Latyn álipbıine kóshý – ultjandylyqty oıatý kilti

Árıne, boldy. Olar áli de bar. Tek olar atadan qalǵan jerine ıelik etpek túgili, anadan qal­ǵan tilin oılamaq túgili, jú­dep-ja­dap, sol óz atamekende­rin ázer basyp júr. Máselen, ­45 mln­ halqy bar Argentına ıspan (mem­lekettik), ıtalııa, aǵylshyn, nemis, fransýz, jáne mapýdýngýn, kechýa dep atalatyn baıyrǵy turǵyndardyń tilinde sóıleıdi. Búgingi kúni mapýdýngýn men kechýa sol 45 mln-nyń 1,6 paıyzyn ǵana quraıdy eken. Ǵıbrat al­maqqa osy bir mysaldyń ózi jetip artylǵandaı.

Ne sebepti osy ýaqytta deıin qazaq dalasynda birneshe ret álipbı aýysty? Árıne, onyń biri de qazaqtyń óz qalaýymen bolǵan joq. Sebebi túsinikti.

Biz, qazaqtar basqa tilderde sóılep tursaq, «Qalaı aksentsiz sóıleısiz?!» degen maqtaý estı­miz, soǵan marqaıyp qalyp jatamyz. Oǵan sebep – kózimizdi ash­qannan kórip kele jatqan 42 áriptik jazý-syzýymyz, soǵan oraı, qandaı dybysty bolsa da aıta alatyn dybystyq appa­ra­tymyzdyń qabileti. Biraq «túl­kiniń qyzyly – óziniń sory» degendeı, bul qabiletimiz óz tili­mizdiń paıdasyna bolmaǵan eken. Álipbıimizge túgelimen enip al­ǵan orys áripteri ózderinde kór­megen qurmetti bizde kóredi. О́z sóz­dikterinde oryn berilmeı jat­qan ıo árpine astynda bir sóz tir­kelmese de sózdikterimizden oryn beremiz. Áspettep, qurmetteýimiz sonsha, oryssha qospaı bir sóı­lem aıta almaıtyn deńgeıge jet­tik. Eń ultjandy degen aza­mat­tarymyzdyń ózine oryssha qosyp sóıleı berýge bolatyn bol­dy. Tipti óz Otanyna endi oral­ǵan qandastarymyzdyń da, «fonetıka»-ny «fontıka» dese de aıtýǵa talaptanyp jatqanyn kórdik. Qazir buǵan aǵylshyn tili qosylǵan. Endi otyrmyz, «Star­taptar onlaın da, oflaın da uıymdastyrylyp jatyr» (jýrnalıst sózi), «Insta-chellendjge qatysaıyq» (muǵalim sózi), «Bala­qaı, sen heppı bonýs utyp aldyń!» (baǵdarlama júrgizýshiniń sózi) dep. Sonda qazaq tili qaıda? Resmı qoldanys mynaý bolsa, beıresmı qoldanystyń jaıy týraly ne aıtýǵa bolady?

Til – óte tez ózgeriske ushy­raı­tyn «tiri aǵza». Qazirgi «alys-beris» jyldamdyǵy dınamıkany odan beter údetip jiberdi. «Eki apta saıyn bir til ólip ketip jatyr» degen zertteý nátıjesin ja­rııalap, jahandy shýlatqan tanymal ýelstik ǵalym Devıd Krıstal joıylyp ketetin tildiń alǵashqy belgilerin – óz tilinde bola tura, ústem tilderdiń sózderi men sóz tirkesterin qoldanyp sóıleý dep, al sońǵy belgileri – bul tilde sóıleıtin urpaq qoǵamda óz tilinde sóıleýdi uıat, namys kóretin halge jetedi dep kórsetedi. Olaı bolsa, bul belgilerdiń al­dyń­ǵysy da, sońǵysy da bizge qýa­narlyq maǵlumat bermeıdi eken. D.Krıstal joǵalý qaýpi bar tilderdi qandaı joldarmen saqtap qalýǵa bolatynyn da kórsetedi:

Birinshi kezekte, tilde jazý jeńil bolý kerek. Ekinshiden, qa­jetti aqparat (jeńil jazýmen) dóńgelep júrip turý kerek. Úshin­shiden, tildiń eńsesin kóterýge arnaıy jasaqtalǵan komanda ju­mys isteý kerek, t.b. dep kórsete ke­lip, mynadaı mańyzdy maǵlumat­ty aıtady: «...Eger de sol tilde sóı­­leıtin urpaqtyń boıynda ult­jandylyq sezimi bolmasa, ol til báribir ólip ketedi», deıdi.

