О́ńirdegi ózekti másele: Transshekaralyq sý resýrstary

Barlyq ejelgi órkenıettiń tarıhynda bolǵandaı, bastapqyda egistik jerlerine ózenderdiń tabıǵı sý tasýyn paıdalanylǵan. Ýaqyt óte kele sýarý tehnologııalary edáýir jetildirilgen. Aımaqtyń ózenderi Uly dalanyń kósh­peli halyqtary men eginshilik órke­nıeti­niń arasyndaǵy tabıǵı shekara bola otyryp, saıası ról atqaryp otyrǵan. Al bizdiń ata-babalarymyz olardy birlesip paıdalaný máselesinde árqashan ortaq sheshimge, kelisimge kelgen. Sýarmaly eginshiliktiń ulǵaıýymen qatar sýǵa qatysty qarym-qatynastaryn retteý júıesi de jetildirilip, onyń óziniń dástúrleri men erejeleri paıda boldy.

Bul oraıda ólkemizdegi Muraptar ınstıtýtynyń qalyptasýy erekshe oryn alady. Murap degen kásibı uǵym – ol egin sýarý isin basqaratyn adam, ıaǵnı toǵan basy nemese sýdy egistikke bóletin, aryq, atyz, toǵandy jóndeý jumystaryn júrgizetin mamandy ataıdy. Barshaǵa aıan, bul – kóp deńgeıli kásibı júıe. Ony sol zamandaǵy memlekettik qyzmette bolǵan jáne ol úshin jalaqy alyp otyrǵan joǵarǵy muraptar basqarǵan. Olar magıstraldyq kanaldardyń jumysyna jetekshilik etip, jobalaý men basqa ınjenerlik jumystarmen aınalysqan. Jergilikti muraptarǵa sýarý merzimderi men onyń kezektiligin, kanaldardy tazartý, ırrıgasııalyq qurylystardy jóndeý jáne qalpyna keltirý jónindegi qoǵamdyq jumystardy uıymdastyrýdy qosa alǵanda, halyqpen jumys júrgizý sekildi sharalar júktelgen edi.

Keńes Odaǵy kezinde Ortalyq Azııa mem­le­ketteri sý resýrstaryn neǵur­lym qarqyndy paıdalaný jolyna tústi. Sodan keıin gıdroresýrstardyń kóp­jyl­dyq jáne maýsymdyq retteýine arnal­ǵan eń úlken sý qoımalary qury­lyp, 100-ge jýyq sý toraby, uzaq qa­shyq­tyqtaǵy ondaǵan magıstraldyq arna jáne sýarý jelisindegi myńdaǵan gıdro­qurylys salyndy. Bul jaıt aımaqtyq ekonomıkanyń salalaryn aıtarlyqtaı ózgertti, Keńes Odaǵynyń damý qarqy­nyna súbeli úles qosty. Alaıda sýarmaly eginshiliktiń ekstensıvti túri bul jerde ekologııalyq apatqa ákeldi. Atústi iske asyrylǵan sýarý jobalary men olaq she­shimder Ámýdarııa jáne Syrdarııa ózen­deri basseınderiniń ekologııalyq jú­ıesi­niń buzylýyna sebepshi boldy. Sonyń kesirinen bir kezderi álemdegi tórtinshi úlken kól bolyp sanalǵan Aral teńiziniń jaǵdaıy múshkil halge jetti. Araldyń turaqty ekologııalyq tepe-teńdikti saqtaý men óńirdegi klımat qalyptastyrýshy retindegi mańyzy kúrt tómendedi.

Eger sıfrlarmen aıtatyn bolsaq, statıs­tıka kórsetkendeı 1961 jyldan bas­tap, Ortalyq Azııa elderindegi sýarmaly jer­­­lerdiń aýmaǵy 4,5 mln gektardan 7 mln gektarǵa deıin ulǵaıǵan, Aral teńizi bas­seınindegi sý alý jıyntyǵy jylyna 60-tan 116 tekshe metrge deıin ósti. Aral­ǵa sýdyń jyldyq aǵylyp kelýi 55-ten 10 tekshe metrge deıin azaıdy.

