Nemis fýtbolynyń jaryq juldyzy Harald Shýmaherdiń esimi jankúıerlerge jaqsy tanys. О́tken ǵasyrdyń jetpisinshi jáne sekseninshi jyldary ol «Keln» klýby men Germanııa ulttyq quramasynyń tasqamal qaqpashysy boldy. Áriptesteri ony «Tonı» dep erkeletetin.
Tonı 1954 jyly Germanııa Federatıvtik Respýblıkasynyń (GFR) batysynda ornalasqan Dıýren dep atalatyn shaǵyn qalada dúnıege keldi. Jergilikti fýtbol klýbynda sheberligin shyńdaǵan bozbala kóp uzamaı maıtalman mamandardyń nazaryna ilikti. 1972 jyly Shýmaher «Keln» klýbymen kelsimshartqa otyrdy. Sol kezden bastap onyń juldyzy jarqyraı jandy. 1977 jáne 1978 jyldary aıtýly komanda qatarynan eki ret GFR kýbogyn ıelenip, el chempıony atanǵannan keıin Tonı ulttyq qurama sapyna shaqyryldy.
Shýmaherdiń halyqaralyq arenada qol jetkizgen tabystaryna toqtalatyn bolsaq, ol 1980 jyly Eýropa chempıony, 1982 jáne 1986 jyldary álem chempıonatynyń kúmis júldegeri atandy. Býndeslıgada 422 kezdesý ótkizip, Germanııa chempıonatynda bir altyn, bir kúmis jáne bir qola medaldy oljalady. Kýboktyq básekede úsh márte jeńis tuǵyryna kóterildi. 1984 jáne 1986 jyldary Shýmaher Germanııanyń eń úzdik fýtbolshysy dep tanyldy. Sol kezeńde úsh ret Eýropanyń teńdessiz fýtbolshysy ataǵynan úmitkerler tiziminde boldy. Alaıda «Altyn dop» oǵan buıyrmady. Esesine, 1986 jyly «Kúmis dop» pen álem chempıonatynyń eń úzdik qaqpashysyna tıesili «Altyn qolǵabyn» ıelendi. Sonymen qatar álemniń shartty quramasyna endi. Mine, qysqa qaıyrsaq, Tonıdiń qol jetkizgen tabystary osyndaı.
1980 jyly Eýropa chempıonaty barysynda ótken jattyǵýlardyń birinde Tonı saýsaǵyn syndyryp aldy. Jaraqat alǵany jaıynda ol tek óziniń dosy Rıýdıger Shmıtsqa ǵana aıtady. Basqalary bul jaǵdaıdan beıhabar edi. Dosy ekeýi aqyldasyp, aqyry jańa qolǵap oılap tabady. Onda saý saýsaq synǵan saýsaqty tirep turady. Sol qolǵappen qaqpashy fınaldyq matchqa shyǵady. Italııadaǵy dop dodasyndaǵy Tonıdiń tamasha oıynynyń arqasynda Germanııa Eýropa chempıony atandy.
1982 jyly Ispanııada uıymdastyrylǵan álem chempıonatynda Shýmaher dórekiligimen kózge tústi. Fransııamen ótken jartylaı fınaldyq saıysta ózimen betpe-bet kelgen Patrık Battıstondy shalyp qulatyp, barlyq salmaǵymen ústine jata ketedi. Ol es-tússiz jerge qulaıdy. Dárigerler oıynshyny zembilge salyp áketedi. Keıinnen Battıstonnyń qasqa tisteri synyp, mıy shaıqalǵany belgili bolady. Aýrýhanaǵa jetkizilgende moıyn omyrtqalary synǵany anyqtalady. Tonıdiń osyndaı qatygezdikke barǵanyna kórermender kádimgideı shamdanady. Tipten atyna laǵynet aıtqan fanattar da joq emes. Nemis qaqpashysy alǵashynda túk bolmaǵandaı beıqam júredi. Biraq keıinnen aınalysyndaǵy adamdardyń oǵan degen kózqarasy ózgergenin sezedi. Sodan ol kesh bolsa da Battıstonnan keshirim suraıdy. Fransııanyń fýtbolshysy oǵan esh kek saqtamaǵanyn aıtady. Ekeýi qol alysyp, bir-biriniń arqasynan qaǵady. Tek sodan keıin ǵana jankúıerlerdiń júregi jibip, Shýmaher qaıta jankúıerlerdiń súıiktisine aınalady.
