Otandyq farmasevtıka – dári-dármek qaýipsizdiginiń kepili

Álbette, Qazaqstanda bul maqsatqa qol jetkizýdiń kilti bar. Buǵan eldiń ishki óndiristik áleýeti ǵana emes, sondaı-aq damýdyń oń serpini bar álemdik farma­sevtıkalyq naryqtyń shynaıy kórset­kishteri de dem berip otyr. Jahan­dyq taldaý boıynsha, álemdik far­masevtıkalyq naryqty turaqty damyp kele jatqan jáne pandemııa jaǵ­daıynda belsendi ósýdi kórsetetin bire­geı naryqqa jatqyzýǵa bolady. Iаǵnı farmasevtıka ónerkásibi men sheshim qabyldaý prosesin jedeldetetin jaǵdaı qalyptasty.

«SK-Farmasııa» JShS basqarma tóraǵasy Erhat Esqalıevtiń aıtýynsha, Covid-19-ǵa deıin de baǵa qysymy, nátıjelerge baǵdarlaný, dárilerdiń kúrdeli qorjyndary jáne qatań nor­matıvtik orta sııaqty máseleler boldy. Degenmen, atalǵan túıtkildermen birge ózgerister men múmkindikter paıda bolady. Bul rette farmasevtıka salasy bolashaqqa ıkemdi túrde beıimdeletini anyq.

Fortune Business Insights sarapshyla­ry­nyń pikirinshe, byltyr álemdik far­ma­­sevtıka ónerkásibiniń quny 1,12 trln­ dollardy qurady, al 2023 jyl­ǵa qaraı 1,57 trln dollarǵa jetpek. Atap aıtqanda, qaterli isikke, dıabet­ke jáne revmatızmge qarsy dári-dár­mek óndirisiniń jylyna 12%-ǵa ul­ǵaıýy esebinen ortasha jyldyq ósý qar­qynynyń 6%-ǵa oń úrdisi baıqalady. Far­masevtıka sektorynyń tabysy men kiri­siniń IJО́-ge áseri de artyp keledi. 2019 jyldyń qorytyndysy boıynsha, satýdyń jalpy kólemi 2 trln dollardan asty. Bul álemdik IJО́-niń shamamen 1,4%-y. 116 eldiń eksporttalatyn dárileriniń jahandyq satylymy 392,9 mlrd dollardy qurady. Halyqtyń farmasevtıkalyq salada jumyspen qamtylýy 4,4 mln adamǵa, ıaǵnı Jer sharynyń eńbekke qabiletti halqynyń 0,1%-yna jetti. Sonymen birge ǵylymı zertteýlerge salynatyn ınvestısııa­lar 150 mlrd dollardan asty, bul ret­te naryq kirisiniń 20%-y R&D-orta­lyqtaryn ázirleýden quralady, sonyń nátı­jesinde jyl saıyn 30-dan astam jańa molekýla jahandyq naryqqa shyǵa­dy.

IQVIA halyqaralyq taldaý kom­panııasynyń derekteri boıynsha, álemdik farmasevtıkalyq naryqtyń jal­py qunynyń 79,5%-yn úzdik 10 el anyqtaıdy. 2019 jyldyń qorytyn­dysynda reıtıngti naryq kólemi 501,2 mlrd dollardy quraıtyn AQSh bas­tady. PharmaBoardroom jáne Evaluate Ltd. sııaqty farmasevtıkalyq naryqty zertteýdiń bedeldi kózderiniń deregine sáıkes, BigPharma úzdik 10 kompanııasynyń satylymy álemdik farmasevtıkalyq naryq qunynyń 35%-yn qurady. Reseptik dárilerden jáne R&D shyǵyndarynan jyldyq kiristiń jalpy kórsetkishi osy kompanııalardyń birlesip nátıje shyǵarý jáne ınvestısııalardy qoldaý qabileti keleshegi bar ınnovasııalardy bekitilgen emdeý ádisterine aınaldyrýǵa kómektesedi. Shyn máninde, jetekshi farmasevtıkalyq kompanııalar dári satý kóleminiń 20,8%-yna deıin jańa dárilerdi ázirleýge qaıta ınvestısııalaıdy.

