Uzaq jyldan beri daý-damaı bolyp kele jatqan atyshýly «Astana LRT» jobasy týraly estimegen adam elimizde joq shyǵar, sirá. Tipti balabaqsha baldyrǵandarynyń ózi elordany sýrettegende osy qurylystyń qańyrap turǵan beton qańqasyn salatyn bolypty. Balaqaılar qaıdan bilsin, negizi bul ǵajaıyp joba bolýǵa tıis ekenin, biraq bıliktegi «aǵalary» oǵan bólingen qarjyny jep qoıyp, «ertegi» erte aıaqtalǵanyn...
Shytyrman «oqıǵaly» joba
Elordalyq ákimdikte jeńil relsti júrdek kólikter máselesi alǵash kóterilgende sol kólikti búgin-erteń minip ketetindeı qatty qýanǵanymyz esimizde. Ol kezde qalalyq gazette jumys istep júrgen kezimiz. Umytpasaq, bul jobanyń dúnıege kelý tarıhy 2005-2006 jyldardan bastaý alady. Qalanyń kóz ilespes jyldamdyqpen qarqyndy damyp jatqan kezi. Totydaıyn taranǵan bas shahardyń bet-álpetin odan ári árleı túsý úshin ertegideı erekshe jobalar qajet boldy. Elbasynyń tapsyrmasymen sol kezdegi elorda ákimi bolǵan О́mirzaq Shókeev jobanyń tehnıkalyq-ekonomıkalyq negizdemesin usyndy. Biraq sol jyly ol basqa óńirge ákim bolyp aýysyp ketti de, jobanyń nobaıy aıaqsyz qaldy.
Al 2008 jyly bas shaharǵa ákim bolǵan Asqar Mamın LRT-den bas tartyp, onyń ornyna BRT (Busrapidtransit) jobasyn durys dep tapty. Eger osy júrdek avtobýstar jelisi júzege asyp ketkende bálkim, qazirgideı LRT daýy bolmas ta edi. Biraq Asqar Mamınniń qala ákimi laýazymynan ketýine baılanysty bul júırik avtobýstar da astana enshisine buıyrmady.
Baǵamdasaq, bul áý bastan «baǵy ashylmaǵan» joba bolypty: bir ákimnen ekinshi ákimniń qolyna ótken, bastalmaı jatyp, «basyna bult úıirilgen»... Qosh, sonymen 2008 jyly elorda ákimi bolǵan Imanǵalı Tasmaǵambetov LRT ıdeıasyn qaıta jańǵyrtty. Naqty sharalardy qolǵa ala bastady. Jobaǵa jaýapty «Astana LRT» JShS mekemesi quryldy. Fransııa úkimeti jobany maquldap, 570 myń eýro kóleminde grant bóldi. Osylaısha, jobanyń qazyǵy qaǵylyp, 2011 jyly qala kúni qarsańynda qurylys bastalatyn jerge kapsýla salyndy.
