Indettiń ekinshi tolqynyna daıynbyz ba?

COVID-19 vırýstyq ınfek­sııasynyń birinshi tolqynynyń ózi kóptegen eldi qatty sastyryp, ábigerge túsirgenin bilemiz. О́ki­nishke qaraı, elimizdi de bul indet aınalyp ótpedi. Myńdaǵan adam atalǵan ınfeksııamen aýyryp, kútpegen qıyndyqtarǵa kez keldi. Indet 2020 jyly jazdyń basynda, ıaǵnı 1,5-2 aıdyń ishinde (maý­sym men shildede) qý qamysqa tıgen ottaı búkil óńirdi aıamaı sharpyp, qoǵamymyzdyń oǵan da­ıyn emes ekenin moıyndatty: aýrýhanalarda – oryn, emdeýge – dáriger-mamandar men qajetti dári-dármekter bolmaı, demaldyrý apparattary (ottegi kondensatorlary, ókpege dem berý quraldary jáne s.s.) jetispeı kópshilikti qatty álekke saldy. El-jurt arasynda úreı, qorqynysh órbidi. Júz­degen adam tajal tyrnaǵyna iligip, biraz otbasy jaqyndarynan aıyrylyp, qara jamyldy. Bul bizdiń eldiń ǵana emes, ekonomıkasy men áleýmettik ahýaly joǵary memleketterdiń ózin tyǵyryqqa tirep, qatty qobaljytty, qaýipti indetke daıyn emes ekenin kórsetti.

Álemniń ǵalymdary – vı­rý­so­logteri, bakterıologteri, ın­feksıonısteri men epı­de­­­mıo­logteri koronavırýspen bu­ryn­nan (olar 30-40 jyldaı buryn anyqtalǵan bolatyn) tanys bol­ǵanymen, myna COVID-19 vırý­synyń jumbaq tustary men ta­bıǵatyn bile almaı dal boldy, tipti ony qalaı emdeýdi bilmeı kóptegen qatelik jiberdi. Elimizde de orny tolmas qatelikter jiberilip, qa­terli pandemııaǵa daıyndyq sharalaryna júrdim-bardym qaraǵan sol kezdegi Densaýlyq saqtaý mı­nıstri Eljan Birtanov óz tobymen qyzmetten ketti. Sodan sabaq alǵan medısına qyzmetkerleri kovıdtiń ekinshi tolqynyna daıyndyq ju­mystaryn bastap ketken bolatyn. Pandemııanyń ekinshi tol­qy­ny kóptegen elde bastalyp, ko­ronavırýstyń jańa túrleri (ózgertilgen, mýtasııaǵa ushyraǵan shtammdary – «brıtandyq koronavırýs», «brazılııalyq koro­navırýs», «Ońtústik Afrıka ko­ro­­na­vırýsy» jáne t.b.) halyq arasynda keńinen tarala bastady. Qazaqstanda koronavırýstyń ja­ńa túrleri ázirshe tirkelgen joq dep málimdeıdi, elimizdiń bas sanıtarlyq dárigeri. Árıne beti aýlaq, onyń bolmaǵany ha­lyqqa jaqsy. Sonda da oǵan daıyn­dyq­ barynsha júrgizilip jatyr. Ob­lys­tyq Qoǵamdyq keńes mú­sheleri koronavırýstyń aldyn alý shara­lary, oǵan daıyndyq jáne karan­tındik talaptardyń oryn­dalý barysy jaıly bilmek bolyp óńirdegi biraz emhana men aýrý­hanany tekserip qaraǵan bolatyn. Qoǵamdyq keńes otyrysyn­da ob­lystyń densaýlyq saq­­taý bas­qarmasynyń basshysy Áset Qalıev pen oblystyń bas sanıtar dárigeriniń mindetin atqa­rý­shy Naılıa Mýlıkova esep berip, oblystaǵy jalpy ahýaldy baıan­da­ǵan bolatyn.

