Demokratııalyq qoǵamdy damytýdyń alǵysharttarynyń biri – jergilikti ózin- ózi basqarý máselesin jetildirý – elimizdiń tarıhynda kún tártibinen túspeı kele jatqan mańyzdy másele. Ony iske asyrýdyń tıimdi tetikteriniń biri – jergilikti ákimdikterge iskerligi men biliktiligi kelisken adamdardy saılaý.
Uzaq jyldar boıy aýyldyq okrýgtiń ákimi bolatyn adamdy oblys ákiminiń kelisimimen aýdan ákimi taǵaıyndap keldi. Biraq bul úderis tıimdilik bermedi. О́ıtkeni ózin taǵaıyndaǵan aýdan ákimine jaltaqtaǵan aýyl ákiminiń kóbi turǵyndarmen yntymaqtasa jumys isteı almady. Onyń ústine, jasyratyny joq, kóptegen aýdan ákimi aýyl ákimi etip, aıtqanynan shyqpaıtyn «óz adamdaryn» taǵaıyndaıtyn boldy. Al mundaı adamdardyń kóbi jergilikti jerde jumys júrgizip jarytpady. Sondyqtan aýyldyq okrýgterdiń ákimderin halyqtyń ózi saılaý kerektigi týraly máseleniń mańyzdylyǵy kúnnen-kúnge arta berdi.
Jalpy, aýyl ákimderiniń saılaýyn ótkizý mindeti «Qazaqstan-2050» Strategııasynda alǵa qoıylǵan bolatyn. Soǵan oraı el Prezıdentiniń 2013 jylǵy 24 sáýirdegi Jarlyǵyna sáıkes, sol jylǵy tamyzdyń 5-i men 9-y aralyǵynda respýblıkanyń 14 oblysynda barlyǵy 2 457 aýdandyq mańyzy bar qalalardyń, aýyldyq okrýgterdiń, aýyldyq okrýgtiń quramyna kirmeıtin kentter men aýyldardyń ákimderin saılaý ótti. Al olardy saılaý ókilettigi máslıhat depýtattaryna berildi. Osylaısha ákimder saılaýy týra emes, janama saılaý quqyǵy negizinde ótkizildi.
Biraq aýyldyq okrýg ákimin turǵyndardyń tikeleı saılaýy kerektigi týraly másele únemi týyndap turdy. Sol pikir eskerilip, elimizdiń biraz jerlerinde eksperıment retinde aýyldyq okrýg ákimderin týra saılaý máselesi qolǵa alyndy. Sonyń ishinde Soltústik Qazaqstan oblysy Aıyrtaý aýdanynyń Volodar aýyldyq okrýgi ákimi saılandy. Bul 11 myńnan artyq turǵyny bar, aýdan ortalyǵy Saýmalkól aýylynda ornalasqan okrýg bolatyn.
Ákim saılaý úshin úmitkerlerdiń úgittik baspa materıaldaryn BAQ-qa, arnaıy oryndarǵa ornalastyrý, tańdaýshylarmen kezdesý úshin úı-jaı usyný shyǵyndaryn aýdan ákimderi anyqtady. Biraq munyń aýdandyq bıýdjetterge artyq shyǵyn júktegennen basqa tıimdiligi joq ekendigi kórindi. Saılanǵan ákim de uzaq jumys istemeı, basqa qyzmetke aýysyp ketti.
Sodan ákimdi tańdaýshylar saılasyn degen tártip shyqty. Sóıtip, «Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy jergilikti memlekettik basqarý jáne ózin-ózi basqarý týraly» zańǵa 2017 jylǵy 11 shildede engizilgen ózgerister men tolyqtyrýlarǵa sáıkes, sol jyldyń 4-24 tamyzy aralyǵynda aýdandyq mańyzy bar qalalar, aýyldyq okrýgter, aýyldyq okrýgtiń quramyna kirmeıtin kentter men aýyldar ákimderi saılandy. Olardyń jalpy sany 2440 eken. Ákimderdiń ókilettik merzimi 4 jyl bolyp belgilendi. Aýyl ákimderin saılaýdy uıymdastyratyn organ oblystyq, aýdandyq (qalalyq) saılaý komıssııalary boldy. Bir orynǵa usynylǵan úmitkerler orta eseppen 2,8 adamnan keldi. Al saılaıtyn tańdaýshylardyń tizimin máslıhat hatshylarynyń usynýy boıynsha aýdandyq saılaý komıssııalary jasady.
Sol joly saılanǵandardyń biri – Soltústik Qazaqstan oblysy, Esil aýdany Zagradov aýyldyq okrýginiń ákimi Berik Tólegenov. Onyń alǵashqy mamandyǵy tehnık-mehanık bolǵanymen, joǵary bilimdi Reseıdiń Qorǵan qalasyndaǵy ýnıversıtetinen psıholog mamandyǵy boıynsha alypty. 53 jastaǵy azamat aýyldyq okrýgtiń ákimi bolyp 2008 jyldan beri eńbek etip keledi. Psıholog biliminiń adamdarmen ortaq til tabysýyna járdemi tıedi eken. On úsh jylǵa aıaq basqan qyzmetinde turǵyndardyń qurmetine bólenip, aýdandaǵy bedeldi ákimderdiń biri sanalady. Aýyldyq okrýgke Zagradovka aýylynan basqa, Tonkoshýrovka, Gornoe, Jambyl eldi mekenderi qaraıdy. Turǵyndar sany 1200-diń tóńireginde, ulttyq quramyna qarasaq, orys pen ýkraın basym.
Biz Berik Tilegenulynan saılanǵan ákim men taǵaıyndalǵan ákimniń aıyrmashylyǵy qandaı ekenin suradyq. «Árıne saılanǵan ákimniń artyqshylyǵy kóp. Joǵary jaqqa alańdamaı, jurtpen jumys isteısiń. Saılanǵan aýyldyq okrýgimizdiń belsendilerimen aqyldasyp, bıýdjetti qalaı bólýdi, qandaı máselelerdi aldymen kóterýdi ózimiz sheshemiz. Osyndaı jumysta kópshiliktiń ózińe degen senimin sezinesiń. Sondyqtan da jumysqa degen yntań da artady. Al taǵaıyndalǵan kezde bárin aýdandyq ákimdikpen aqyldasyp otyrýyń kerek. Alaıda ondaǵylar jergilikti máseleni jete bile bermeıdi. Sondyqtan bári júrdim-bardym qaralyp, eshnárseni túpkilikti sheshe almaıtyn edim», deıdi ol.
Árıne adamdardyń seniminen joǵary eshteńe joq. Ákimderdiń halyqqa jaqyn bolýy da osy senimge tikeleı baılanysty. Memleket basshysynyń byltyrǵy Joldaýyna sáıkes bıyl aýyl ákimderiniń saılaýy ótkiziletininen habardar jurtshylyq aldaǵy ýaqytta bolatyn saıası ózgeristerge úlken úmitpen qarap otyr.
Soltústik Qazaqstan oblysy