Al osy ýaqyt ishindegi teńizdiń aýmaǵy 69-dan 7-9 myń sharshy metrge deıin on ese azaı­ǵan. Osy jerdegi sýdyń tuzdyǵy bas­tap­qy deńgeıden 15-20 ese asyp ketken.

1980-jyldary sýy az bolǵan jyl­dar­­dyń uzaqqa sozylǵan mezgiline baı­lanys­­ty Ortalyq Azııa elderi arasyn­daǵy sýmen qamtamasyz etý jaǵdaıy­nyń qıyndap ketkenin atap ótken jón. 1987 jyly sý resýrstaryn respýblıkalar arasynda bólý, sý tartý qurylystary men sý toraptaryn paıdalaný jónindegi odaqtyq baǵynystaǵy Syrdarııa jáne Ámýdarııa basseındik basqarmalary quryldy. Ekonomıka salalarynyń damý qarqynyn naqtylaý maqsatynda Ámýdarııa jáne Syrdarııa ózenderi basseınderiniń sý resýrstaryn keshendi paıdalaný jáne qorǵaý shemalary ázirlengen. Onda búgingi kúnge de jaramdy bolyp kelgen Ortalyq Azııada sý paıdalaný lımıtteri aıqyndaldy. Bul jumysqa ortaazııalyq ǵylymı jáne jobalaý ınstıtýttary tartylǵandyqtan, sý mamandary arasynda birlesken jumys júrgizý men ymyraly sheshimder qabyldaýǵa yqpal jasap otyrǵan.

Keńes dáýirindegi josparlaý kezinde sýarmaly eginshilikten Aral teńiziniń búkil ekologııalyq júıesine tónetin qaýip-qaterlerdiń eskerilgenin, onyń taıaz­­danýyna jol bermeý úshin sýdy bas­seın­a­ralyq qaıta bólý kózdelgenin atap ótý qajet. Sol ýaqytta bul máse­leniń ár­túr­li baǵyttary zerttelgen. Mysaly, Sibir ózenderi aǵynynyń bir bóligin (10%-dan aspaıdy) osy jaqqa baǵyttaý jos­par­lanǵan. Joba aýqymdy ǵylymı negizge súıengen, al onyń ázirlenýine kóptegen ǵylymı-zertteý uıymy tartyldy.

Keńes Odaǵy búkil sý resýrstarynyń 90%-y sýyq, batpaqty ári halyq az meken­degen Soltústik pen Shyǵysta orna­lasqany eskerildi. Sonymen qatar eldiń soltústik bóligindegi batpaqtardy jappaı qurǵatý orman hımııasy men sellıýloza-qaǵaz ónerkásipteriniń jańa bazasyn qura alatyn edi. Sibirdiń oń­tús­tigi, Qazaqstanda jáne Ortalyq Azııa­­­nyń qalǵan bóliginde Sibir ózen­deri aǵy­nynyń bir bóligin burý joǵary ónim beretin eginshilik pen mal sharýa­shy­­lyǵyn odan ári qaraı damytý maq­satynda josparlanǵan edi.

Sibir ózenderiniń orasan zor «burylýy» buryn, erte zamanda bolǵan aýqym­dy tabıǵı qubylystardyń qaıta­lanýy retinde bolar edi. Qolda bar máli­metter boıynsha shamamen 10 myń jyl buryn, Muz dáýirinde Sibir ózenderiniń sýlary soltústikte óz arnalarynda muz bógeti túrinde kedergilerge tap bolyp, ońtústikke qaraı bet alǵan. Osylaısha, olar Turan jazyǵy arqyly Aral, Atyraý jáne tipti Qara teńiz basseınderin sýmen molynan tolyqtyrdy.

Keńes Odaǵy ydyraǵandyq­tan bul joba tek qaǵaz júzinde qaldy. Sóıtip bir kezderi birtutas memlekettiń ishki sýlary transshekaralyq sıpatqa ıe boldy.

