Qazaqtyń aıaly alaqany

Ýaqyttyń ózindik este saqtaý kody bar, ol tarıh dep atalady. Ár jyldary Qazaqstannyń shetsiz-sheksiz darqan dalasyna túrli ulttyń myńdaǵan otbasy jer aýdaryldy. Jat jerde olardyń barlyǵyn qonaqjaı qazaq ystyq qushaǵyna basyp, qamqorlyǵyna aldy. Eń bastysy, qazaqtyń kıeli topy­raǵynda bul halyqtardyń bolashaqqa degen úmit oty sóngen joq.

Soǵys jáne odan keıingi jyl­dar­daǵy jaǵdaı búkil halyqqa aýyr tıgeni aqı­qat. Sondaı qıyn kez­diń ózinde jergi­likti qazaq hal­­qy syrttan kelgendermen qo­lyn­daǵy sońǵy nanyn bólisip jep, olardy basyndaǵy aıadaı bas­pa­nasyna panalatqany jaıly áńgi­melerdi bala kezimnen jıi estıtinmin.

Meniń atam Davıd Bolgert­tiń otbasy – Aqmola oblysyn­daǵy qazaq aýyl­darynyń birine jer aýdarylǵan nemis ot­basy­larynyń biri. Deporta­sııa­nyń alǵashqy qaıǵyly kún­deri barlyq er adamdar eńbek ás­kerine jegilgen kez eń aýyr ýaqyt edi. Sol jyldary ne­bári jeti jasta bolsa da atam anasyn ash­tyqtan aman alyp qalý úshin aýyr ju­mysqa jegilýge májbúr bolǵan. О́t­kend­i eske alǵanda atam qazaq­tardyń nemi­sterge qalaı kómek­teskenin jıi aıtyp otyratyn. Eki halyq bir-birin jaqsy túsinip, qıyn jaǵdaıda qoldaý kórse­tip, qatar ómir súrdi. Qazaq tili biz­der úshin nemis tilinen keıin ekinshi til boldy. Atam Davıd qazaq­sha jaqsy sóıleıtin. Tipti qartaıǵanda qazaqshaǵa sýdaı bolǵan ol kisi qazaqsha oılap, qazaqsha tujyrym jasaıtyn. О́mirdiń ózi úıretken bul bilimin ol ǵumyr boıy ustanyp ótti.

Jetim qalǵan qanshama nemis balasyn qazaq óz otbasyna jatsynbaı qabyldap, baýyryna bas­ty... Qazaqtyń aıaly alaqany men keń meıirimdiliginiń arqasynda nemister saıası náýbetten aman qalyp qana qoımaı, osy jerde óz Otanyn tapty. Qazirgi tańda olar respýblıkanyń barlyq etnosymen birge basty qundylyqtar – birlikti, uzaq merzimdi damýdy tý etken Qazaq eliniń quramynda ómir súrip keledi.

Sondyqtan Alǵys aıtý kúnin, ıaǵnı Tuńǵysh Prezıdent Nursultan Nazar­baevtyń bastamasymen qolǵa alyn­ǵan mere­keni meıirimdilik pen dos­tyq kúni retinde otandastarym zor yqy­las­pen qabyldady. Bul kúni – Qazaqstan halqy Assambleıa­sy qurylǵan kún. Biz­diń kóp­etnosty respýblıkamyzdyń hal­­qyn biriktirgen bul mańyz­­dy ıns­tıtýt­tyń qurylǵan kúni bári­mizge ystyq.

