Elimizdiń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy Nursultan Nazarbaev 2016 jyly aqpan aıynda 1 naýryzdy Alǵys aıtý kúni dep jarııalaý týraly Jarlyqqa qol qoıdy. Mine, sodan bastap Qazaqstan halqy Assambleıasy qurylǵan kóktemniń alǵashqy kúni respýblıkamyzda turatyn ártúrli ult ókilderiniń ózara dostyǵyn, yntymaqtastyǵyn sıpattaıtyn izgilik merekesi retinde atap ótilýde.
Bıyl altynshy ret resmı atalyp jatqan bul meıram, bylaı qaraǵanda, jańadaı kóringenimen, ol – mán-maǵynasy jaǵynan óte tereń, tarıhy turǵysynan da ejelgi mereke. Men bul rette tarıhy tereń dep shejiresi HVII ǵasyrdan bastalatyn Soltústik Amerıkadaǵy alǵys aıtý merekelerin meńzep turǵan joqpyn. Tek jas kezimnen sanamda qalyptasqan uǵymdarǵa, ózim kýá bolǵan keıbir oqıǵalarǵa negizdeı otyryp, osyndaı baılamǵa kelip turmyn.
Biz – musylmandar, sonyń ishinde jalpy ádet-ǵuryptary bir-birinen onsha erekshelenip ketpeıtin qazaq, uıǵyr, qyrǵyz, ózbek jáne basqa da ult ókilderi, balalyq shaǵymyzdan kúnine joq degende bir ret úlkenderdiń as qaıyryp, bata bergenin kórip óstik desem, artyq aıtqandyq bolmas. О́ıtkeni úıimizde únemi tamaq ishilip bolǵan soń, atamyzdyń nemese ájemizdiń, ákemizdiń nemese sheshemizdiń, qysqasy otbasy músheleriniń eń úlkeniniń as qaıyrýy kúndelikti ádetke aınalǵan. As qaıyrylyp, bata berilgenge deıin dastarqan basynan turyp ketý ádepsizdik, tárbıe kórmegendik bolyp sanalady. Sondyqtan ata-babalarymyz bul máselege erekshe kóńil aýdarǵan. Oılap qarasaq, mine, sol as qaıyrýdyń ózi – rızashylyqtyń, alǵys aıtýdyń bir túri. Bata berýshiniń aldymen yrysynan aıyrmaǵan uly Allaǵa shúkirshilik etip, rahmet aıtýyn, odan keıin adal eńbegimen tapqan nyǵmetin daıyndap, syı-qurmetpen aldyna qoıǵan ul-qyzdaryna, kelin-kúıeý balalaryna amandyq tilep, rızashylyq bildirýin basqasha túsiný múmkin be? Árıne, múmkin emes. Demek, kópultty Qazaqstanda Alǵys aıtý kúniniń resmı mereke bolyp bekitilgenine bar-joǵy alty jyl bolǵanymen, ol – bizdiń sanamyzǵa ata-babalarymyz tarapynan burynnan sińirilgen jáne jyldar ótken saıyn edáýir shyńdalǵan uzaq tarıhy bar qasıetti uǵym.
Búginde elimizdiń túkpir-túkpirinde «Qazaq halqyna myń alǵys!» eskertkishteri eńselenip turǵanyn bilemiz. Onyń sebebi – memleketimizdegi barsha etnos ókili osy elde tatý ómir súrip, dáýletti tirshilik qurýǵa umtylyp jatqany úshin Uly daladaǵy dostyqty saqtaýdyń uıytqysyna aınalǵan, qıyn jyldarda qolyndaǵy bir taba nanyn kóship kelýshilerge bólip bergen, tar shańyraǵynan yǵysyp oryn bosatqan qazaq halqynyń keń júregine rızashylyqty, alǵysty jetkizýdi oryndy kóredi.
