Sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyl agenttiginde apta basynda ótken apparat májilisinde «Parasattylyq ıdeologııasyn dáripteýde qoǵammen baılanys qandaı deńgeıde?» jáne «Bıznes pen ınvestısııany qorǵaý jónindegi PBI jobasynyń jetistigi qandaı?» mańyzdy máseleler keńinen talqylandy.
Qoǵammen baılanys úzilmeýi kerek
El kóleminde iske qosylǵan «Parasat joly» ortalyǵynyń sany búginde 4 myńǵa jaqyndap, jańa jobaǵa jumyldyrylǵan kitaphanashylar qatary 10 myńǵa jetken. Kóktemge taman mundaı ortalyqtar Qazaqstannyń barlyq kitaphanasynda ashylmaq. Bul jóninde Sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyl agenttiginde ótken apparat májilisinde agenttik tóraǵasynyń keńesshisi Jazıra Jylqyshıeva málimdedi.
Esterińizge sala keteıik, «Parasat joly» – agenttiktiń Mádenıet jáne sport mınıstrligimen birlesip qolǵa alǵan jańa jobasy. Qoǵamda parasattylyq ıdeologııasyn dáripteýdi maqsat tutqan tyń bastama alǵash Ulttyq akademııalyq kitaphanada bastaý alǵan edi. Jyl basynda bastaý alǵan elordalyq tájirıbe búginde óńirlerge tolyqtaı taratylýda. Qazirgi tańda Qazaqstannyń barlyq oblys, qala jáne aýdandaryndaǵy kitaphanalarda, Almaty jáne Shymkent qalalarynda óńirlik ortalyqtar iske qosylǵan. Agenttik ókiliniń aıtýynsha, mundaı ortalyqtar 1 naýryzǵa deıin elimiz boıynsha barlyq kitaphanada ashylady. Kitaphanalary joq eldi mekenderde «Parasat joly» aýyl klýbtary nemese ákimdikterde ornalastyrylmaq.
Al bul jolǵy basqosýda jobany júzege asyrýda qoǵammen baılanysty nyǵaıtý máseleleri keńinen talqylandy. «Qoǵammen tyǵyz qarym-qatynas bolǵanda ǵana jemqorlyqqa qarsy tura alamyz», degen Jazıra Jylqyshıeva adaldyq, parasattylyq pen ádildik qaǵıdattaryn qalyptastyrýdy kózdeıtin jobaǵa qoǵamdyq uıymdardy kóbirek tartý kerektigin alǵa tartty. Bul jóninde agenttik ókili: «Parasattylyq ıdeologııasyn odan ári ilgeriletý úshin túrli uıymdarmen, onyń ishinde kásipodaq, jastar, Qazaqstan halqy Assambleıasy, Ardagerler keńesi, partııalar, azamattyq alıans, áıelder keńesi, jas ǵalymdar qaýymdastyǵy jáne basqa da qoǵam belsendilerimen jumysty jandandyrýymyz kerek», dedi.
Ulttyq mádenıet pen rýhanı qundylyqtardy nasıhattaýdy jurtshylyqpen birge júrgizý kerektigin alǵa tarqan J.Jylqyshıeva: «Adam boıyndaǵy parasattylyq arqyly jemqorlyqqa qarsy minez-qulyqtyń úlgisin qalyptastyrý – agenttiktiń basty ustanymy. Al mundaı ıgi iske elimizge belgili tulǵalar, zııaly qaýym, din ókilderi, óz ortasyna syıly azamattardy tartý arqyly qol jetkizemiz. Kópshilikke izgilik, adaldyq pen adamgershilik sııaqty ulttyq qundylyqtardy nasıhattaý óz jemisin bereri sózsiz», dedi.
Tańdaýdyń nege dál kitaphanaǵa túskenin baıandamashy «kitaphana – rýhanııat shańyraǵy, kıeli meken, naǵyz parasattylyqtyń ordasy» dep bir aýyz sózben túsindirip ótti. «Agenttiktiń «Adaldyq alańy» jobasy aıasynda elordada alǵash bolyp ashylǵan «Parasat joly» ortalyǵynyń jumysy Ulttyq akademııalyq kitaphanada bastalǵan bolatyn. Ortalyq jetekshisi, jazýshy, qoǵam qaıratkeri Sádibek Túgel men Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń tóraǵasy, qoǵam qaıratkeri Ulyqbek Esdáýlet oblystardaǵy fılıal jetekshileri men kitaphana basshylarynyń qatysýymen onlaın kezdesýler ótkizip, ortalyqtyń maqsaty men jumys josparyn jetkizdi», dep atap ótti ol.