Ǵalamdaǵy «úlken» tilderdiń ózi til tazalyǵy úshin kúresedi. Lıngva franka (halyqaralyq qa­tynas quraly) qyzmetin atqa­ratyn alty til de (aǵylshyn, fran­­sýz, arab, orys, ıspan, qytaı) óz ta­zalyǵyn, ómirsheńdigin saq­­taý úshin kúsh-qýat, qarjy jum­saıdy. NATO-nyń jumys tili ekeý-aq: aǵylshyn jáne fransýz. Fran­sýzdardyń til tazalyǵyn saq­taýǵa kúsh salatyny sonsha jarty­ álem­de aǵylshynsha jasalyp jatqan kompıýter termınderin de fransýzsha jasaıdy.

Sondyqtan birinshi kezekte bizdiń urpaq jáne árbir azamat jazý reformasynyń ne úshin qa­jet bolyp otyrǵanyn, «Rý­hanı jańǵyrý!» degenniń tek uran­daý úshin emes ekenin túsiný kerek. Sonda ja­zý reformacy da eńserýge je­ńil keledi. Jazý reformasy degen­niń ózi aǵyl­shyn tildi ádebıet kózderinde purification jáne simplification degen eki negizgi uǵym­nan quralady eken. Iаǵnı purification – jazýdy árqıly ýaqyt kezeńderinde túrli sebep­termen enip ketken jat qu­by­lystardan tazalaý bolsa, simplifi­cation – jeńildetý degen tú­si­nik­ti beredi. Mine, biz de osylaı jazýymyzdy «bógdeden» tazartyp, tek qazaqtyń ǵana emle-ere­jesimen jazyp, jeńildeımiz. Jazý reformasy ádette qandaı da bir el óz táýelsizdigine qol jet­kizgen mezette izin ala qolǵa aly­natyn shara eken. Biz 30 jyldan soń ǵana qolǵa alyp jatqan bolsaq, onyń da óz sebepteriniń bolǵany.

Bizdiń jańa álipbıimizde orys tilinen engen 9 árip (ıo, s, ch, sh, , , e, ıý, ıa) joq. Orystyń «Bol­shoı teatr»-yn aǵylshyndar Bolshoi Theatre [bolshoı sıátá] dep, «festıval»-dy festival ­[festıval] dep aıtady. «Mıag­kıı znak»-ty aıta almaǵannan aǵyl­shyndardyń mártebesi bir eli de alasaryp qalǵan joq. Biz de ózimizge ózimiz kelýimiz úshin (rý­­ha­nı jańǵyrýymyz úshin) bas­­qanyń dybysynyń bárin aıta ala­ty­nymyzǵa emes, kerisinshe, aıta al­maıtynymyzǵa maqtanatyn bo­lýymyz kerek: «Qaı bagon? Tis jýatyn shótkińdi she­madanǵa (ne­mese shabadanǵa) saldyń ba?» Osy­laı, jeńil, dy­bystaý apparaty­myzdy májbúr­lemeı, tilimizdiń ta­bıǵı óńin ózine qaıtarýymyz kerek. Qazaq bolýǵa osylaı ǵana qo­laıly. «О́z-ózińdi jattaı syıla, jat janyńnan túńilsin» degen baba­dan qal­ǵan ósıetimizben júremiz.

Endi bir nárseni qosa ketý kerek, Konstıtýsııamyzdyń «mem­lekettik til – qazaq tili, orys tili resmı túrde qazaq tilimen teń qoldanylady» dep kórsetetin 7-babyn da urpaqqa durys túsin­dirý kerek. Kóptegen memleketter jańylystyra bergen soń, BUU (IýNESKO) 1953 jyly «mem­lekettik til» men «resmı til» termınderiniń arajigin ashqan eken: «resmı til – barlyq resmı ortada qoldanylýǵa bolatyn til, memlekettik til de – barlyq resmı ortada qoldanylýǵa bolatyn til, bul – osy memlekettiń ulttyq sımvoly» degen anyqtama berilipti. Ne degen keremet túsin­dirme! Qazaq tili resmı ortada qoldanýǵa bolatyn jaı til emes, qazaq tili – memleketimizdiń ulttyq sımvoly!

Latyn álipbıin, oǵan negiz­delgen emle-erejeni jep-jeńil, shat kóńilmen meńgerýdiń bir­den-bir joly – osy ultjandylyq­ty oıatý, al ultjandylyqty oıatý­dyń birden-bir kilti – osy latyn ja­zýyna kóshý ekenine de endi kózi­miz jetkendeı.

Nursáýle RSALIEVA,

fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty