Qazaq boksynda Qanat Jaqsybaevtaı ózindik qoltańbasy bar bapkerler saýsaqpen sanarlyqtaı-aq. Qoltańba demekshi, shákirtteriniń ónerine qarap otyryp-aq keńestik boks mektebiniń túlegi sanalatyn Jaqsybaev-jattyqtyrýshynyń mánerin jazbaı tanısyń. Ol – oıly da órnekti boksqa arqa súıegen ushqyr qımyl, entelep kelgen qarsylasty táýbesine túsiretin toıtarma soqqyǵa ıek artqan tekti boks.
Tómendegi áńgimemizde biz talaı talanttyń sharshy alańda tusaýyn kesip, boks áleminiń kókjıegine samǵatqan sańlaq bapkerdiń, jany jaısań azamattyń kóńil túkpirine úńilýge tyrystyq.
– Qanat Qamaıuly, uzaq jylǵy bapkerlik qyzmetińizdi oımen sholyp otyrǵanda, «áttegen-aı» dep ókinetin kezderińiz bola ma?
– О́kinish degen joq... Otyz eki jasymda «Eńbek sińirgen jattyqtyrýshy» ataǵyn aldym. El qatarly eńbek etip, shákirt tárbıeledik. Azdy-kópti tabysymyz boldy...
– Ataqty shákirtińizdiń peshenesine Olımpıada chempıony bolý buıyrmady. Bul ókinish emes pe?
– Árıne, ókinishti-aq... Shyn máninde Arkadıı Topaev Olımpıada chempıony bolýǵa laıyqty boksshy edi. 1992 jyly ótken Barselona Olımpıadasyndaǵy alǵashqy jekpe-jegin eske alsam, kúni búginge deıin aza boıym qaza bolady. 1996 jyly Atlanta Olımpıadasynyń chempıony bolsaq dep armandadym. Biraq ol iske aspady... Boksty tastap ketýge de shaq qalǵan edim. Jalpy, Olımpıada chempıonyn tárbıelep shyǵarý árbir bapkerdiń asqaraly armany ǵoı. Taǵdyrdyń jazýy osylaı boldy, ne isteıin endi...
– Barselona demekshi, siz sol Olımpııa oıyndarynda Topaevtyń janynda boldyńyz ba?
– Joq. Olımpıadaǵa men týrıst retinde bardym. Jol júrip bara jatyp Arkadııdiń jeńilgenin teledıdardan kórdim. Shynyn aıtqanda, Arkadııdiń jerebede joly bolmady: alǵashqy jekpe-jeginde kýbalyq boksshyǵa tap boldy. Al ol 1991 jylǵy álem chempıony Hýan Karlos Lemýs bolatyn... Sol jekpe-jekti keıin talaı ret keri aınaldyryp beınetaspadan kórdik qoı. Birinshi raýnd ótip jatqan. Eki boksshy qoıan-qoltyq kelip qalǵan bir tusta tóreshi «Toqta!» degen ámir berdi. Sol kezde Arkadıı qolyn túsirip, keıin shegine bergende ákki Lemýs oń qaptaldan «kross» degen soqqymen ońdyrmaı urdy ǵoı. Jas boldy, tájirıbesi de jetispedi. Jasyratyny joq, Arkadıı Barselona Olımpıadasyna deıin Túrkııada ótken halyqaralyq jarystan basqa sheteldegi birde-bir jarysqa qatyspaǵan bolatyn.
– Osy jeńilis sol kezde bar-joǵy 19 jastaǵy Arkadııge de, sizge de aýyr tıgeni sózsiz ǵoı. Kúızelisten qalaı shyqtyńyzdar?
– Aıtpańyz, sumdyq kúızeldik... Áli esimde, sol kezdegi Qazaqstannyń Sport mınıstri kelip, meni qushaqtap turyp: «Qanat, ókinbeı-aq qoı, balań jaqsy bokstasty», dep jubatty. Osy biraýyz jyly sóz maǵan úlken demeý boldy... Aıtaıyn degenim, osyndaı aýyr synnan keıin Arkadıı syr bermedi, jasymady. Sonyń aıǵaǵy emes pe, arada bir jyl ótpeı jatyp, TMD birinshiliginde top jardy, odan keıin Taılandta ótken Álem kýbogy synynda chempıon bolyp, týrnırdiń eń úzdik boksshysy atandy.
– Arkadıı Topaev syndy týma talant sizdiń qaramaǵyńyzǵa qalaı tap boldy?
– Arkadıı Qarqaraly aýdanyndaǵy Progress (qazirgi Tomar) degen aýylda týyp-ósken. Men Álııa Moldaǵulova atyndaǵy sport mektebinde jattyqtyrýshy bolyp qyzmet etip júrgenimde ony Serǵazy Bákeev degen aýyl muǵalimi alyp keldi. О́zi kezinde boksshy bolǵan eken, oqýshysyna azdap bilgenin úıretipti. Sodan, balaǵa qarap tursam, ıkemi bar: jaqsy júgiredi, sekiredi. Sparrıngke qoıyp edim: ara qashyqtyqty táp-táýir sezinedi, eń bastysy – ura biledi, al biraq ózine soqqy darytpaıdy eken. Al bul – boksqa kerekti eń basty qasıet.
Sóıtip, Arkadııdi ózime alyp, jattyqtyra bastadym. Az ǵana ýaqyttan keıin, naqtyraq aıtqanda, Penza qalasynda ótken jasóspirimder arasynda KSRO birinshiliginde top jaryp, 15 jasynda «KSRO sport sheberi» normatıvin oryndady.
– Qazirgi balalardyń ishinde Arkadıı Topaevqa uqsaıtyn, tabıǵatynan boksshy bolyp jaralǵandaı daryndar bar ma?
– Ondaı balany taba almaı júrmiz ǵoı. Arkadıı sııaqty týma talanttar tabıǵatta sırek kezdesedi. Shynynda da, ol boksqa bola jaralǵandaı edi. Rıngti erkin sezinetin: eki aıaqta jeńil salmaqtaǵy boksshylardaı jumys isteıtin. Tehnıkasy sumdyq edi. Sonan soń, onyń soqqylary óte aýyr boldy. Áli esimde, birde jattyǵý kezinde Arkadıı men Vasılıı Jırov jup quryp, «shartty-erkin» dep atalatyn sparrıngke shyqty. Birinshi raýndtan keıingi úziliste Arkasha maǵan: «Aǵa, anany qarańyzshy, kádimgideı bokstasyp júr», dedi. «Sen de aıama!», dep jigerlendirip qoıdym. Arkadııdiń salmaǵy 75 kılo, Jırov bolsa 81 kıloda óner kórsetedi. Sol kezdiń ózinde Vasıanyń ataǵy jer jara bastaǵan. Tamperede ótken álem chempıonatynda qola júldeger bolǵan. Sodan ne kerek, Arkasha yńǵaıy kelgen sátte sol qolmen uryp, Jırovty shalqasynan túsirdi: nokaýt. Jalpy, Topaev kezinde Ermahan Ybraıymov, Qanat Musataev, Nurjan Smanov syndy elimizdiń eń myqty boksshylaryn da jeńgen.
– Barselonadan keıingi Atlanta-1996 Olımpıadasyna barar aldynda Topaev sary aýrýmen aýyryp qaldy. Sol kezde el arasynda «Topaevty ádeıi ýlapty», degen qańqý sózder júrdi. Osynyń shyndyqqa qanshalyqty jaqyndyǵy bar?
– Mundaı sózderdiń bolǵany ras, men de estidim. Biraq munyń anyq-qanyǵyn men bilmeımin... Bir ǵana aıtarym: Arkadıı sol kezde óz salmaǵy boıynsha álemdegi eń úzdik boksshylardyń qatarynda turǵan edi.
– Sizdiń jattyqtyrýshy retindegi mánerińiz, ustanymyńyz qandaı? Jalpy, ózińizdi qatal bapker sanaısyz ba?
– Men boksshy bolyp júrgenimde áıgili Muhamed Álıdi kýmır tuttym. Al jattyqtyrýshy bolyp eńbek ete bastaǵanda KSRO qurama komandasynyń bapkeri Vıktor Ivanovıch Ogýrenkov syndy ulaǵatty ustazdan kóp tálim-tárbıe aldym. Jalpy, men keńestik boks mektebiniń qaǵıdattaryn ustanamyn. Nege deseńiz, bul mektep óziniń ómirsheńdigin, úzdik ekenin búkil álemge áldeqashan dáleldep qoıǵan.
– Qazir bul mekteptiń úrdisi eskirip qalǵan joq pa? Boks degenińiz kóz ilespes shapshańdyqpen damyp jatqan joq pa?