Damyǵan memlekettiń qaı-qaısysyn alsańyzdar da, fýtbolǵa qarajatty úıip-tógip bólip jatyr. Al aqsha bar jerde aramzalar men alaıaqtardyń da júretini belgili. Olar el sportynyń múddesin emes, jeke bastarynyń qamyn kúıttep, ózderiniń qudyqtaı qulqyndaryn toltyrýdy oılaıdy. Sodan aldyn ala kelisip alyp, halyqty aldaýǵa kirisedi. Onyń barlyǵy da jańbyrdan keıingi sańyraýqulaqtaı qaptaǵan býkmekerlik keńselerdiń kesiri.
1987 jyly Tonı Shýmaherdiń ómirin kúrt ózgertken bir oqıǵa boldy. Joǵarydaǵy jaıttardyń barlyǵyn zerttep, zerdeleı kele «Ysqyryq» dep atalatyn kitap jazdy. Onda tek óziniń ómirbaıanyn baıandap qana qoımaı, Germanııa fýtbolyn jemqorlyq jaılaǵany jaıynda keńinen áńgimeleıdi. Nemis fýtbol odaǵyndaǵy sheneýnikterdiń bylyǵyn jasyrmaı jazyp, buljytpas aıǵaqtardy alǵa tartady. Máselen, 1984/85 jylǵy maýsymda ÝEFA kýbogy jolyndaǵy kezdesýde Máskeýdiń «Spartagyna» qarsy kezdesýde «Kelnniń» oıynshylary jasyl alańǵa dopıng qoldanyp shyqqanyn tilge tıek etedi.
«Ysqyryq» júzdegen myń tırajben álemniń kóptegen eline tarady. Bul kitapty el-jurt izdep júrip oqydy. Sol oqıǵadan soń Shýmaher jazýshylyq qyrynan tanylǵanymen, qaqpashy retinde baǵy baılanady. Atap aıtsaq, ol ózi talaı jyldar óner kórsetken «Kelnnen» qýylyp, ulttyq qurama sapynan yǵystyryldy. Qýdalaýǵa ushyrap, kádimgideı teperish kórdi. Sodan Tonı elden ketip, Túrkııaǵa qonys aýdarady.1988-1991 jyldar aralyǵynda ol Ystanbuldyń «Fenerbahchesinde» óner kórsetedi. Bul jerde Shýmaher de oljaǵa keneldi. О́z komandasymen birge Túrkııa chempıonatyn utyp, el sýperkýbogyn ıelendi. Sol jarystarda birneshe ret júldeli oryndardy enshiledi. Biraq joǵarydaǵy oqıǵadan keıin Germanııanyń bas komandasyna ol birde-bir ret shaqyrylmady.
Ýaqyt óte jaǵdaı biraz turaqtalǵan soń Shýmaher qaıta Germanııaǵa oraldy. Birde Mıýnhennniń «Bavarııasy», birde Dortmýndtyń «Borýssııasynyń» qaqpasyn qorǵady. Alaıda ol burynǵy deńgeıinde óner kórsete almady. Sodan 1996 jyly 42 jastaǵy atyshýly qaqpashy úlken sporttan qol úzdi. Mine, kezinde keremet ónerimen kózge túsip, keıinnen shyndyqty aıtyp shyryldaǵan Harald «Tonı» Shýmaherdiń taǵdyry osyndaı.
ALMATY