Qoǵamdyq keńestiń atynan tek­­serý júrgizgen top jetekshisi Qalybek Atjan mán-jaıdy shıratyp, biraz kemshiliktiń oryn alyp otyrǵanyn tilge tıek etti. Áli de halyq arasynda koronavırýs indeti jaıly túsinispeýshilik basym. Indet bireýden ekinshi adamǵa aýa arqyly, qol alysqanda, betperdesiz qorǵanbaı jaqyn júrgende ju­ǵatyny belgili. Biraq ókinishke qaraı, sol talaptardy ózi júrgen ortada oryndamaıtyn jandar arasynda tajal-indet tarap, birazyn aýyr halge jetkizip, tipti odan ba­qılyq bolyp jatqanyn kórip otyrmyz. «Qazaq toıshyl halyq» dep keýde kerip maqtanamyz. Sol toı ótkizý alǵashqyda biraz ýaqyt tyıylǵany belgili. Biraq sońǵy kezde burynǵy, beıbereket daǵ­dyly jolǵa oralyp, astyrtyn toılar barynsha ár aýylda, qalada «urlanyp» ótkizilip jatqany jasyryn emes. Pandemııaǵa qarsy qurylǵan mobıldik toptar (onyń quramyna ákimdik qyzmetkeri, dá­riger, polısııa, jýrnalıster jáne t.b.) ózderine júktelgen min­­det­terdi tolyq oryndap otyr degen­ge sený qıyn, jaýapkershilik joq. Bul toptar qaǵaz júzinde bar da, atqaryp jatqan is-sharalary mar­dymsyz. Jyl basynan beri karantındik talaptardy birneshe ret buzǵan dámhana men meıramha­na jabylyp, memleket esebine jal­py alǵanda, bar bolǵany 20 mln teńge aıyppul tústi. Al qu­ryqqa ilinbegenderi qanshama? Árı­ne ár toıhanada der kezinde baıqalǵan, kózge ilikken proble­many sheshetin «kókeleri» otyrǵany belgili. Sodan bolar, toıhana ıeleri ózderin tym erkin sezinedi. Onyń zalaly halyqqa tııýde, toıdan keıin birazy aýyr indetke shaldyǵyp, ómi­rine qaýip-qater tónedi. Qoǵam­dyq kólikterde, dúkenderde jáne halyq kóp toptasatyn oryndarda qajetti karantındik talaptar (mas­ka taǵý, qoldardy antıseptıkter­men óńdeý, adamdar arasynda qa­­shyqtyqty saqtaý jáne t.b.) oryn­­dala bermeıtini kópshilikti qyn­­jyltady. Ony baqylaıtyn, tártipke shaqyryp, retke kelti­retin óńirdegi jasaqtalǵan top­tar, sanıtarlyq-medısına qyz­met­kerleri men ishki ister depar­tamentiniń qyzmetkerleri ózderine júktelgen mindetti tolyq atqarmaı otyrǵany kóńilge qaıaý túsiredi.

Densaýlyq saqtaý basqarmasy ákimdiktiń qoldaýymen koronavı­rýstyń aldyn alý, qaterli indet turǵyndar arasynda tarala qal­ǵan kúnde ony emdeý sharalaryn qalaı ótkizý kerek ekenin anyq­­tap, dári-dármek, qorǵaný qural­dary men tynys berý apparattaryn satyp alyp, biraz daıyndyq júrgizgeni belgili. Atap aıtqanda, oblys ortalyǵyndaǵy burynǵy qalalyq perzenthana koronavırýsqa shaldyqqan aýrýlardy emdeıtin 200 tósektik arnaıy aýrýhanaǵa aınaldyrylyp, qajetti qural-jabdyqtarmen qam­tamasyz etildi. Qaladaǵy aýrýhanalarǵa 4 kompıýterlik tomo­graf, naý­qas­tardy úzdiksiz ot­te­gimen qam­tamasyz etetin 4 ot­tegi stansasy ornatylyp, qa­jet­ti kólemde tynys alý apparattary, ottegi kondensatorlary, koronavırýsqa qarsy paıdala­nylatyn dári-dármekter men qor­ǵaný quraldardyń eki aılyq qory daıyndaldy. Onyń birazy jeke kásipkerlerdiń qoldaýymen gýmanıtarlyq kómek retinde jet­kizildi. Aldaǵy ýaqytta halyq kóp shoǵyrlanǵan aımaqtardaǵy em­hanalar nemese aýrýhanalar janyna kompıýterlik tomograf ornatý josparda bar eke­nin óńir basshysy Berdibek Saparbaev eseptik kezdesýinde málimdedi (jeke kásipker, qazir Parlament depýtaty Gúldara Nurymovanyń qoldaýymen Merki aýdanynyń ortalyǵyna KT jáne MRT qondyrǵylary 2020 jyly qoıylǵan).

