Aýǵandyq Mona Lıza

Keshe men sol muńly janar­dy jolyqtyrǵandaımyn. Adamzat balasy jaralǵannan beri ómir sú­rip kele jatqan azaly janar. Quddy qulama quz sekildi. Qa­raǵan saıyn, aıaǵyń taıyp ke­ter­deı jasqanasyń. Sóıte tu­ra ózi jerden aýyr, aspannan jeńil, kún sáýlesinen júırik, naı­zaǵaı­dan ótkir. Sonaý qaıta tiril­mes ma­mont sekildi máńgi óshken, ót­ken kún elester ıirimine tar­tady. Taýy shaǵylǵan talmaý kóńil­diń yzaly aıqaıy bar. Or­many otqa oranǵan qus­tyń qana­tymen sý sebýge oqtal­ǵanyn­daı. Sharasyzdyq pen shyr­ǵalań. B­ári-bári tutasyp kelip sol jan­nyń janaryna uıa salǵan­daı. Ol jumbaq janar – alýan taǵdyrly aýǵan qyzyna tıesili.

Ǵumyr paraǵynyń sarǵaıǵan tusyn saǵynyshyna balap, dýly dúnıeden izgilik izdegen jolaýshy keıipte. Oıly kózben qarasańyz, qasirettiń taby baıqalady. Ota­nynan alystatqan opasyz dúnıe. Balalyǵyn joǵaltqan boıjetken.

Bul syrly súgiret – ame­rı­­­kalyq fotojýrnalıst Stıv Mak­kýrrıdiń 1984 jylǵy sapar­la­rynyń birinde túsirgen eńbek. Oıda joqta obektıvke ilikken aýǵan arýy, ony bir-aq sátte jul­dyzǵa aınaldyrdy. Álem erek­she fotosýretti «Aýǵan qy­zy» nemese «aýǵandyq Mona Lı­za» dep atady. Ǵajaby sol, Stıv ony Aýǵanstanda emes, Pákis­tanda, ıaǵnı bosqyndar lage­rinde túsirgen eken. Bosqyn qyz­dyń bostandyqty ańsaǵan kóz-janary jahandy oıǵa shom­dyrdy.

1985 jyly ǵajaıyp fotosýret National Geograhpic jýr­nalynyń alǵashqy betine basyldy. Áıgili jýrnaldyń sol jolǵy muqabasy basylymnyń 40 jyldyq ǵumyrynda eń úzdik 10 muqaba tizimine endi. Tipti «Aýǵandyq Mona Lıza» ataqty re­volıýsıoner Che Gevaranyń por­tretin artta qaldyryp, myń­daǵan tırajben álemge jol tart­ty.

Bul fotosýrettiń qupııasy ne­de deseńiz? Birinshiden, qyz óte ádemi. Sodan soń onyń kóz­qarasynan úlken tolqynys anyq baıqalady. Oımaqtaı kózinde qorqynyshpen qatar, qaısarlyq pen tabandylyq uıysqan. Ol lagerdegi bosqynnyń biri bola tura, kedeıliktiń qamytyn kıse de oramaly arqyly tektiligin tá­mam jurtqa baıan etip tur. Mu­sylman qyzynyń abyro­ıy bárinen joǵary ekenin kózqa­rasynan uqtyrǵan sulýdyń qara­sy elitip áketedi.

«Ony batystyq stılde kıindirińiz, sonda bizdiń qo­ǵamnyń kez kelgen múshesine uqsaıtyn bolady», deıdi avtor óziniń este­liginde. Fotograf keıip­­kerin Aýǵans­tanǵa barǵan ár sa­pa­rynda izdep tabýǵa tyrysty. Biraq nátıje bolmady.

Shynynda, ómirinde kezdeı­soq kezdesken keıipkeri qaıta qolyna ońaı­­lyqpen túspedi. Basyna baq bo­lyp qonǵan foto úshin aýǵan arýyna alǵys aıtýdy ań­sa­­dy. Osylaısha, 2002 jyly «National Geographic» ujymy Aýǵan­stanǵa ekspedısııaǵa baryp, áıeldi izdeıdi. Olar foto­sý­retti ótip bara jatqan adam­dar­­­dyń barlyǵyna kórsetip, habar jınaıdy. Aqyry qala tur­­ǵyndarynyń biri tanyp, qaı­dan tabýǵa bolatynyn aıtady.

Úsh kúngi toqtaýsyz izdenis­ten keıin, top aýǵan áıeli qonys­tanǵan aımaqqa barady. Qyzyǵy, fotograf sol bet erekshelikterin birden tanıdy. Qyzdyń ózi egde tart­qanmen, baıaǵy otty janar áli óshpegen. Onyń esimi – Shar­bat Gýla eken. Fotosýrettiń son­shalyqty tanymal bolǵanyn bilgen Sharbat qatty tańǵalady. О́ziniń jas kezindegi keıpin kórip, kóńili qulazıdy.

Sol sátte «National Geograp­hic» ujymy ózderine úlken bedel ákelgen tulǵamen qaıta jolyq­qandaryna rıza bolyp, kez kelgen tilegin oryndaýǵa ýáde etedi. Avtor da óziniń osynshama ataq-dáreje syılaǵan arýǵa basyn ıedi. Sharbat olardan úsh qy­zyna arnap tigin mashınasyn satyp alyp berýdi suraıdy. Joq­shylyqtan ábden kúıregen ana balalarynyń eń qurymasa kásippen aınalysyp, nápaqa tabýyn oılaǵan. Bul oqıǵa da kópshiliktiń júregin eljiretti.

2016 jyly Aýǵanstan Prezı­denti Ashraf Ǵanı Sharbatpen kezdesip, jańa páterdiń kiltin tabystady. Memleket basshysy oǵan otbasynyń bilimi men densaýlyǵyn qadaǵalaýǵa sóz beredi. Mine, álemniń nazaryn ózine aýdartqan bir fotosýrettiń tarıhy osyndaı.

Iá, aýǵan qyzynyń ishki hali qarashyǵynan qarap turǵandaı. Ataqty sýretshi Amedeo M­o­dılıa­nıdiń «Jan kúıińniń túsi­men, janaryńdy boıaımyn» deı­tin sózi oıǵa oralady. Osy janardan álemniń qaıshylyqtary men qıyndyqtaryn ańǵarmaý múmkin emesteı...