Meniń ákem Hemıtahýn Tohtasýnov – sanaly ǵumyryn bilim berý salasyna arnap, kóptegen shákirt tárbıelegen ulaǵatty ustaz. Almaty qalasy men Almaty oblysynyń ártúrli óńirlerinde qyzmet etken ákemniń dostary óte kóp edi. Olardyń arasynda basqa ult ókilderi de kóp boldy. Men olardyń arasyndaǵy izet-qurmetke, shynaıylyqqa bir jaǵynan tańdansam, ekinshi jaǵynan súısinetin edim. Sondaı kezderde kópti kórgen ákem, dál meniń ishki sezimimdi bilip qoıǵandaı: «Iá, ulym, biz – soǵys jyldarynda bir qasyq talqandy teń bólip, qıynshylyqty birge eńsergen dostarmyz. Esińde bolsyn, kimniń kim ekeni basyńa kún túskende bilinedi. Ondaı kezde qolushyn bergen adam – sen úshin naǵyz dos!» dep aıtatyn. Taǵy da sol ákem uıǵyr halqynyń «Adam etkenge taǵzym et» degen maqalyn kóp qoldanatyn. Iаǵnı bul onyń «saǵan jaqsylyq jasaǵan, seniń adam bolýyńa óz úlesin qosqan jandarǵa taǵzym etýdi, rahmet aıtýdy umytpa» degeni edi. О́zi ómir baqı sol maqalǵa baǵynyp ótti. Ár qadamynda, ásirese jasy kelip, aqsaqal atanǵan ómiriniń sońǵy jyldarynda, áke-sheshesiniń, ustazdarynyń, birge istegen áriptesteriniń, jaqyn aralasqan dostarynyń jáne basqa da tanystarynyń Otany, halqy, el-jurty úshin jasaǵan izgi isterin erekshe atap, jastarǵa úlgi-ónege etip kórsetýge tyrysty. Uly Alladan jerlesteriniń, urpaǵynyń tatý-tátti, tynyshtyqta ómir súrýin surap, bata jasap júrdi.
«Bolmasań da uqsap baq...» dep Abaı atamyz aıtqandaı, men de ómirde ákem sııaqty bolýǵa, sol sekildi ǵumyr keshýge tyrysyp júrmin. 1975 jyly Almaty qalalyq jylý taratý mekemesinde qarapaıym sheber bolýdan bastalǵan jarty ǵasyrǵa jýyq eńbek jolymda «Almatyoblteplokommýnenergo», «Almatyteplokommýnenergo», «JetisýOblGaz» sekildi iri mekemelerdiń basshysy, Almaty oblysy Uıǵyr aýdanynyń ákimi sııaqty jaýapkershiligi joǵary qyzmetterdi atqardym. Sol jyldar ishinde men túrli kezeńderdi bastan keshirdim. Rýhanı kúızeliske dýshar bolǵan, materıaldyq turǵydan qysylǵan kúnderimniń bolǵanyn da joqqa shyǵarmaımyn. Alaıda bir qýanarlyq jaıt, taǵdyr maǵan óte jaqsy adamdardy jolyqtyrdy. Olardyń keıbireýleri aqyl-parasaty, bilim áleýeti arqyly jol kórsetýge tyryssa, keıbireýler mol is-tájirıbesimen ortaqtasý nátıjesinde meniń talaı «tar jol, taıǵaq keshýlerden» ótýime belgili deńgeıde septigin tıgizdi. Solardyń kómegi arqyly qandaı salada eńbek etsem de, túrli etnos pen konfessııanyń dostyq mekenine aınalǵan Qazaqstandaı jas memlekettiń ósip-órkendeýi, halqynyń jarqyn ómir súrýi jolynda qyzmet etý múmkindigine ıe boldym dep oılaımyn. Sol úshin de búgin ózimniń qoǵamǵa jaramdy azamat retinde qalyptasýyma laıyqty úlesin qosqan barlyq adamǵa, birinshi kezekte, marqum ákem men jasy toqsanǵa taıap qalǵan anama, týǵan-týystaryma, ustazdaryma, jerlesterime, halqyma jáne, álbette, Otanyma sheksiz rızashylyǵymdy bildirgim keledi.
Bıyl Qazaqstan Respýblıkasy Parlamenti Májilisiniń saılaýy ótti. Osy saılaýda elimizde turatyn 130-dan astam etnos ókiliniń basyn biriktirgen kıeli shańyraq – Qazaqstan halqy Assambleıasy tarapynan 9 adam memleketimizdiń eń joǵary zań shyǵarýshy organyna depýtat bolyp saılandy. Mine, sol toǵyz depýtattyń biri retinde maǵan senim bildirgen Elbasy, Qazaqstan halqy Assambleıasynyń Tóraǵasy Nursultan Nazarbaevqa jáne barlyq saılaýshyǵa shyn júrekten alǵysymdy aıtpaqshymyn. Biraq el senimine qol jetkizý – bir bólek, ol senimniń údesinen shyǵý – ózinshe bólek másele. Bul – jaýapkershiligi óte joǵary mindet.