Sol kezde jobanyń quny 2,3 mlrd AQSh dollaryna baǵalanǵany aıtylyp júrdi. Sóıtsek bul qarjynyń ber jaǵy ǵana eken. Keıin joba tym qymbatqa shyǵyp ketken soń, onyń balamaly túrin izdestirý máselesi kóterildi. Sol kezde BRT jobasy qaıta qaraldy. Biraq 2014 jyly ákim bolǵan Ádilbek Jaqsybekov jeńil relsti tramvaı qurylysyn aıaqtaýdy jón dep taýyp, jobany maquldatyp aldy. Keıin onyń orynbasary bolyp qala ákimdigine Nurálı Álıev keldi. Ol 2016 jyly qalanyń kólik qurylymyn qaıta jańǵyrtý jónindegi «Astananyń jańa kólik júıesi» atty jobany tanystyrdy. Onyń ishinde osy LRT de bar. N.Álıev máslıhat depýtattarynyń aldynda sóz sóılep, jeńil relsti tramvaı elordanyń jańa keskin-kelbetine suranyp turǵan joba ekenin aıtqanda bárimiz tańdaı qaǵyp, tamsanyp qaıtqanbyz. Ekologııalyq taza kólik ekeni, shyǵyny az bolatyny, jolaýshylardy dittegen jerine keptelissiz, kedergisiz jyldam jetkizetini qııal-ǵajaıyptaı elestep ketkeni ras. Bıliktegiler jańa vokzal men eski vokzaldy, shet aýmaq pen ortalyqty, halyqaralyq áýejaı men EKSPO kórmesin jalǵaıtyn relstiń alǵashqy kezeńi halyqaralyq kórme qarsańynda paıdalanýǵa beriletinin súıinshileı jetkizdi. Turǵyndar elde joq erekshe jobany taǵatsyzdana kútti. Biraq ýáde etilgen joba salynyp bolmady. Qada qaqqandardy da kórmedik. Keıin jeńil relsti kólik qurylysyn Úkimet baqylaýyna aldy. Sonyń ózinde basynan qııýy qashqan is alǵa jyljı qoımady.
Al 2019 jyldyń aqpan aıynda halyqqa esep berý kezdesýinde elordanyń sol kezdegi ákimi Baqyt Sultanov jeńil relsti kólik (LRT) 2020 jyly aıaqtalady dep aıtyp qaldy. Biraq sol jyldyń sáýir aıynda joba qurylysy múlde toqtap qalǵany elge jarııa boldy.
Shyǵynǵa batqan el, shetelge qashqan sheneýnik
Joly aýyr joba nege alǵa baspaı qoıǵanyn, qurylysy nege aıaqastynan toqtap qalǵanyn jurt keıin bildi. Sóıtsek, «Astana LRT» – jemqor sheneýnikterge naǵyz «maıly jilik» bolypty...
2019 jyldyń jazynda Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev Úkimettiń keńeıtilgen otyrysynda LRT qurylysyn synǵa alyp, «halyq úshin yńǵaıly ári únemdi kólik júıesin salýdyń ornyna asa qymbat joba usynylǵanyn» aıtty. «Bilýimshe, jobany júzege asyrý barysynda sáýletshiler men arnaıy mamandardyń pikiri eskerilgen joq. Ákimdiktiń málimetine sáıkes, jeńil relsti kólikpen bir táýlikte shamamen 146 000 adam júredi dep jobalanǵan. Biraq bul − aqıqattan alys jatqan boljam. Sebebi dál osy marshrýtpen qazirgi kúni áýejaı men temir jol vokzalyna deıin bar-joǵy 2-aq myń adam qatynaıdy. Sonda jolaýshylar sanyn 70 esege qalaı kóbeıtkeli otyrsyzdar?» degen Prezıdent Úkimet pen ákimdikke osyǵan qatysty naqty sharalar qabyldaýdy tapsyrdy.