Apparat májilisinde osy másele keńinen talqylanǵanda «Jemqorlyqpen kimder kúresýi kerek? Zııaly qaýymdy «Adaldyq alańyna» shaqyrǵanda qandaı ólshemsharttardy ustaný qajet?» degen ótkir suraqtar qoıyldy. «Parasat jolynyń» úlken ıdeologııalyq jumys ekenin taǵy bir eske salyp ótken agenttik tóraǵasy Alık Shpekbaev: «Zııaly qaýym – adal, taza adamdar. Qoǵamda óz orny bar beldi azamattar arqyly jemqorlyq deńgeıin tómendetýge qol jetkizýimiz qajet», dedi.
Sóz sońynda Jazıra Jylqyshıeva el Táýelsizdiginiń 30 jyldyǵyna oraı agenttikte «30 jyldyqqa – 30 bastama» atty mańyzdy, iri sharalardy atqarýdy usyndy.
Kásipkerler quqy qalaı qorǵalyp júr?
Apparat májilisinde sondaı-aq agenttiktiń qoldaýymen júzege asyrylyp kele jatqan Protecting business and investments jobasynyń ótken jylǵy jumys qorytyndysy jarııalandy.
Kásipkerlerdiń quqyqtary men zańdy múddelerin qorǵaý – kún tártibinen túspeı kele jatqan ózekti máselelerdiń biri. Osyǵan oraı Sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyl agenttiginiń muryndyq bolýymen Protecting Business and investments (PBI) jobasy iske qosylyp, elimizdiń barlyq aımaqtarynda osy jobanyń front-keńseleri ashylǵan bolatyn. Mundaǵy basty maqsat – sybaılas jemqorlyqty joıýdyń ozyq mehanızmderin qoldana otyryp, bıznes salasyna qolaıly ınvestısııalyq ahýal qalyptastyrý bolyp tabylady.
Alqaly jıynda osy jobanyń jetekshisi Oleg Savelenko bıznes pen ınvestısııany sybaılas jemqorlyqtan qorǵaýdy kózdeıtin PBI-dyń shartty túrde eki jarty jyldyqqa bólingen jumysy jaıly tolyqqandy aqparat berdi.
Naqty aqparat alý maqsatynda ekinshi jarty jyldyqtan bastap jumysy júıelengen PBI jobasy basymdyqtardy belgileı otyryp, jobalyq keńse boıynsha statıstıkalyq esep júrgizýdi ózgertkenderin de aıtyp ótti.
О́tken jyly engizilgen qatań karantındik rejimge qaramastan, elimizde bıznes jáne ınvestısııalyq jobalar kórsetkishi 2019 jylmen salystyrǵanda joǵary bolyp otyr. Máselen 2019 jyly 146 joba iske qosylsa, ótken jyly bul san 238-ge jetken. Qazirgi tańda agenttik jalpy somasy 16,3 trln teńge bolatyn 656 bıznes jobaǵa sybaılas jemqorlyqqa qarsy qoldaý kórsetip keledi.
Birinshi jáne ekinshi jarty jyldyqtarmen salystyrǵanda jasalǵan kelisimder boıynsha ósim 40,4 paıyzdy qurap, ınvestısııanyń jalpy somasy 812,7% ósken. Ár aımaqqa shaqqanda qol qoıylǵan kelisimderdiń ortasha sany jalpy 25-45 bolsa, bul baǵytta atqarylǵan jumystardyń basynda Aqmola, Almaty men Qaraǵandy oblystary kósh bastap tur.
