na belinen batqanyn ańǵarady. Al mashınasy jyljyp baryp, oń jaǵalaýdaǵy jarǵa tirelip toqtaǵan eken. Aqyry ja­nyn­­daǵylar polkke súırep ákelgen Qu­lymbettiń mashınasynyń kabınasyn 52 jerden oq tesip ótipti. Osynshama oqtan shurq tesik bolǵan kabına ishinde otyrǵan adamnyń tiri qalǵanyna sený qıyn.

Sóıtip, Qulymbet Ábdiqulov jol ash­­qannan keıin alǵa jyljyǵan tehnıkalardan oq jaýdyrǵan jaýyngerler tos­­qaýyldy buzyp-jaryp ótip, jaýdy jaıratyp salady. Biraq aýyr jaralanǵan Qu­lymbetti gospıtalǵa jóneltedi. Sol joly kórsetken erligi úshin «Qyzyl Jul­dyz» ordenine usynylǵan eken. Biraq ol buıyr­­maı, «Erligi úshin» medalimen marapattalady.

Qulymbettiń ákesi Sádýaqas Ábdiqulov – Ekinshi dúnıejúzilik soǵysqa qatysqan ja­ýynger. Bólimshe komandıri bolǵan ol nemis­termen Kýrsk úshin bolǵan shaıqasta qapy­da qorshaýda qalyp qoıyp, jaý qur­saýyn buzyp-jaryp shyqqany úshin kezin­de birqatar maıdangermen birge Keńes Oda­­ǵynyń Batyry ataǵyna usynylǵan eken. Biraq ol marapat basqalaryna beri­lip, Sá­dýaqasqa «Erligi úshin» medali bu­ıy­­rady.

Sádýaqastan soǵys jyldary qara qa­ǵaz keledi. Aýyldaǵylar ony óldige sanap, jalǵyz týys aǵasy Ybyraıym bir-eki toq­tysyn jemdep, jyldyǵyna arnap as berýge daıyndalyp júrgeninde, 1945 jyl­dyń aıaǵyna qaraı Sádýaqastyń ózi keledi. Sonda búkil aýyl qýanǵan eken.

Sol Sádýaqas jary Seısekúl ekeýi dú­nıege 11 ul-qyz ákelip, ózi sharýashy­lyq­ta ártúrli jaýapty qyzmet atqa­ryp, keıin­nen dúnıe salǵan. Seısekúl apa­ bú­ginde 90 jasqa tolyp, urpaǵynyń qyzy­ǵyn kórip otyr.

Jaýynger rýhty Qulymbet araǵa jyldar salyp áke erligin qaıtalaıdy. «Meıli qaı zamanda bolsa da, adamzat balasynyń armany beıbit ómir súrý bolǵan. Al so­ǵystyń bereri ne? О́mir ornyna – ólim, tamaq ornyna – oq, kıim ornyna – kebin!», deıdi Qulymbet Ábdiqulov.

Qulymbettiń jasaǵan erligi týraly aqyn Rýza Aldasheva ballada jazyp:

«Soǵys salǵan jazylmaıdy jaramyz,

Er­­lik jaıly aıtylmaǵan bar ańyz.

Bóten elde qanǵa bókken bozdaqqa,

Berildi me bizdiń ádil baǵamyz?» deıdi.

Qulymbet soǵysta alǵan sol jaraqa­tynan Tashkent qalasyndaǵy áskerı gos­pıtalda on bir aı jatyp, emdelip shyq­qan. Ol týraly jaýyngerdiń anasy Seı­sekúl apa áńgimelep berdi. «Kúndelikti posh­tany qarap, balamyzdan keletin hatty taǵat­syzdana kútýshi edik. Onyń Aýǵan jerinde soǵysyp júrgenin ózi aıtpasa da sha­malaıtynbyz. Ákesi ekeýmiz, kórshi, aǵaıyn-týǵandar bolyp balamyzdyń aman-esen oralýyn tiledik. Birde kelgen ha­tyna qarasam, hatta Tashkent qalasy dep kórsetilgen eken. Sodan bar sharýa­ny jıyp tastap, konverttegi adrespen Tash­­kentke jetsek, balamyz áskerı gos­pı­talda jatyr eken. Jaraqaty óte aýyr. Sol aıaǵynyń tobyqtan joǵary ji­lin­shigi­niń byt-shyty shyqqan. Tipti aıaǵyn kesip tastaýǵa deıin yńǵaılap qoıypty. Sodan biz ota jasaýǵa daıyndap jatqan hırýrg, professor, polkovnık Mıhaıl Kons­tantınovke bar jaǵdaıdy baıandap, balanyń aıaǵyn kespeýdi jalynyp sura­dyq. Ol kisi sózimizge qulaq asyp, em­deýdiń barlyq tıimdi ádis-tásilderin qoldana otyryp, on bir aıda balamyzdy aıaǵynan turǵyzdy. Táńirdiń munysyna da shúkir, ol kisige de raqmet!» deıdi batyr ana.