Biz qazir jahandaný zamanynda ómir súrýdemiz. Ǵylymnyń damýy, jańa tehnologııalardyń engizilýi nátıjesinde dúnıetanymymyz, ómir saltymyz ózgerýde. Soǵan baılanysty keıbir ulttyq qundylyqtarymyzǵa degen suranystyń tómendep bara jatqany da eshkimge jasyryn syr emes. Mundaı jaǵdaıda, quddy muhıttardaǵy úlken balyqtar aınalasyndaǵy usaq balyqtardy jutyp qoıatynyndaı, kishi mádenıetterdiń úlken mádenıetterdiń aıasynda joıylyp ketý qarqyny artatyny daýsyz. Onyń ústine, tabıǵı resýrstarǵa baı Qazaqstan sııaqty memleketke ses kórsetip jatqan alyp elder de joq dep aıta almaımyz. Sondyqtan biz Nursultan Nazarbaev sekildi dana basshy irgetasyn qalap bergen, búgingi tańda Qasym-Jomart Toqaevtaı kemel saıasatker basshylyǵynda shyńdalyp jatqan elimizdiń bolashaǵy úshin bir týdyń astyna, bir otbasynyń múshelerindeı birlesip, eńbek etýimiz qajet. Ony keleshekte kúlli álem súısinip qaraıtyn, dostyq pen yntymaqtyń shynaıy úlgisi bolǵan, barlyq azamattyń teń quqylyǵy kepildendirilgen, «ozyq otyzdyqtyń» qataryndaǵy damyǵan demokratııalyq memleketke aınaldyrý – tek ózimizdiń qolymyzda.
Ras, táýelsizdiktiń 30 jylynda Qazaqstanda kóptegen jumys atqaryldy. Ol jóninde buqaralyq aqparat quraldarynda kúnde derlik aıtylyp jatqandyqtan, jan-jaqty toqtalyp ótýdiń qajeti bolmasa kerek. Alaıda bul órkenıettiń bıik shyńyna shyqtyq degen sóz emes. Alda biz atqarýǵa tıisti jumys áli de kóp. Sol sebepten bolsa kerek, keıde jekelegen adamdardyń, toptardyń synı pikirlerin de estip júrmiz. Biraq ómirde talap etý men oryndaýdyń arasynda óte úlken aıyrmashylyq bar. Barlyq nárseni birden, qysqa ýaqyttyń ishinde júzege asyrý múmkin emes. Onyń barlyǵy – ýaqyt enshisindegi jumystar.
Mysaly, men ózim týyp-ósken jáne eńbek etken Jetisý óńirin alaıyq. Osydan 20-30 jyl buryn, sol óńirdegi shalǵaıdaǵy aýyldar bylaı tursyn, aýdan ortalyqtary turǵyndarynyń ózderi gaz, ǵalamtor sekildi ıgilikterdi kóz aldyna elestetken be edi? Joq! Al qazir she? Qazir aýyldardyń 80-90 paıyzynda taza aýyz sý, ǵalamtor, telefon máseleleri sheshilgen. Keńes Odaǵy kezinde asfalt kórmegen kósheler jóndelip, keıbir aýyldarǵa gaz qubyrlary tartylǵan. Demek, biz osyndaı elde turyp jatqanymyz úshin, ózimizge jasalyp jatqan qolaıly jaǵdaılar úshin alǵys aıtýymyz kerek.
Eger biz bolashaqta memleketimizdiń ósip-órkendeýiniń kepili bolyp otyrǵan saıası turaqtylyq pen etnosaralyq kelisimdi burynǵydan da nyǵaıta túsip, qolda bar múmkindikterdi durys paıdalana bilsek, búgingideı dúnıe júzin koronavırýs indeti óz qursaýyna alǵan kúrdeli zamanda bir-birimizdi durys túsinip, kez kelgen qaýip-qaterge birligimiz, dostyǵymyz arqyly qarsy tura alsaq, budan da úlken jetistikterge qol jetkizetinimizge senimdimin jáne de kópshilikti sol jolda aıanbaı eńbek etýge shaqyramyn.
Vladımır TOHTASÝNOV,
Parlament Májilisine
Qazaqstan halqy Assambleıasynan saılanǵan depýtat