Osy jerde «kótere almaıtyn shoqpardy beline baılamaı», jobany toqtatý kerek qoı» degender de tabyldy. Mysaly, byltyr jobany búge-shigesine deıin zerttegen Respýblıkalyq bıýdjettiń atqarylýyn baqylaý jónindegi esep komıteti osyǵan qatysty tekseris nátıjesin saıttaryna jarııalady. Aýdıtorlar Úkimetke «Astana LRT» qurylysyn ári qaraı jalǵastyrý tıimsiz dep birden kesip aıtty. Olardyń dereginshe, uzaq jyldan beri shý bolǵan jobaǵa 2015-2019 jyldar aralyǵynda bıýdjetten 150 mlrd teńge shyǵyndalǵan. Onyń 40,7 mlrd − jerdi alýǵa, 124 mlrd − qurylys kelisimshartyn jasaýǵa, 31,4 mlrd nesıeni jabýǵa jumsalǵan. Sonyń ózinde jumystyń bar-joǵy 17%-y oryndalǵan. «Astana LRT» 2016 jyldyń qyrkúıek aıynda qurylys kelisimshartynan bólek, syrttan negizsiz qaryz alýǵa ótinish bergen. Sol jyldyń jeltoqsan aıynda qarjy «Astana bankiniń» shotyna túsken. Osylaısha, Qytaı damý bankinen alynǵan 415,5 mln dollardyń tek 86 mln ǵana qurylysqa jumsalǵan. 257,6 mln «Astana bankiniń» salymyna salynyp, ony alý múmkindigi tómendegen» delingen Esep komıtetiniń esebinde. Aýdıtorlardyń «aqshany alý múmkindigi tómendegen» dep otyrǵany, 2018 jyly «Astana banki» jabylyp qaldy da aqsha bankte «kúıip» ketken. Keıin «Problemaly kredıtter qory» qarajattyń tek 3,4 mlrd teńgesin ázer qaıtaryp alǵanyn jarııalady. Mınıstrler kabınetiniń otyrysynda Ulttyq bank tóraǵasy Erbolat Dosaev jobaǵa qatysty qarjyny izdestirý jumystary 2020-2021 jyldar boıy júrgiziletinin, depozıtterge salynǵan qyrýar qarajattyń qaıtarylýy 30-40 paıyzdan aspaıtynyn, qalǵan mıllıardtaǵan qarjyny memlekettiń shyǵynyna jatqyzýǵa týra keletinin málimdedi.
Bir jobaǵa bola mıllıardtaǵan shyǵynǵa batsa da elimiz báribir qurylysty jalǵastyrýǵa sheshim qabyldady. Qazaqstannyń sheginerge joly da joq edi. О́ıtkeni Ortalyq Azııada joq biregeı joba salatynymyz týraly habar elimizden tys, ózge memleketterge de jarııalanyp ketken. Onyń ústine jobaǵa tym kóp aqsha jumsalyp qoıǵan, shetelden asta-tók kredıt alǵanymyz taǵy bar. Alda-jalda qurylysty toqtatsa, Qazaqstan kelisimshartqa sáıkes búginge deıin jumys istegen barlyq merdiger kompanııanyń ketken shyǵynyn jabýy tıis. Ári bul isti anaý-mynaý emes, halyqaralyq arbıtrajdyq sot qaraıdy. Osyndaı mindettemelerdi eskere kele, Memleket basshysynyń sózinen keıin Úkimet «Astana LRT» jobasy máselesin sheshýge shyndap kiristi. Sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyl agenttigi Prezıdenttiń tapsyrmasymen Nur-Sultandaǵy LRT jobasyna qarjy qanshalyqty negizdi jumsalǵanyn tekserdi. Belgili bolǵandaı, bıýdjetke keltirilgen shyǵyn 5 mlrd teńgeden asqan. Tergeýshilerdiń málimetinshe, sheneýnikter kásipkerlermen birge joba qunyn jasandy túrde qymbattatyp, jalǵan kásiporyndardyń kómegimen mıllıardtaǵan qarajatty qaǵaz aqshaǵa aınaldyrǵan. Atyshýly iske qatysy bar burynǵy Astana (qazirgi Nur-Sultan) qalasy ákimdiginiń, «Astana LRT» JShS laýazymdy tulǵalary men merdigerlik uıymdardyń basshylary anyqtaldy. Alaıda iske qatysty kúdikke ilingenderdiń birnesheýi shet memleketterge boı tasalap úlgeripti.
Al «Astana LRT» JShS burynǵy basqarma tóraǵasy Talǵat Ardanǵa 2019 jyldyń jazynda halyqaralyq izdeý jarııalanǵan edi. Sodan beri odan habar-oshar joq. Biraq byltyr Sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyl agenttigi ekinshi departamentiniń basshysy Sergeı Perov jýrnalısterge bergen suhbatynda kúdikke ilingenderdiń qaı elde jasyrynyp júrgenin biletinderin, biraq tergeý múddesine saı kelmegendikten, jarııalaýǵa bolmaıtynyn aıtqan bolatyn.