Qulymbet sol jyly bala kezinen arman bolǵan Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń zań fakýltetine oqýǵa túsedi. Oqýǵa daıyndalyp júrgen 1983 jyly «Erligi úshin» medalimen marapattalady. Atalǵan oqý ordasyn bitirgen ol 1988 jyly Almaty qalasynyń Oktıabr, Lenın aýdandarynda prokýrordyń kómek­shisi, tergeýshi bolyp isteıdi.

Qulymbet Ábdiqulov odan keıin Jam­byl oblysynyń birqatar aýdanda­rynda prokýrordyń aǵa kómekshisi, oryn­­basary, oblystyq prokýratýranyń bas­qarma prokýrory qyzmetterin abyroımen atqardy. Sot aktilerin oryndaý júıesinde de bólim bastyǵy, oblystyq sot ákimshisiniń orynbasary, elimizdiń Bas prokýratýrasynyń Quqyq­tyq statıstıka jáne arnaıy esepke alý jónindegi komıtetiniń Jambyl oblysy boıynsha basqarmasy bastyǵynyń oryn­basary, bólim bastyǵy bolyp eńbek etti.

Aýǵan soǵysynyń ardageri Qulymbet Ábdiqulov áskerı qyzmetshi retinde de, otstavkadaǵy ádilet keńesshisi retinde de birqatar marapat alǵan. Búginde ómirlik jary Nurraýshan ekeýi 3 ul-qyz tárbıelep ósirip, olardan urpaq kórip otyr.

Ol ózimen birge Aýǵan dalasynda áske­rı boryshyn atqarǵan qarýlas jerlesteri Maǵaýııa Ádilov, Ǵalymjan Qarataev, Asqar Elepaev, Baýyrjan Taspaýov, Ámirhan Sadyqov, Berik Shýkamanov, Nesip­baı Ábdiramanov, Erjan Sholpan­qulov, Meırambek Aıtov, Marat Myrzah­metov, marqumdar Qanat Musaev, Berik Toba­qa­bylov, Nurǵalı Shonabaev jáne bas­qa jaýyngerlerdiń qoıan-qoltyq urys­tar­da qaısarlyq kórsetken erlik isterin eske alyp otyrady.

Aýǵan soǵysynyń taǵy bir ardageri Ábdihalyq Saılybaev týǵan jeri – Sary­sý aýdany, Túgisken aýylynda orta mektepti bitirgen soń keńshardyń qury­lys bóliminde úsh jyl jumys isteıdi. Ákesi Satybaldynyń aqyl-keńesimen júr­gizý­shiler kýrsyn bitirip, kýálik alady. 1981 jyly 9 qarashada, týra 20 jasqa tolǵan kúni ásker qataryna shaqy­rylǵan Ábdihalyq 1982 jyldyń 24 aq­panynda Aýǵanstan jerinen bir-aq shyǵady. «Aýǵan soǵysy bastalǵanda oǵan, negizinen, musylman sarbazdardy jiberip jatqany jóninde sóz bolǵan. Shyndyǵy da solaı. Aýǵanǵa attanyp bara jatqan jaýyngerlerdiń basym kópshiligi qazaq, ózbek, tájik, túrikmen, qyrǵyz, ázerbaıjan ultynyń ókilderi edi. Arasynda shamaly slavıandar bar. Olardyń ózderi de ofıser­ler, komandırler. Áýejaıǵa anam Saý­dakúl, aǵam Ábdirahman jáne inim Áb­desh kelipti. Biraq sonda bizge tym bolmasa 2-3 mınýt jolyǵýǵa, sóılesýge ruq­sat et­pe­di. Kúzet kúshti. Sóıtip, alys­tan bol­sa da jaqyndarymnyń júzderin kó­rip, Aýǵan­stanǵa attanyp kete bardym», dep ót­­ken kúnderdi eske alady Ábdihalyq Saı­lybaev.