Urpaqtar sabaqtastyǵy – qo­ǵam­­nyń udaıy damýynyń ma­ńyz­­dy faktory. Búgingi jahan­daný dáýirinde, ókinishke qaraı, bul qundylyqqa úlken qaýip tó­nip tur. Keıingi urpaq ata-baba erlikterin este saqtap, óz hal­qy­nyń tarıhyn bilip, oǵan uqyp­ty qaraı ala ma? Bul suraq búgin­de aǵa býynnyń barlyǵyn alań­­datady. Al, shyndap kelgende, ur­paqtar sabaqtastyǵynyń saq­talýy bizdiń árqaısymyz­ǵa baı­lanysty. Bizdiń basty adam­ger­shilik paryzymyz – tý­ǵan el­diń, otbasynyń tarıhı mura­syn saq­taý. Memlekettik mereke – Alǵys aıtý kúni bul qa­sıet­ti min­dettiń óze­gin joǵalt­paý­ǵa ba­ryn­­sha yq­pal etedi. Qazaq­­stan­­dyq ne­mis­ter­diń «Voz­roj­­de­nıe» qo­­ǵam­­dyq qo­ry­­­nyń bas­ty ba­ǵy­ty da osy – jas­­­tar­dy Otany men hal­qyna de­­gen sú­­ıis­­­­pen­shilik rý­hyn­da tár­­­bıe­­­leý, osy qundy­lyq­tar­dy ur­paq arqy­ly keler býynǵa jetkizý.

Deportasııa zamanynan beri kóp ýaqyt ótti. Jyl saıyn sol qaıǵyly jyldar kýá­gerleriniń qatary da sırep barady. Taǵy biraz ýaqyt ótkennen keıin bul zul­matty jyldar týraly tek qujattar men fotosýretter ǵana syr shertetin bolady.

Biraq bul turǵydan kelgende Qazaqstan nemisteriniń joly boldy. Belgili qazaq-nemis jazýshysy Gerold Belger bizge baǵa jetpes mura qaldyrdy. Onyń «Kezbeniń úıi» romany – hal­qy­myzdyń qaıǵyly taǵdyryn beınelegen deportasııa mura­jaı-kitaby ispetti. Bul oıdan qu­ras­tyrylǵan oqıǵalar jelisi emes. Bul – qalamgerdiń jeke ózi jú­rip ótken taǵdyr taýqymeti­­niń qaıǵyly ári qıly joly. Roman­dy oqı otyryp, árqaı­sy­­myz halqymyzdyń tarıhyn óz ot­ba­symyzdyń júrip ótken joly­­nyń súzgisinen ótkizý ar­qy­ly kóremiz: deportasııa, eńbek ás­keri, ar­naıy qonys... Jazýshy qazaq­tardyń qo­naq­jaı­lyǵy men me­ıi­rimdiligin talaı aı­typ ótti. Sonyń arqasynda nemis hal­qy aman qalyp qana qoımaı, etnos re­tinde qalyptasty. О́miriniń sońyna de­ıin qa­lam­ger qazaqtarǵa rızashylyǵyn bil­di­rip, olardyń mádenıeti men dástúrin qur­met­tep, minsiz deńgeıde meńgergen qazaq tili týraly áńgimelep ótti. Bul dástúrdi ja­zý­shy bizdiń ur­paq­qa da mura etip qal­dyr­­dy. Igi isti jalǵastyrý – endi bizdiń enshimizde.

Qurmetti otandastar!

Sóz sońynda sizderdi memle­ket­tik mereke – Alǵys aıtý kúni­men quttyqtaýǵa ruq­sat etińizder! Qıyn-qystaý kezeńde ultyna, túr-túsine qaramastan bir-birin qol­dap, birlik pen kelisim úshin bir jaǵa­dan bas, bir jeńnen qol shyǵarǵan qazaq halqyna jáne respýblıkanyń bar­lyq etnosyna rızashylyǵymyzdy bil­dire­miz. Osyndaı myzǵymas bir­lik bizdiń memleketimiz – biz maqtan tutatyn Qazaqstan Res­pýb­lıkasynyń irgesin berik ustaýǵa kómektesti.

Qymbatty otandastar! Sizderdi Alǵys aıtý – meıirim­dilik pen tatýlyq kúni­men shyn júrekten quttyqtaımyn!

Evgenıı BOLGERT,

«Vozrojdenıe» qazaqstandyq nemister birlestigi» qoǵamdyq qory qamqorshylyq keńesi tóraǵasynyń birinshi orynbasary