Júrdek kólikke minýge áli de úmit bar
Sońǵy on bes jylda álem elderi 80-nen astam jeńil relsti kólik jelisin salyp tastaǵanda bizdiń el osynsha ýaqytta áli bir jobanyń aıaǵyna jete alǵan joq. Onyń qurylysy bastalýy bylaı tursyn, qomaqty qarjyny jymqyrǵan jemqorlardy da áli túgendep, ustaı almaı júrmiz. Uzaq jyldarǵa jalǵasqan naǵyz atyshýly jemqorlyq oqıǵasy boldy bul.
LRT jobasyna baılanysty «aqsha jymqyrý isi» boıynsha sot tyńdaýy byltyr 29 qazanda bastalǵany belgili. Elordalyq sottyń baspasóz qyzmetiniń málimetinshe, qazir jeti aıyptalýshynyń isi qaralyp jatyr: Nur-Sultan qalasynyń altynshy shaqyrylymyndaǵy máslıhattyń burynǵy hatshysy Janat Nurpeıisov, qalalyq kólik jáne avtomobıl joldary basqarmasynyń burynǵy bastyǵy Rashıd Amanjolov, «Astana Innovations» kompanııasy basqarmasynyń burynǵy tóraǵasy Talǵat Áshim jáne Dáýren Ábdihamıtov, Ulyqbek Achılov, Tımýr Kasabaev, Dýlat Músenov degen tórt kásipker bar. Olarǵa «uıymdasqan top qurý jáne oǵan jetekshilik etý» jáne «ózine senip tapsyrylǵan múlikti ıemdený jáne jumsaý» baptary boıynsha aıyp taǵylyp otyr.
Sot tyńdaýy áli jalǵasyp jatyr, kezekti sot otyrysy 15 aqpanda ótti. Ashyq tyńdaý ári qaraı da bolady.
Sonymen, Prezıdent aıtqandaı, jeńil relsti kólik jobasy jalǵasatyn boldy. Biraq joba naqty qashan júzege asady? Bul týraly Nur-Sultan qalasynyń ákimi Altaı Kólginov jaqynda, 10 aqpan kúni elordalyqtarmen ótken eseptik kezdesýinde aıtty. «LRT – turǵyndardy tolǵandyryp júrgen máseleniń biri. Pandemııaǵa baılanysty bul jobanyń qurylysy júrgizilmegen. О́ıtkeni Qazaqstannyń ekinshi deńgeıli bankterinen ǵana emes, halyqaralyq bankterden de syrtqy zaım alý qajet boldy. Qazir bul jumys qaıta jandandy», dedi ákim. Ol sondaı-aq LRT baǵandary qala kórkine nuqsan keltirip turǵanyn, laj bolsa, jumysty neǵurlym tezirek bastap ári qaraı jalǵastyratynyn jetkizdi. Soǵan qaraǵanda júrdek kólikke minemiz degen qalalyqtardyń úmiti áli de aqtalatyn sııaqty.
Bılikte júrgen tulǵalardyń júreginde eline degen kishkene bolsyn, janashyrlyq sezimi bolsa deısiń. Eger olar orta joldan aqshany talan-tarajǵa salmaǵanda qazir keremet kólik júıesi boı kóterip, onyń ıgiligin jurt kórip otyrar edi. Al qazir onyń ornyna qala kórkin buzyp, keń kósheni taryltyp, beton baǵandar tur surlanyp. El arasynda bul baǵandardy «jemqorlyqqa arnalǵan eskertkish» dep te atap ketken. Munyń ózi el aldynda júrgen tulǵalarǵa úlken syn.