Oleg Savelenko baıandamasynda elimizde jasalǵan 115 joba sheteldiktermen birge qolǵa alynǵanyn erekshe atap ótti. Bul degenińiz árbir besinshi kelisimshart sheteldik ınvestorlardyń qatysýymen júzege asyrylatynyn bildiredi. Tórtinshi toqsanda bul ósimniń 4,5 paıyzǵa jetkenin málimdegen joba jetekshisi elimizdegi bızneske qyzyǵýshylyq tanytqan 23 sheteldiń ishinde kásipkerler úlesi Qytaımen – 35, Reseımen – 15, Túrkııamen – 13, Germanııamen – 11, BAÁ jáne AQSh-pen – 4-5-ten, Polshamen 3-ke jetken.
Bul tizimniń ishinde Ázerbaıjan, Aýǵanstan, Belarýs, Ulybrıtanııa, Danııa, Úndistan, Iran, Ispanııa, Malaızııa, Nıderlandy, Sıngapýr, Slovakııa, Fransııa, Chehııa, Shveısarııa jáne Japonııa elderi de bar.
«Qazirgi tańda jobalyq keńseniń jumysyna túrli halyqaralyq uıym ókilderi qyzyǵýshylyq bildirýde. Olardy jergilikti kásipkerlermen ózara is-qımyl jasaý tetigi, yqpal etý quraldary men aryz-shaǵymdardy sheshý tásilderi, tájirıbelik naqty nátıjeler qyzyqtyrady.
Jaqynda Ekonomıkalyq yntymaqtastyq jáne damý uıymynyń sybaılas jemqorlyqqa qarsy kúres jónindegi bóliminiń ókili Olga Savranmen kezdesý kezinde osy jobalyq keńseniń jumysy boıynsha tájirıbe almasyp, aqparat alý máselelerin keńinen talqyladyq. Osyndaı basqosýlarda halyqaralyq uıymdardyń eń birinshi eldegi ınvestısııalyq ahýalǵa mán beretinin baıqaımyz. Olar aldymen el Úkimetiniń ınvestorlardyń zańdy quqyqtary men múddelerin qamtamasyz etý baǵytynda qabyldap jatqan is-sharalaryna erekshe den qoıady», deıdi joba jetekshisi.
Al eger statıstıkaǵa kóz salsaq, elimizdegi bıznestiń barlyq baǵytynda ósim bar ekenin ańǵarý qıyn emes. Máselen, árbir ekinshi joba ónerkásiptiń túrli salalarynda, árbir besinshisi aýyl sharýashylyǵy, árbir onynshy kelisim qurylys salasynda jasalady eken. Qyzmet kórsetý, týrızm, kólik, bilim berý men saýda-sattyq boıynsha da jobalar sany artqan.
Aldaǵy ýaqytta PBI qyzmetiniń aıasyn odan ári keńeıtý, sondaı-aq jobadaǵy bıznes-jobalardyń sanyn ulǵaıtý kózdelip otyr. Bul maqsatta kásipkerlerge sybaılas jemqorlyqqa qarsy qoldaý kórsetý tetigin jeńildetý de usynylǵan.
Joba jetekshisiniń málimdeýinshe, ár kompanııa agenttikpen sybaılas jemqorlyqqa qarsy qoldaý kórsetý týraly kelisim jasasýǵa tıis bolsa, endi bul másele kásipkerlerdiń osy kelisimge qosylý rásimi arqyly-aq júzege asyrylady. Kelisimge qosylý týraly ótinishte qyzmet salasy, jobanyń quny men kásiporynnyń basqa da derekteri tolyq kórsetiledi. Al agenttiktiń sybaılas jemqorlyqqa qarsy qoldaý kórsetýiniń basty sharty – ınvestorlardyń adal bıznes júrgizýge mindetteıtin kelisimge qosylýy ekenin atap ótken jón.
Osyǵan oraı jıynda bıznes ókilderi jıi kóteretin máselelerdi sheshýde eń aldymen, agenttik, «Atameken» UKP, Syrtqy ister mınıstrligi men Indýstrııa jáne ınfraqurylymdyq damý mınıstrliginiń arasynda syndarly yntymaqtastyq pen ózara jedel is-qımyl kerektigi de sóz boldy. О́z kezeginde agenttik tóraǵasy Alık Shpekbaev bıznesmenderdiń ótinishteri boıynsha júıeli ákimshilik kedergilerdi anyqtaýda «Atameken» UKP-men tize qosyp jumys isteýdi tapsyrdy. Al Oleg Savelenkonyń málimdeýinshe, qazirdiń ózinde tizimde 652 másele bar bolsa, onyń 534-i sheshimin taýyp, 118-i memlekettik organdar men «Atameken» UKP-nyń qaraýyna berilgen.
