Men biletin aýǵan ardagerleriniń kóbi tomaǵa-tuıyq, ashylyp syr aqtara bermeıtin. Myńdaǵan bozbalanyń qany sińgen qumdy dalany qaıbir eske alǵysy keledi deısiń. Bitken jaranyń betin tyrnamaıyn dep, men de olardy áńgimege tartýǵa talpynbaıtynmyn. Osy joly aýǵandyq jaýyngerlerdiń biri habarlasyp, qarýlasy – Tımýr Qashybaevtyń jankeshtiligi týraly jazsańyz dep usynys aıtqan...
Aıtqan soń araǵa apta salyp, aýǵan ardageri Tımýr Qashybaevtyń úıine bardyq. «О́tkendi qoparyp, ony nesine jazǵaly júrsińder?» dep qolyma áskerı albomyn ustatty. Ony tórt buryshynan avtomattyń oǵymen bekitipti. Fotodan buryn oqty qyzyqtap otyrǵanymdy baıqap qalyp, «dushmandardan qalǵan» dep kúldi. Qarýlasy bastan keshken oqıǵalarynyń shetin shyǵaryp qoıǵan soń ba, Tımýr tartynǵan joq...
«KamAZ» tizgindegen Tımýr
– Bizdiń aýyldan Aýǵanstanǵa ketken Talǵat Kásenov: «Qaısysy erkek, qaısysy áıel ekenin ajyratpaısyń. Bári sáldege oranǵan. Kúndiz qasyńda júrip, keshke atyp ketýi múmkin. Túni boıy atqylaıdy. Munda kelmeńder!» dep hat jazatyn.
Orta mektepti bitirip, qazirgi Altaı qalasyndaǵy DOSAAF-ta oqydym. Bir jyldan keıin áskerge shaqyrdy. Otardaǵy alty aı daıyndyqtan soń Aýǵannyń shekarasynan bir-aq shyqtyq. Túrikmenstannyń Kýshka degen jerine jetip, poıyzdan tússek, kún janyp tur, aınala jap-jasyl. Bári panamamen júr, túrleri qap-qara. Pımamen túsken bizge údireıe qarap, «qaıdan keldińder?» deıdi. «Qazaqstan» desek, «Sibir jaq pa?» dep tańǵalady.
On kúnnen soń «KamAZ» berdi de, bizdi taýdyń arasyna qoıa berdi. Taqyr taý. Aınala surǵylt. Arǵy jaǵy aýǵannyń jeri eken. Sol jerde on kúndeı avtomat atyp, kólik júrgizip daǵdylandyq. Tipti sý ishýge deıin úıretti. Qaınaǵan sýdy shúberekpen qaptalǵan qutyńa quıyp alasyń da, ishine tabletka salyp, mashınanyń terezesine ilip qoıasyń. Shaıqalyp, sap-salqyn bolyp qalady. «Oǵyń kóp bolǵan saıyn, ómiriń uzaq. Avtomat – seniń dosyń» dep túsindiretin komandırler. Oqý-jattyǵýda júrgende bir general kelip, «kıtelderińdi sheshińder» dedi bárimizge. Sonda keıbireýdiń avtomattan ajyramaǵany sonsha, ıyqtary qajalyp, múıiz bolyp qalǵan. General olardy maqtap, marqaıtyp qoıdy.
Aýǵan dalasy
...300 «KamAZ» irkes-tirkes kópirden Aýǵan jerine óttik. Qystaqtardyń arasy. Saqaldy, sáldeli adamdar avtomat asynyp júr. Kózimen jep qoıa jazdap qaraıdy. On toǵyzǵa tolmaǵan balamyz ǵoı, qoryqtyq. Talǵat Kásenovtiń jazǵan haty oıyma tústi. Barǵanymyz sol, ekinshi kúni bizben birge barǵan bir sarbazdy otyrǵan jerinde snaıper atyp túsirdi. Oq bastan tıipti. Tiri shyqpaıtyn shyǵarmyz dedik.