Qalaı bolǵanda da, keńestik zamanda sý-energetıkalyq yntymaqtastyqtyń naqty ekonomıkalyq mehanızmi ju­mys istegen edi. Ol gıdroenergetıka men sýarý múddeleri úshin sý aǵynyn ret­teý­diń ártúrli rejimderin jasaýǵa múm­kindik bergen. Gıdroenergetıka jaz­da sýdyń jınalýyna jáne ony qys­ta (energııa tapshylyǵy kezeńinde) paı­da­lanýǵa múddeli. Al sýarý salasy, kerisinshe, qys aılarynda sýdyń jı­nalýymen jáne jazda vegetasııalyq kezeń­de ony keńinen qoldanýmen baılanysty bolady. Is júzinde munyń bári óńirlik modelde iske asyrylǵan. Soǵan sáıkes Qazaqstan men О́zbekstan qys­tygúni elektr energııasynyń qajetti kóle­min óndirý úshin Qyrǵyzstannyń Jylý elektr ortalyqtaryna energııa tasymal­daǵyshtardy jetkizip otyr­ǵan. Toqtaǵul sý qoımasy óndiristi qysqartyp, sý jınaǵan. Osylaısha, kópjyldyq retteý fýnksııasyn atqaryp otyrǵan. Jazda bul sý qoımasy sýarmaly jerlerdi sý­men qamtamasyz etken. Bul rette Qyr­ǵyzstan úshin artyq óndiriletin elektr energııasyn Qazaqstan men О́zbek­stan tutynǵan, sol arqyly qysta jetkizi­letin energııa resýrstary úshin esep júrgizilgen.

Alaıda 1990-jyldary Ortalyq Azııa elderi túrli sebepterge oraı ózderi­niń ekonomıkalyq saıasattaryn qaıta qarady, bul sáıkesinshe onyń ótem tóleý tetigi qalyptasqan sý-energetıka sek­toryna da edáýir áser etti. Ol kezde aımaq­taǵy energııanyń baǵasy álemdik naryq deńgeıine kóterilip, sýdyń joǵar­ǵy jaǵynda ornalasqan memleketter qysqy kezeńde sý elektr energııasyn ón­dirýdi ulǵaıtýǵa kóshti. Nátıjesinde, sý qoımalarynyń burynǵy jumys rejimi sýlandyrýdan energetıkaǵa oıysty.

Sonymen qatar Keńes Odaǵy ke­zeńin­de sý resýrstaryn bólý erek­she­ligi 1990-jyldardan bastap, trans­sheka­ralyq sıpatqa ıe boldy jáne mem­le­ketaralyq qarym-qatynastar sala­synyń bir bóligine aınaldy. Munyń bári saladaǵy keshendi máselelerdi sheshý tásilderiniń erekshelikterin túr­lendirdi. Ortalyq Azııa respýblıkalary transshekaralyq sý rejimderin ret­teýdegi daýlar men qarama-qarsy ult­tyq ustanymdardan bastap, birtindep ymy­raǵa kelý jáne dáıekti kelissóz júrgizý sekildi qadamdarǵa júgindi.

1990-jyldardan bastap, túrli óńirlik bastamalardy engizý barysynda Ortalyq Azııanyń sý-energetıkalyq resýrstaryn birlesip basqarý salasynda birqatar ekijaqty jáne kópjaqty qujattarǵa qol qoıyldy. Halyqaralyq Araldy qutqarý qory (HAQQ), Sý sharýashylyǵynyń memleketaralyq úılestirýshi komıssııasy (SShMÚK), Ornyqty damý jónindegi memleketaralyq komıssııa (ODMK) qurylyp, sondaı-aq Aral teńiziniń basseıni boıynsha tıisti baǵdarlamalar júzege asyrylýda.