«Búginde elimizdegi bıznes ókilderi óz quqyqtary men zańdy múddelerin qorǵaýda memlekettiń naqty qoldaýyn sezinip keledi. Bizdiń birinshi mindetimiz – ortalyq jáne jergilikti atqarýshy organdardyń zańsyz is-áreketteri men áreketsizdigine kelip túsken aryz-shaǵymdardy der kezinde sheshý», dep atap ótti joba jetekshisi.
Parasattylyq rýhanııattan bastalady
Dáýletkereı KÁPULY,
Qazaqstan Jazýshylar odaǵy Nur-Sultan qalalyq fılıalynyń tóraǵasy, aqyn:
– Kitaphanada parasattyń bıik minberi bar, munda adamnyń rýhanı azǵyndamaýy úshin rýhanı azyq bar. Kitaphananyń aınalasynda jany izgi, kóńili shýaqty jandar júredi. Bizdiń qalamgerlerdiń shyǵarmalarynda adamgershilik keńinen nasıhattalady. Adamdy tárbıeleý – tek qazaq qalamgeriniń emes, álemdegi kez kelgen aqyn-jazýshynyń arman-muraty. Keńes ókimeti kezinde M.Gorkııdiń «Adam janynyń ınjeneri» degen sózin jıi aıtyp júrdik. Degenmen de, mynandaı bir nárse bar. Qazaqtyń sóztanymynda aqqýdyń, qoqıqazdyń moınyn «suńǵaq» dep ataıdy. Biz máselen, «suńǵaq boıly jigit» dep jatamyz. Al quzǵynnyń moınyn «qulqyn» deıdi. Al jemqorlyqqa qatysty áńgimeni osy qulqynnan bastaý kerek. Quzǵynnyń kómekeıin qulqyn degen qazaq qulqynyn tyıa almaǵannyń úlken qasiretke alyp keletinin jaqsy túsingen.
Qazaq ózi ejelgi tanymy boıynsha kóp nárseni baıaǵyda-aq aıtyp qoıǵan. Tabıǵatpen etene jaqyn ult retinde aqpannyń 17-23 aralyǵyndaǵy aq tútek borandy, aqpan-toqpan alty kúndi «bóri syrǵaq amaly» deımiz. Bul kúnderi qasqyr kózi qyzaryp, aldyna kelgen dúnıeni jaıpap óte shyǵady. Alaıda qasqyrdyń da etten jıirkenip, múlde etke qaraı almaı qalatyn kezi bolady. Bul – mamyr aıyndaǵy quralaıdyń salqyny. Kıikterdiń laqtaıtyn kezinde qasqyr bir juma etten tyıylyp, «oraza ustap» qalady. Muny da Táńir ózi rettep otyr. Sondyqtan jemqorlyqqa qarsy is-qımylda aqyn-jazýshylardyń kez kelgen jazbasy jamanshylyqqa bastaıtyn adamdardy táńirdiń qasqyrlardy etten jıirkendiretindeı jaqsy kezeńge alyp keletinine senim bar. Sondyqtan Sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyl agenttiginiń qalamgerler, kitaphanashylarmen birlesip jumys isteýi túbinde bir nátıje beredi. Ol úshin árbir qalamger, ultyna, urpaǵyna jany ashıtyn árbir adam jaman indetpen kúresýdi ádetke aınaldyrýy kerek. Elimizdiń órkendeýine, jurtymyzdyń bereke-birligine tejeý salyp, kesirin tıgizetin indetpen barshamyz bolyp kúresip, árqaısymyz parasat bıiginde bolaıyq! Parasat jolynda, Adaldyq alańynda ǵana jolyǵaıyq!