Geratty basyp ótip, Shındantqa ilinip toqtadyq. Entigimizdi baspaı jatyp, tapsyrma berildi. Jumysym – Kandagarǵa áýe kerosınin aparatyn júk kólikterin ilese júrip qorǵaý. Men mingen «KamAZ»-dyń qorabynda zeńbirek tur. Áskerı saparǵa kerosın tıegen 50-70 júk kóligi shyqsa, zeńbirek tıegen úsh áskerı kólik olardy qorǵaý úshin shyǵady. Eń aldyńǵy qarýly kólikte komandır otyrady. Ortada bireýi júredi. Men kolonnanyń eń sońyndamyn. Zeńbirekti «KamAZ»-dy dushmandar «shaıtan arba» deıdi eken. Shabýyldasa, birinshi bizdi jaryp jiberýge tyrysady. Shynyn aıtqanda, tiri nysanamyz. Jol boıy rasııa arqyly komandırmen habarlasyp otyramyn. Kartaǵa qaraýǵa mursha bolmaıdy. Kún shyjyp tur. Basta kaska, ústińde oq ótpeıtin saýyt. Joldan sál shyqsań, mınaǵa túsesiń. Onyń ústine, komandırdiń orysshasyn da uqpaımyn. Meni alyp tastaıyn dese, sońynda eshkim júrgisi kelmeıdi. Zeńbirekte de qaraǵandylyq Amantaı degen júrek jutqan qazaq jigiti. Onyń janynda qyzylordalyq – Bolat. Bizdi «musylman ekıpajy» desetin.
Kandagarǵa deıingi 550 shaqyrymdy 10 kún júremiz. Qarańǵy tússe, toqtaımyz. Ár sapardan kelgen saıyn kabınanyń esigine bir-bir juldyzsha salyp otyrady. Juldyzsham 78-ge jetken soń kerýendi qarsy alýǵa qoıa beretindi shyǵardy. Ol da qaýipti sapar. Keshke qaıtyp kelsem, komandırler «o, tirisiń be?» dep tańǵalatyn.
Kandagar men Shındant arasynda júrgende bizge úsh-tórt ret shabýyl jasaldy. «S» tárizdi qaýipti jol bar. Qaı jerden atyp jatqanyn uqpaısyń. Jol jıekterinde – jarylǵan kólikter. Biz ol qaýipti aımaqtan namaz ýaqytynda ótip ketýge tyrysatynbyz. Úlgermegenderdi jaryp jiberedi. Birde qumdy jerde kele jatyp, asfaltqa shyǵa kelsek, aldymyzda kese-kóldeneń dushmandar turyp alyp, oqty burshaqsha boratty. Zeńbirektegi Amantaı avtomatpen atqylady. Ortada praporshık otyr. Shet jaqtaǵy jigit qoryqqanynan qatty da qaldy. Praporshık meni rýlge qaraı jatqyzdy da arqa tusyma yńǵaılana otyryp, atqylaı jóneldi.
Dushmandardan bir qaýip bolsa, serpantın jolmen 4 myń metrdeı bıik taýdy asyp ótýdiń ózi taǵy bir qaýip edi. Ushar basyna shyqqanda, qysym joǵary. Salang týnnelinen ótkende, tynysymyz tarylady. Mine, osy jer ǵoı, – dep albomdaǵy fotony nusqady Tımýr.
Bilýimizshe, Salang asýy – aýǵan jerinde strategııalyq maqsatta salynǵan jol. Týnneldiń uzyndyǵy – 2 jarym shaqyrymnan astam. Onda 1980 jyly jol-kólik oqıǵasy oryn alyp, 16 keńes sarbazy tunshyǵyp qaza bolǵan. Al 1982 jyly janarmaı áketip bara jatqan avtokólik jarylyp, 176 adam ólim qushqan.
Qandy qaqtyǵys
– 1988 jyldyń tamyzynda Aýǵannan Aıagózge alyp shyǵyp, qyrkúıekte qaıta kirgizdi. Ol kezde de zeńbirekti «KamAZ»-ǵa minip, azyq-túlik tasyǵandardyń janynda júrdim. Naǵyz qandy qaqtyǵys sonda boldy.