Osynyń bári Aral basseıni aıasyn­daǵy elderdiń arasyndaǵy dıalog pen yn­ty­maqtastyqty nyǵaıtýdyń ma­ńyz­­dy faktoryna aınalǵan. Halyq­ara­­lyq qoǵamdastyq qomaqty qarjy­lyq jáne tehnıkalyq kómek kórsetti. At­qa­rylǵan jumys az emes. Sý resýrs­taryn basqarýdyń biryńǵaı ortalyq­tan­dyrylǵan júıesi qulaǵannan keıin HAQQ pen SShMÚK aýyr saldardyń aldyn alýda tabysty ról atqardy. Sonymen birge jasalynǵan jumystyń úlken kólemine qaramastan, búginde osy óńirlik uıymdardyń qyzmeti bar­lyq ortaazııalyq elderdiń qazirgi múd­de­lerine sáıkes beıimdeýdi talap etedi.

Bizdiń óńirdegi sý sharýashylyǵy qurylystarynyń jumys rejimin retteý jónindegi strategııa tek ulttyq sheńberde ǵana qarastyrylmaýy kerek. Sonymen qatar ortaq múddelerdi eskerý qajet. Bul qaǵıdat Ortalyq Azııa elderiniń barlyq kelissózi men birles­ken jumysynyń saıası arqaýy bolýǵa tıisti. Osyny negizge ala otyryp, óńir mem­le­ketteri sý qoımalarynyń janyn­da kez kelgen sý sharýashylyǵy qury­lystary men ınfraqurylymyn salý jos­parlary  kórshiles eldermen talqy­lanyp, kelisýge mindetti ekenin túsingen mańyzdy. Keleshekte barlyq saldaryn esepke almaı, barynsha oılanbaı salyn­ǵan Sý elektr stansalar tómen aǵynda ornalasqan sýarmaly jerlerdi sýmen qamtamasyz etýge teris áser etýi múmkin.

Sý nysandarynyń ekologııalyq jaı-kúıi men ornyqtylyǵynyń máse­leleri de únemi nazarda bolýǵa tıis. Atap aıtqanda, jaqynda ǵana paıda bol­ǵan Arnasaı kólderiniń júıesi jáne qurylýy josparlanyp jatqan Altyn Asyr kóli (Túrikmenstan) týraly sóz bolyp otyr. Olar Aral teńizi sý úlesinen tolyqtyrylady. Sonymen qatar Ortalyq Azııa memleketteri Aral teńizi­niń azaıtylǵan, biraq turaqty akvatorııasyn saqtaý týraly ýaǵdalasty. Bul Úlken jáne Soltústik Aral teńizderi akvatorııasynyń mólsheri týraly máse­leni sheshý kezinde eskerilýde. Dál osyndaı tásildi Altyn Asyr kóline jáne Arna­saı kólderiniń búkil júıesine qa­tys­ty da qoldanǵan jón.

Transshekaralyq ózenderdi bólisip paıdalaný jáne qorǵaý týraly aıtatyn bolsaq, kez kelgen básekelestik, daý­lar men qaıshylyqtardan aýlaq bolý kerek. Bul turǵydaǵy talas búkil aımaq­tyń jáne jeke alǵanda onyń bar­lyq memleketteriniń turaqty damý múm­kin­dikterin aıtarlyqtaı shekteıdi. Osy­laısha, sarapshylar sý salasyndaǵy tıim­di yntymaqtastyqtyń bolmaýynyń sal­darynan qoldan jiberip alǵan paıdany jylyna 4,5 mlrd AQSh dollary kóleminde esepteıdi. Turaqty ekonomıka tıimdi ymyraǵa kelýge oı-túrtki bolýy kerek. Mamandardyń pikirinshe, Orta­lyq Azııadaǵy sý men energııa bizdiń el­­derimizdiń qajettilikterin qanaǵat­tan­dyrý úshin jetkilikti deńgeıde bar.