Qundylyqtar quldyrasa, zańsyzdyq beleń alady
Tóleýǵalı BО́RIBAEV,
fılosofııa ǵylymdarynyń doktory, professor:
– Bizdiń qoǵam nege «jemqorlar eline» aınaldy? Nelikten elde jemqorlyqqa túbegeıli tosqaýyl bolmaı tur? Bul suraqtar qazirgi tańda kópti mazalaıdy. Bylaı qarasań jemqorlyqqa baryp, abyroıynan aıyrylǵandardyń bári oqyǵan, bilimdi, kózi ashyq azamattar. Joǵary qyzmetke barady da bylyǵyp jatady. Nege? Bul máseleniń túp tamyry ekonomıkada da, saıasatta da, turmystyń taýqymetinde de jatqan joq. Onyń basty sebebi – rýhanı bilimniń tómendiginde, moraldyq ózegimizdiń osaldyǵynda, adamdardyń adamgershilik qasıetteriniń quldyraýynda. Sońǵy kezderi qoǵamnyń ózi rýhanı jaǵynan azǵyndanyp ketti. Ata-ana, perzent, týǵan el men jer aldyndaǵy adamı paryzymyzdy umyttyq. Úlken bir azǵyndyq osyndaı orny tolmas aýyr jaǵdaılarǵa ákep tireýde.
Bir jyldary elimizdegi barlyq JOO-da jemqorlyqqa qarsy mádenıetti damytyp, sanany qalyptastyrý, quqyqtyq bilim berý jóninde usynys aıtyp, osyǵan baılanysty arnaıy baǵdarlama da jasadyq, oqý quraldaryn da jazyp shyǵardyq. Bilim salasyna engizilgenmen de bul is-sharalardyń ózi jetkiliksiz bolyp qaldy. Sebebi barlyq másele otbasyndaǵy tárbıeniń osaldyǵynda, adamı qundylyqtardyń álsireýinde ekenin ýaqyttyń ózi kórsetip berdi.
Sondyqtan eń birinshi qoǵamnyń moraldyq-etıkalyq ustanymyn, quqyqtyq bilimin ózgertý kerek. Adamnyń adamı qasıetterin, jan bolmysyn damytpaı, zańdy ózgerte bergennen, onyń talaptaryn qatańdatqannan esh nátıje shyqpaıdy. Qundylyqtar bolmysyn ózgertip, adamgershilik qasıetterdi damytý qajet. О́kinishke qaraı, qazir moraldyq turǵydan azǵyndanǵandar «bıikke» shyqty. Nege solarǵa Ahmet pen Mirjaqyptar úlgi bolmaıdy? Jalpy, búgingi qoǵamnyń úlgisi kimder? Egemendigimizdi, ulttyq kelbetimizdi qalaı saqtap qalamyz? Elim deıtin ár azamatty osy suraqtar tolǵandyrýy qajet. О́ıtkeni qoǵam tek jaǵympazdardan turmaıdy. Jemqorlar men jaǵympazdar qoǵamnyń ıdealy bolmaýy kerek. Al ulttyq bolmys-bitiminen aıyrylǵan el ulttyq qaýipsizdigin de saqtap qala almaıdy.
Jeńil tabystyń jolyn kórgen bala soǵan qaraı júgiredi. Sol sebepti eldegi ıdeologııalyq jumystardy kúsheıtý kerek. Agenttik qazir tek qylmyskerlerdi ustap, anyqtaýmen ǵana aınalysyp otyr. Bul azdyq etedi. Al jańadan qolǵa alynyp jatqan «Adaldyq alańy» jobasy osy olqylyqtyń ornyn toltyrady degen senimimiz mol. Sebebi jańa jobada eń birinshi tárbıe quralyn jetildirýge úlken mán berilgen. Túptep kelgende, qoǵamdaǵy jemqorlyq deıtin indetpen kúresý – jalǵyz agenttiktiń emes, búkil qoǵamnyń máselesi.
Shyndap kelgende, qazaq qoǵamynyń bolashaǵy – quqyqtyq sanasynyń qalaı qalyptasýymen tikeleı baılanysty. О́ıtkeni quqyqtyq mádenıetti, sanany qalyptastyrǵan el ǵana órkenıetti memleketter qatarynan oryn ala alady. Zańdy syılamaıtyn qoǵamnyń bolashaǵy da bulyńǵyr. Elde tamyryn jaıǵan indetti qara kúsh, judyryq pen jaǵympazdyqpen emes, zańmen sheshýge basa nazar aýdarý kerek.