– Joq, eskirmeıdi, bul – klassıkalyq úlgi. Qazirgi tańda bizden basqa, álemdegi kóshbasshy boks derjavalary – Reseı men Ýkraına jáne О́zbekstan osy keńestik boks mektebiniń úrdis-úlgisin ustanady. Iаǵnı boks dýlyǵa-shlem, judyryq tolyq jumylmaıtyn qolǵapty tastaǵan soń, sporttyń bul túrindegi «jabyq» tásil ózgerip, óziniń baıaǵydaǵy jorǵa mánerin taba bastady. Bul – sharshy alańda Serik Qonaqbaev, Serik Nurqazov, Arkadıı Topaev syndy sańlaqtardaı ozyq tehnıka men oıly boksqa ıek artqan boksshylar áli de bolsa rıng tórinde saltanat qurady degen sóz.
– Jattyqtyrýshylyq karerańyzda shákirtińizge qol jumsaǵan kezińiz boldy ma?
– (Kúldi) Meniń Arkadıı Topaevtan keıingi ataǵy shyqqan Nurlan Qalybaev degen shákirtim boldy. Jeńil salmaqta óner kórsetti, keremet daryndy, tehnıkasy tańdaı qaqtyratyn sheber boksshy edi. Áli esimde, 1988 jyly Gorkıı qalasynda Búkilodaqtyq jastar oıyny ótti. Qalybaev tórt jekpe-jekte jeńiske jetip, fınalǵa shyqqan. Aqtyq aıqastaǵy onyń qarsylasy ázerbaıjandyq myqty boksshy edi: halyqaralyq dárejedegi sport sheberi, KSRO qurama komandasynyń múshesi. Sodan, birinshi raýnd bastalysymen Nurlanymdy tanymaı qaldym: rıngte súmireıdi de qaldy. Tipti, bir ret nokdaýn aldy. Úziliske shyqqan bette sýlap alyp, shıyrshyqtap qoıǵan súlgimen betinen osyp óttim de, qarynan janyn shyǵara mytyp jiberdim. Ákeden sylqıtyp turyp: «Búıtip masqara bolǵansha ket bokstan!», dep aıqaı saldym. Sizge ótirik, maǵan shyn, sol kezde onyń eki kózinde ot jalt ete qaldy. Uıqydan shoshyp oıanǵandaı atyp turdy da, aıqasty. Sóıtip, álgi ázerbaıjan boksshysyn byt-shyt qylyp aıqyn basymdyqpen jeńgeni bar-tyn...
– Jalpy, osy boksqa, bapkerlik ónerge qalaı keldińiz? Jas kezińizde myqty boksshy bolypsyz...
– О́zim Qaraǵandy oblysyndaǵy Buqar jyraý aýdanynyń Kókpekti degen aýylynda týyp-óstim. Mektepte Vıktor Mıhaılovıch Orkýnov degen muǵalimimiz boldy. Sol kisiniń arqasynda sportpen tynystap óstik: qysta hokkeı, jazda fýtbol, voleıbol, basketbol oınaımyz. Segizinshi synypty bitirgen jyly Qaraǵandydaǵy dene tárbıesi tehnıkýmynda oqyp júrgen Esirkep degen aǵam qalaǵa alyp kelip, Álııa Moldaǵulova atyndaǵy sporttaǵy daryndy balalarǵa arnalǵan mektep-ınternatqa ornalasýyma kómektesti. Aǵamnyń ózi de kezinde jaqsy boksshy bolǵan, uzaq jyldar bapker bolyp qyzmet etti.
Sport mektebin bitirgen jyly 17 jastaǵy meni Jambyl qalasynda eresekter arasynda ótken Qazaqstan chempıonatyna qatystyrdy. Munda úsh jekpe-jek ótkizip, jartylaı fınalda Hasenov degen almatylyq sport sheberinen utyldym. Sodan, bapkerler ásker jasyna jetken meni Armııashylardyń ortalyq sport klýbynyń (SSKA) quramyna aldy. Eki jyl ishinde men KSRO Qarýly Kúshteriniń chempıonaty jáne KSRO kýbogy jolyndaǵy synnyń fınalynda óner kórsettim. Ortalyq Azııa Qarýly Kúshteriniń chempıony boldym.
