Qazaqstandyq jas ǵalym, bıolog Bolat Sultanqulov jarty jyl buryn áleýmettik jelidegi paraqshasynda aǵzadaǵy vırýsqa qarsy antıdeneni emes, sıntetıkalyq nanodeneniń negizinde naq koronavırýstyń ózin anyqtaıtyn ekspress test-júıesin jasaýǵa bolatynyn málimdedi. Onyń osy málimdemesi jan-jaqty qoldaýǵa ıe boldy. Keıipkerimiz 6 aı tynymsyz eńbek etip, nátıjesinde qandaı da bir qural-jabdyqsyz-aq COVID-19-dy 15 mınýttyń ishinde anyqtaıtyn test-júıeni ázirlep shyqty.
Bolat Sultanqulov – Anglııadaǵy Nottıngem ýnıversıtetinde genetık mamandyǵynyń bakalavrıatyn, Bıomedısınalyq ınjenerııa baǵytynda Nazarbaev Ýnıversıtettiń doktorantýrasyn bitirgen genetık-bıolog, Cellular Therapeutics kompanııasynyń negizin qalaýshy, sondaı-aq 2018 jylǵy «100 jańa esim» jobasynyń jeńimpazy.
Ol osy ónimin jasaýda Young Researchers Alliance uıymynyń qoldaýyna, ıaǵnı granttyq qarjylandyrýyna ıe boldy. Bul jóninde jaqynda jarııalaǵan habarlamasynda: «Meni Young Researchers Alliance, Nazarbaev Ýnıversıtettiń áleýmettik damý qory jáne Ulttyq bıotehnologııa ortalyǵy qoldady. Bul maǵan sońǵy 6 aıda Shveısarııadan kelgen zertteý toby syıǵa tartqan sıntetıkalyq nanodeneler negizinde test-júıesin jasaý boıynsha úlken jumys atqarýǵa múmkindik berdi. Mine, qysqa ýaqytta muny daıyndap úlgergenimdi jetkizgim keledi.
Koronavırýs ınfeksııasyn 15 mınýt ishinde eshqandaı jabdyqty qajet etpesten anyqtaı alatyn test-júıesin jasadym. Daıyndalǵan test altyn standart emes, biraq Abbott (antıdenelerdi qoldanyp) testiniń qolda bar málimetterine súıene otyryp ázirlendi», dep jazdy.Eger aldaǵy ýaqytta taǵy koronavırýs kúsheıse jáne testilerge qajettilik týyndaǵan jaǵdaıda otandyq medısınany qoldaý maqsatynda óz ónimin berýge nıetti ekenin aıtty. Ǵalym test-júıeni Izraıl, AQSh, Iran, Shveısarııa ǵalymdarynyń keńesimen tolyqtaı ózi jasap shyǵardy. Tek shveısarııalyq ǵalymdardan koronavırýsqa qarsy nanodene tehnologııasyn surap, aldyrtty. Sol tehnologııanyń negizinde ónimdi oılap tapty.
Al testiniń tıimdiligine kelsek, ony kez kelgen jastaǵy adamdarǵa qoldanýǵa bolady. О́ıtkeni qaýipsiz. Ǵalym jasaǵan test-júıemen vırýsty anyqtaý úshin adamnyń silekeıi kerek. Infeksııanyń birinshi belgileri baıqalǵannan keıingi alǵashqy 7 kúnde vırýsty anyqtaı alady. Eger adam koronavırýstyń sımptomsyz túrimen aýyrǵan jaǵdaıda testiniń adam aǵzasyna qalaı áser etetini ázirshe belgisiz. Ǵalymnyń aıtýynsha, bul jaıt aldaǵy zertteý barysynda belgili bolady. Ekspress test koronavırýsty zerthanalyq jaǵdaıda naqty ári jyldam anyqtaıdy.
Qazirgi tańda PTR-testiniń baǵasy 8-9 myń teńgeni quraıdy. Munyń ózi – shyny kerek, arzandaǵannan keıingi soma. Al keıipkerimiz óziniń test-júıesin ázirleýdi qolǵa alǵanda eń aldymen otandastaryna qoljetimdi baǵada bolǵanyn qalapty. Osy maqsaty jóninde B.Sultanqulov: «Ázirge ónimniń baǵasy qansha bolatynyn dál aıtyp bere almaımyn. О́ıtkeni bul áli eseptelip jatyr. Alaıda bir anyǵy ekspress test-júıeniń quny qazir qoldanysta júrgen PTR jáne antıdene testilerimen salystyrǵanda arzan bolady. Negizi PTR-testiniń baǵasynan 2 esege deıin arzandatyp shyǵarýǵa múmkindik bar», deıdi.
Keıipkerimiz oılap tapqan otandyq ekspress test-júıesin jappaı naryqqa shyǵarý úshin ónimdi saraptamadan jáne sapasyn dáleldeıtin tekseristen ótkizý kerek. Testini klınıkalyq synaqtan ótkizýge álbette Densaýlyq saqtaý mınıstrliginiń qoldaýy qajet. Biraq ǵalym qol qýsyryp qarap otyrǵan joq, Nazarbaev Ýnıversıteti janyndaǵy Áleýmettik damý qorynyń qoldaýymen zerthanada klınıkalyq synaqtan ótkizýdi bastady.
«Biz aldymen ózimiz jeke zerthanada synaqtan ótkizip alýdy kózdep otyrmyz. Osydan soń memlekettik organdarmen baılanys ornatamyz. Bastysy, bul táýelsiz synaq bolmaq. Sonyń nátıjesin Densaýlyq saqtaý mınıstrligine usynamyz», dedi bizge bergen suhbatynda.Bolat óziniń ǵylymǵa kelý joly jóninde aıtqan bir sózinde: «...Vırýstarǵa qarsy em izdeýdi armandaıtynmyn», depti. Sol bala armanyna jartylaı jetip úlgergendeı kórindi. О́ıtkeni ol áli emi tabylmaǵan qaýipti vırýsty anyqtaıtyn testini tapty. Bul – qazir aýadaı qajet dúnıe. Sebebi vırýsty emdeý úshin aldymen onyń bar-joǵyn anyqtaý kerek. Al otandyq ónim qoldaý taba ma, ony keleshek kórsetedi.