Sonymen qatar aımaqtaǵy sýdy birlesip paıdalaný máselesin talqylaı otyryp, Aýǵanstan eli týraly da umy­týǵa bolmaıdy. Búginde aýǵan jeri­niń aýmaǵynda Ámýdarııa ózeni men onyń tarmaqtarynda 12-den 16 mlrd tekshe metrge deıin sý kólemi qalyptasyp jata­dy. Onyń ishinen qazirgi ýaqytta Aýǵan­stan Islam Respýblıkasy 3 mlrd tekshe metrdi paıdalanady. Alaıda eldegi kúrdeli áskerı-saıası jaǵdaıǵa qaramastan, Aýǵanstanda sý resýrstaryn jylyna 7 mlrd tekshe metrge deıin tutynýdy arttyrý qajettiligi bar.

Budan basqa bolashaqta sý aınala­syndaǵy jaǵdaı túbegeıli ózgeredi jáne osy ózgeristerdiń túrtkisi demogra­fııalyq ósim bolady. BUU baǵalaýy bo­ıynsha 2050 jylǵa qaraı bizdiń óńirdiń halqy 93 mln adamnan asýy múm­kin. Olardyń ishinde tek Araldyń óńirin­de 20 mln-ǵa jýyq bolady. Mundaı san qosymsha sý kólemin talap etedi. Ja­sal­ǵan boljamdar boıynsha 2100 jyl­ǵa qaraı Ortalyq Azııa óńirindegi or­tasha jyldyq temperatýranyń kóteri­lýi­nen jergilikti jaǵdaı kúrdelene túsýi múmkin. Bul óz kezeginde ózen aǵynynyń qysqarýyna da ákelip soǵady.

О́ńirde halyq sanynyń bolashaqta ósýi jáne Ortalyq Azııanyń aldaǵy kele jatqan sý paıdalanýdyń artatyny jaǵdaıynda sý resýrstaryn bólý­diń naqty, ózara kelisilgen jáne tıimdi júıesin qazirdiń ózinde quryp, bekit­ken abzal. О́ńirdegi sý resýrstary ózine utymdy ári uqypty qaraýdy talap etedi. Sý úshin básekelestik, ony saýda-sattyqa aınaldyrý jáne sý resýrs­tary tóńiregindegi ártúrli saıası sıpattaǵy jobalardyń áleýmettik-ekono­mıkalyq jaǵdaıdyń ýshyǵýy men geosaıası shıeleniske aparatyny sózsiz. Mundaı ssenarıı eshkimge qajet emes.

2018 jylǵy tamyzda Halyqaralyq Araldy qutqarý qorynyń sammıtinde Tuńǵysh Prezıdent – Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń aıtqan ıdeıalary men usy­nys­tary óńirdegi kórshiler arasyn­daǵy qarym-qatynastardaǵy mundaı beta­lystardyń aldyn alý jaǵy­nan kómek bere alady. Atap aıtqanda, bul oraıda Halyqaralyq Araldy qutqarý qorynyń quqyqtyq jáne ınstıtýsıonaldyq bazasyn damytý, Aral teńizi basseıniniń sý resýrstaryn basqarý, bólý jáne esepke alý júıesin, onyń ishinde olardyń sapasyn avtomattandyrý týraly usy­nystardy ataýǵa bolady.

Qazirgi ýaqytta Ortalyq Azııa memle­ketteriniń arasyndaǵy jaqsy qarym-qatynastar bizdiń óńirde sý resýrstaryn birlesip basqarý salasynda ózara tıimdi yntymaqtastyq tetikterin qurý úshin qolaıly jaǵdaı týdyra alady. Sý máselesiniń ońtaıly sheshilýi Ortalyq Azııanyń elderi úshin ómirlik mańyzy bar degen túsiniktiń kórshilerimizde qalyp­ta­syp kele jatqany qýantady. Jaqyn bolashaqta sý resýrstaryn paı­dalanýdyń utymdylyǵy jáne trans­shekaralyq ırrıgasııalyq júıeniń jumys isteý tıimdiligi búkil óńirdiń ekonomıkalyq órkendeý múmkindikterin aıqyndaıdy.