Medısınalyq kómekti halyqqa qoljetimdi etý úshin ótken 2020 jyly 8 jyljymaly medısınalyq keshen alynyp, qazirgi kúnderi aýdandyq aýrýhanalarǵa berildi. Tek tıimdi paıdalanylsa degen oı mazalaıdy. Áıtpese, álgi «jyljymaly ambýlatorııa» ázirshe (qystyń qarly-muzdy kezeńine baılanysty) birneshe aýdanda qańtarylyp tur. Kóktem shyǵyp, jer kepkende onyń marshrýtyn jasap, aýyl turǵyndaryna qajetti medısınalyq kómekti barynsha jaqsartamyz dep otyrǵan aýrý­hana basshylary bar. О́ıt­keni álgi keshende rentgendik, sto­ma­tologııalyq qondyrǵymen qatar LOR, gınekolog, hırýrg kabı­netteri bar. Árıne ony kerekti maman-dárigerlermen qamtamasyz etý máselesi týyndap otyrǵany ja­­syryn emes. «Kadr barlyq máse­leni sheshedi» degen sóz oryndy aıtyl­ǵan. Qazirgi tańda oblystyq emdeý-pro­fılaktıkalyq mekemelerine 250 dáriger jetispeıdi. Sol kem­shilikti toltyrý maqsatynda oblys ákimi B.Saparbaev Almatydaǵy S.Asfendııarov atyndaǵy me­dı­sı­nalyq ýnıversıtetpen keli­simshartqa otyryp, Tarazda ýnıversıtet fılıalyn ashýǵa qol jet­­kizdi. Joǵary kýrs stýdentteri oblys ortalyǵyndaǵy emhanalar men aýrýhanalarda bilgir dá­ri­gerlerdiń kómegimen sapaly tá­jirıbeden ótip, dıplom alǵan­nan keıin oblystyq emdeý meke­melerine qyzmetke alynbaq. Onyń tıimdiligin ýaqyt kórsete jatar...

Jalpy, oblys kólemindegi aýrý­hanalar men emhana qyzmetker­leri koronavırýs indetin azaıtý maqsatynda biraz daıyndyq ju­mysyn júrgizdi. Onyń arasynda ob­lystyq kóp beıindi balalar aýrýhanasy, Taraz qalalyq №5 emhana, T.Rysqulov aýdanynyń ortalyq aýrýhana basshylyǵy halyq arasynda pandemııanyń keń taralmaýyna, profılaktıkalyq sharalardyń mánisin durys túsinip, Densaýlyq saqtaý mınıstriniń, bas sanıtarlyq dárigerlerdiń karantındik-epıdemııalyq talaptaryn oryndaýǵa bar kúsh-jigerin jumsaýda.

О́kinishke qaraı, biraz emhanalar (qalalyq №7 jáne t.b.) men aýrýhanalar (Merki aýdanynyń ortalyq aýrýhanasy) kovıdtiń ekinshi tolqynyna tolyq daıyn emes. Bul mekemelerdiń basshy­lary men epıdemıologteri qyz­metterine jaýapkershilikpen qa­ramaı, profılaktıkalyq jumys­tardy aqsatyp alǵan.

Densaýlyq saqtaý basqarmasy jaǵynan emdeý-profılaktıkalyq mekemelerdiń koronavırýs pan­de­mııa­synyń ekinshi tolqynyna daıyndyq sharalaryn udaıy ba­qylaýda ustap, oryn alǵan kem­shilikterdi qysqa merzimde retke kel­tirgenderi oryndy bolar edi. So­nyń biri – shalǵaıdaǵy aýdandyq aýrý­hanalardy shaǵyn kólemdi ottegi stansasymen qamtamasyz etý má­selesi. Áıtpese barlyǵy qa­zir ot­tegi toltyrylǵan ballondar­dy oblys ortalyǵynan, ıaǵnı Taraz­­ qalasynan­ tasýǵa májbúr. Bul ballondar der­ kezinde jetkizilse jaqsy, al olaı bolmaı qalsa she? Oılanatyn má­sele...

Álemdi jaılaǵan COVID-19 ind­etiniń beti, ókinishke qaraı, ázir­­she qaıtar emes. Dúnıejúzi qa­ter­li indetpen kúresýge bar múm­­kindigin salýda. Solardyń qata­rynda Qa­zaqstan da bar. Áıtse de, «Saq­tan­sań – saqtaımyn» degendeı, aýrý juq­tyrmaý aza­mat­tardyń ózde­rine baılanys­ty ekenin esten shyǵar­maıyq. Karan­tındik talaptardy ár azamat oryndy qabyldap, indetten qorǵaný ta­laptaryn barynsha saqtasa, bul aýyr tajal-indetten, onyń áke­letin zardaptarynan kóp ýaqyt ót­peı qutylar edik.

Saǵyndyq ORDABEKOV,                   

medısına ǵylymdarynyń doktory, professor,

Jambyl oblystyq Qoǵamdyq keńesiniń múshesi

TARAZ