Jaýyngerler mingen ushaq Aýǵan eli­niń astanasy Kabýl qalasyna qonǵanda, bu­lar ózderiniń aldynda ǵana ushyp ketken ushaqty dushpandar shekarada atyp túsirgenin estıdi. Jaý bular ushyp kele jat­qan ushaqty da Aýǵan shekarasyna kir­gennen-aq oqpen qarsy alǵan eken. Biraq ol ushaq Kabýlǵa aman-esen qonady. Odan ári sarbazdar Qundyz arqyly Pýlı-Hýmrıge tikushaqpen jetkiziledi. Ondaǵy avtojóndeý rotasyna bólingen 13 soldattyń ishinde Ábdihalyq Saılybaev pen moıynqumdyq Baýyrjan Qosmaıylov birge bolady. Keıinnen sol kezdegi Shym­kent oblysy, Saryaǵash aýdanynan kelgen Ábdi­jappar Smanov degen azamatpen tanysyp, dos bolady.

Qatardaǵy jaýynger Ábdihalyq Saı­lybaev qyzmet atqarǵan jóndeý rota­sy buzylǵan, qıraǵan tehnıkalar­dy qaı­tadan qalpyna keltirip, beıbitshilik úshin kúreske óz úlesterin qosty. Ol teh­­­­nı­kalarmen jaýyngerler talaı ret bar­­laý jasap, jaýdyń betin qaıtardy. Ábdi­ha­lyq soǵysta júrgende bir kúni mynandaı oqıǵa bolady. Anasy Saýdakúlge enesi Shaı­kúl «Osy bala aýyl mańaıyna kel­di-aý shamasy. Túsimde samaýrynnyń qasynda maǵan sálem berip júr eken», deı­di. Perzentin saǵynyp júrgen ana mu­ny jaqsylyqqa jorıdy. Bul kezde komıssııa sheshimimen densaýlyǵyna baılanysty áskerden qaıtarylǵan Ábdi­halyq Saılybaev Tashkent qalasyn­da­ǵy gospıtalda emdelip jatqan eken. Qa­synda pavlodarlyq Aıtýǵan Smaǵulov degen azamat bolady. Bir sáti túskende Ábdi­­halyq jeńgesi Aısulýǵa óziniń gospıtalda jatqanyn telefonmen habarlaı­dy. Sóıtip, áke-sheshesi Satybaldy men Saý­dakúl, aǵasy Ábdirahman bári Tash­kent­ke keledi. Jat jerde júrgen ulynyń aman­dyǵyn tilegen 8 balanyń anasy Saý­­dakúl búginde urpaǵynyń ıgiligin kó­rip otyr.

Otan aldyndaǵy azamattyq boryshyn atqarǵan qatardaǵy jaýynger Ábdihalyq Saılybaev áskerden kelgennen keıin, ózi týyp-ósken aýyldaǵy «Túgisken» mem­lekettik asyl tuqymdy mal zaýytynda sheberhana, garaj meńgerýshisi, bas ın­jener qyzmetterin atqarady. Elimiz ege­mendik alǵannan keıin kásipkerlikpen aı­nalysady. Aýdandyq gaz mekemesin de bas­qarady. Ol jary Zabıra ekeýi 3 ul-qyz ósirip, olardan urpaq kórip otyr. Aýǵan­standa áskerı boryshyn ótegen Ábdihalyq Saılybaev Keńes áskeriniń shekteýli quramynda áskerı qımyldarǵa qatysqany úshin Qyzyl týly Túrkistan áskerı okrýginiń qolbasshysy, general-polkovnık Iý.Maksımovtyń qolynan Alǵys hat alady.

Ábdihalyq ózimen birge aýǵan jerinde soǵysta bolǵan Marat Tórebekov, Beısen Sadyqov, Nıkolaı Kozak, Aldabergen Ospanov, Manarbek Andaqulov, Orka Omarov syndy qarýlas joldastaryn esine alyp otyrady. Jat jerde qaza tapqan maıdandastarynyń esimderi men keıbir derekteri jazylǵan qoıyn dápteri áli de saq­taýly eken. Bul – ot ortasynan oralǵan azamat úshin eń qymbat jádiger. Ol keıde sol qoıyn dápterin paraqtap otyryp: «Eı, adamdar, beıbit ómirdi baǵalańdar! Soǵystyń beti aýlaq!» degen oıǵa jıi úńiledi.

Jambyl oblysy