Áli esimde, 1989 jylǵy 18 qańtar. Kolonna Kabýldyń bergi jaǵyndaǵy Djavalı saraj degen qystaqqa jetkende, taýdan túsken dushmandar qaptap ketti. Kabýlǵa ketip bara jatqan sońǵy reısimiz edi. Bir ýaqytta atys bastaldy. Aldymdaǵy kólikter oqtyń astynda qaldy. Dushmandar bir-birimen de soǵysyp júr. Bireýi bizge «ketińder» degendeı qolyn sermeı berip edi, anandaıdan endi biri «allahý akbar» dep granatometpen meniń kóligimdi kózdedi. Aıaǵym dir-dir etip, gazdy basa almaı qaldym. Qaıta bir qarasam, álgi kózdegen dushman tyǵylyp qaldy ma, oq tıdi me, áıteýir, Qudaı saqtapty. Buǵan deıin de bizge talaı oq jaýdyrǵan. Biraq dál janymyzda júgirip júrip, atqylamapty.
Bir kezde shańq etken dybys shyqty, jambas tusym yp-ystyq bolyp ketti. Esik tútindep jatyr. Oq súıkep ótti me dep sıpap qoıamyn. Sóıtsem, oq oryndyqqa tıipti. Sol-aq eken, kóliktiń qobdıshasy ashylyp ketti. Ony da oq tesipti. Janymdaǵy jigit «gazýı» dep aıǵaılaıdy. «KamAZ» selkildedi de qaldy. Eki aıdan soń úıge qaıtatyn edik, bitken jerimiz osy shyǵar dedim. Janymdaǵy áınek kúlparsha bolyp tústi, qulaqtyń túbinen oq kádimgideı ysqyryp ótti. Tanaýdyń ushy ashı berdi. «Janyń muryn ushyna keldi» degen sol ǵoı deımin osy. Áreń-áreń shyǵyp, bir burylysqa jetsek, bizdiń bir «ZIL» lapyldap janyp jatyr.
Atys-shabystyń ortasynan shyǵyp, jol shetindegi zastavaǵa kelgende esime zeńbirekte otyrǵan qyrǵyz jigiti tústi. Kelgenine eki-aq aı bolǵan. Laqap aty Manah-tuǵyn. О́lip qaldy ma eken dep, qorapqa sekirip shyqsam, ol uıyqtap jatyr. Oǵan kabınadaǵy úńireıgen tesikti kórsettim. Bir emes, alty oq tesip ótken. Shoshyp ketip, «má-á-á, qazaq, Tımoha» dep meni qushaqtap júr. «Choń raqmet, choń raqmet» deıdi. Ony qoıshy, keshkisin uıyqtaıyn desem, kóz aldymda oqqa ushqan jigitter elesteı berdi. Kópke deıin sóıleı almaı júrdim...
Keıin shekaraǵa rasııamen «zeńbirek oqtyń astynda qaldy» dep habarlaǵanda, zaısandyq Jomart degen qarýlasym meni óldi dep oılapty. Shekaradan on shaqyrymdaǵy baqylaý-ótkizý beketine kirip kele jatqanda Jomart jerlesim «tiri ekensiń ǵoı» dep kelip, meni mashınadan julyp alyp, kóterip aldy. Kóterip kele jatyp, ózi jylap keledi. Áli kúnge deıin dospyz. Qazir áleýmettik jeli jaqsy boldy. Túkpir-túkpirdegi qarýlastarymmen habarlasyp otyramyz. Naǵyz dostarym, dep meniń qolymdaǵy albomyna qolyn sozdy.
Albomdy paraqtap otyryp, maıdandastarynyń árbireýine minezdeme berdi. Bári mektepti keshe ǵana bitirgen bozbalalar eken. Qumdy daladaǵy muńdy balalar. Qyrshynynan qıylǵany qanshama, múgedek bolyp oralǵany qanshama?! Maıdandastary men qan sińgen aýǵan dalasynyń sýretteri aıtqan áńgimesine oraı túsirilgen ıllıýstrasııadaı kórindi. Bári de albom betterinde saırap jatyr.
Shyǵys Qazaqstan oblysy