Áskerden keıin ýnıversıtette oqydym. Qazaq KSR-niń chempıonatyn úsh ret jeńip aldym, Qazaqstan halyqtarynyń spartakıadasynda top jardym. Sodan keıin jaılap jattyqtyrýshylyq qyzmetke aýystym...
– Arkadıı Topaev, Nurlan Qalybaevtan basqa da shákirtterińiz boldy ǵoı...
– Árıne. Bapkerlik qyzmetti bastaǵan jyly qaramaǵyma alǵan balalardyń ishinde Sherızat Qaztaev, Jandarbek Sraıylov, Semser Slambekov, Dýlat Dáribekov syndy shákirtterim jasóspirimder, jastar arasyndaǵy odaqtyq deńgeıdegi túrli jarystarda júlde alyp, sport sheberleri atanǵan.
– Birikken Arab Ámirlikterinde kelisimshart boıynsha jattyqtyrýshylyq qyzmet ettińiz. Eńbegińizdiń jemisi qandaı boldy?
– Birikken Arab Ámirlikterine 2005 jyly bardym. Ulttyq qurama komandanyń burynǵy bas bapkeri Tursynǵalı Edilov ekeýmizdi ol jaqqa Qazaqstan Boks federasııasy jiberdi. Edilov memleket astanasy Dýbaıda qaldy da, men eldiń túpki jaǵyndaǵy Ál-Eın degen qalaǵa bardym. Munda ylǵı bádáýıler turatyn kórinedi. Halyqtyń kópshiligi Ábý-Dabı, Dýbaıdaǵydaı toq turmys shaıqaǵan etjeńdi emes, taramys bolyp keledi eken.
– Boksqa kelgen arab balalarynyń bizdiń qaradomalaqtarmen salystyrǵanda qandaı aıyrmashylyqtary bar eken?
– Tipti de salystyrýǵa kelmeıdi. Jer men kókteı. Bizdiń balalar jaýynger halyqtyń urpaǵy ǵoı. Eńbek etken bir jyldan astam ýaqyt ishinde Birikken Arab Ámirlikteriniń toǵyz chempıonyn daıyndap shyǵardym. Eki shákirtim Marokkoda ótken jastar arasyndaǵy álem chempıonatyna qatysty.
Al Úndistan qurama komandasymen jumys istegen kezimde mynadaı nátıjelerge qol jetkizdik: Vıjender Kýmar degen shákirtim Beıjiń Olımpıadasynyń qola júldesin 75 kılo salmaqta jeńip alsa, tórt boksshym osy oıyndarda óner kórsetti. Sondaı-aq alty shákirtim Chıkagoda ótken álem chempıonatyna qatysty. Bir boksshym Taıland Koroliniń kýbogy úshin bolǵan jarystyń jeńimpazy boldy. Alty birdeı shákirtim Úndistannyń chempıony atandy.
– Jaqsybaev bapkerdiń boks ónerindegi stıli qandaı?
– Men tehnıkalyq sheberlikke qurylǵan, qarsy shabýyldy basty qarý etetin boksty unatamyn. Boks – Serik Qonaqbaevtar sııaqty rıngte ásem qımylmen oınaq salyp júretin, aqyl-oıǵa júginetin kórkem mánerdegi sheberlerimen qyzyqty, qundy. Men ózimniń bapkerlik kareramda shákirtterimniń boıyna dál osyndaı, jankúıerge tek súısinis ákeletin ádemi bokstyń dánin sińirýge tyrystym.
– Jas bapkerlerge qandaı aqyl-keńes aıtar edińiz?
– Úıirmege kelgen balanyń bárinen birdeı Olımpıada chempıonyn shyǵarý múmkin emes. Sondyqtan ár balanyń ishki jan-dúnıesine úńile bilý kerek. Onyń minez-qulqyn zerttep, qabiletin tanyp, talantyn asha bilgen bapkerdiń ǵana eńbegi janady. Iаǵnı ár bala, ár boksshyǵa jeke tulǵa retinde qurmetpen qaraý kerek.
– Áńgimeńizge kóp rahmet.
Áńgimelesken
Qaırat ÁBILDA,
«Egemen Qazaqstan»
QARAǴANDY
Sýretterde: 1. Qanat Jaqsybaev; 2. Ustaz ben shákirt: Qanat Jaqsybaev pen Arkadıı Topaev (Jaqsybaevtyń jeke arhıvinen)