Qazaqstan bizdiń óńirdegi sý-energe­tıkalyq máselelerdi sheshýdi turaqty qoldap kele jatyr. Máselen, BUU-nyń 75-shi Bas Assambleıasynyń jalpy saıa­sı pikirtalasy barysynda Qazaqstan Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev bizdiń óńirde О́ńirlik sý-energetıkalyq konsorsıým qurýdy usyndy. О́ńirlik konsorsıýmdy qurý transshekaralyq ózenderdiń sý resýrstaryn paıdalaný kezinde ırrıgasııa men gıdroenerge­tıka arasyndaǵy tepe-teńdikti qamtamasyz etýge múmkindik beredi. Sonymen qatar onyń qyzmeti ózenderdiń joǵarǵy aǵysyn­daǵy energııanyń maýsymdyq jetis­peýshiligine baılanysty energetı­kalyq daǵdarystardyń saldaryn boldyrmaıdy nemese jeńildeter edi.

Ekonomıkalyq turǵydan alǵanda, bul tetik aımaqtyń árbir jeke eldiń sý nemese energetıkamen ózin ózi qamtamasyz etý saıasatyna qaraǵanda pragmatıka jaǵynan anaǵurlym utymdy kórinedi. Ortalyq Azııadaǵy sý-energetıkalyq resýrstardy basqarýdyń jańa óńirlik saıasatyn yntymaq pen birlesken ornyqty damý qaǵıdattary negizinde qurǵan abzal.

Osyndaı aqylǵa salynǵan kózqaras búkil Ortalyq Azııanyń ıgiligi úshin óńirdiń árbir memlekettiń múddelerin keshendi túrde esepke alýǵa yqpal etedi. Sondaı-aq Aral teńizi basseıniniń sý resýrstaryn, onyń ishinde olardyń sapasyn basqarý, bólý, esepke alý jáne monıtorıng júrgizý júıesin avtomattandyrýdyń ýaqyty keldi. Bul memleketterdiń sýdy paıdalanýdyń ashyqtyǵyn qamtamasyz etip, kórshiler arasyndaǵy ózara senimdi nyǵaıtady dep kútilýde.

Bizdiń óńirdegi ahýal basqadan erekshe emes. Álemniń 145-ke jýyq eli kórshi­lerimen birge transshekaralyq sý basseın­derin paıdalanady, al 21 mem­­le­kettiń jer-aýmaǵy tolyǵymen halyq­­aralyq bas­seınderge kiredi. Álem­dik praktıkada ekonomıkalyq, saıası, áleýmettik jáne ekologııalyq múdde­lerdiń kúrdeli keshen­derin úılestirýge múmkindik beretin kóp­tegen ymyraly sheshim men model bar. Eń bas­ty­sy kór­shi­lermen jaqsy qatynas pen bir­lesken jumysqa yntanyń bolýy kerek.

Qorytyndylaı kele, bizdiń aımaqtyń halyqtary kóptegen ǵasyr boıy sý­dy ózara kelisý arqyly paıdalanýdyń túsi­nikti júıesine ıe bolǵanyn atap ótkim kele­di. Olardyń urpaǵy – bizge búgin senim­di qarym-qatynastardy jańa­dan or­na­typ, Ortalyq Azııadaǵy sý resýrs­ta­ryn basqarý tetikterin qaıta qurý ma­ńy­zdy bolyp tur. Barlyq Orta­lyq Azııa el­deri ekonomıkalarynyń ornyq­ty gúl­denýi men ósýine jáne bizdiń óńir­diń sý-ener­getıkalyq tepe-teńdigin qalyp­tas­tyrýda kelisken is-qımyldar men bir-biri­mizge qoldaý kórsetýge baılanysty bola­dy. Qazirgi ýaqytta kórshilermen tatý bolyp, aldymyzda damýdyń jańa betin ashýǵa oraıly tarıhı múmkindik týyn­dap tur.

Aıymdos BOZJIGITOV,

«Syrtqy saıası zertteýler

ınstıtýty» AQ basqarma tóraǵasy, tehnıka ǵylymdarynyń kandıdaty