Sondaı-aq farmasevtıkalyq óner­kásipti belsendi memlekettik qoldaý bir­qatar damýshy elderge, eń áýeli Úndis­tan men Qytaıǵa ishki naryqty qor­ǵaýǵa ǵana emes, syrtqy naryqqa sátti shy­ǵýǵa da múmkindik berdi. Qytaıdyń far­­masevtıkalyq naryǵynda menshikti óndi­rýshilerdiń úles salmaǵy 70%-dy, Úndistanda 80%-dy quraıdy. Bul elderdiń álemdik naryqtaǵy róliniń ósýine memleket belsendi yqpal etti. Osylaısha, jahandyq farmasevtıkalyq naryqtaǵy úndi jáne qytaı kompanııa­larynyń úlesi 2007 jyldan bastap 2019 jylǵa deıin 6,5%-dan 9,4%-ǵa deıin ósti. Sońǵy jyldardaǵy eń qar­qyndy damyp kele jatqan naryq – Qy­taı men Ońtústik Koreıa elderinde. Qy­taıdaǵy dáriler óndirisi men sapasyn orta­lyqtandyrýǵa basa nazar aýdarý (GMP) 800 ınnovasııalyq molekýlanyń menshikti zertteýin qamtamasyz etýge, 20 jahandyq óndirýshini tartýǵa jáne farmasevtıkalyq ónimder aınalysynyń halyqaralyq standarttaryna tolyq kóshýge múmkindik berdi. Ońtústik Koreıa ǵylymnyń perspektıvalyq baǵyttary salasyndaǵy ınnovasııalyq damý, bıo­sımılıarlar óndirisin oqshaýlaý mem­lekettik jáne jeke kapıtaldy tartý jolymen júrip, elge úzdik halyqaralyq mamandardy jumyldyrdy.

Elimizde koronavırýs pandemııasy­na baılanysty karantın jarııa­laý jáne ótken jyldyń jazynda bastal­ǵan indettiń alǵashqy tolqyny farma­sev­tıkalyq naryqtyń jalpy kórinisine aıtar­lyqtaı áser etti. Máselen, IQVIA halyqaralyq taldaý kompanııasynyń derekteri boıynsha, bólshek saýda men TMKKK úshin satyp alýdy eskere otyryp, qazaqstandyq farmasevtıkalyq naryqtyń quny 2020 jyldyń 11 aıynyń qorytyndysy bo­ıynsha jyldyń uqsas kezeńimen salystyrǵanda 22%-ǵa ósti. Bul rette bólshek segmentte farma­sev­tıkalyq ónimdi satý kólemi 18%-ǵa ulǵaıdy.

2020 jyly naryqtyń oń serpininiń negizgi faktory – dárilik zattarǵa sura­nystyń kúrt artýy, qunynyń ósýi jáne jańa dári-dármekterdiń paıda bolýy. Pandemııaǵa baılanysty naryq­ta koro­navırýstyń aldyn alýǵa, saldarymen kúresýge kómektesetin kóp­tegen jańa dári-dármek paıda boldy. Ádette jańa dáriler naryqta uzaq mer­zim ishinde paıda bolady, biraq pandemııa jaǵdaıynda merzim aıtarlyqtaı qys­qardy, bul dári-dármekterdiń ózindik qu­nyna da áser etti.

– Eger 2019 jyly otandyq óndirýshi­lerdiń aqshalaı mándegi úlesi 14%-dy qurasa, 2020 jyldyń qorytyndysy bo­ıynsha bul kórsetkish eldiń jalpy far­masevtıkalyq naryǵynyń 16%-yna deıin ósti. OTО́ (otandyq taýar óndirýshiler) óndirisiniń qundyq mánde 2019 jylmen salystyrǵanda 39%-ǵa ulǵaıýy baıqaldy (bıýdjet segmentiniń 48%-ǵa, bólshek saýdanyń 28%-ǵa ósýi). О́z kezeginde, farmasevtıkalyq ındýstrııanyń óndiris kólemin artty­rýda «SK-Farmasııa» mańyzdy ról at­qarady. О́ıtkeni otandyq taýar óndirý­shiler men kásipkerlik bastamalardy damytý máseleleri – Biryńǵaı dıstrıbıýtor qyzmeti basymdyqtarynyń biri. On jyldyq kezeńde Biryńǵaı dıstrıbıýtor arqyly satyp alýdyń 9 ese ósýi baıqalady. Biryńǵaı dıstrıbıýtordan satyp alynatyn ataýlar sany 2010 jylǵy 804 ataýdan 2021 jylǵy 1 439 ataýǵa deıin ulǵaıyp, 1,8 ese ósimdi qurady. Satyp alý rásimderiniń qory­tyndysy boıynsha aǵymdaǵy jyly satyp alýdyń jalpy kólemindegi úles mól­sheri boıynsha birinshi oryn otandyq ónimge, ekinshi oryn nemis ónimine tıe­sili, – deıdi E.Esqalıev.

Otandyq zaýytta óndiristi iske qosý – ishki naryqty qajetti dári-dármekpen tez jáne tıimdi qamtamasyz etýge múmkindik beredi. Ekonomıkalyq nátıje de aıqyn – otandyq ónimniń quny sheteldik ónim­nen 40%-ǵa tómen. 2020 jyly satyp alý­dyń jalpy kóleminde otandyq ta­ýar óndirý­shilerdiń úzdik 10 úlesi 87,4%-dy qura­dy. Bul rette «Nobel AFF» jáne «Hımfarm» kompanııalarynyń úlesi 60%-dy quraıdy. Sondaı-aq bul ekeýi men «Kelun-Kazpharm» – eksportqa baǵdarlanǵan kompanııalar. Al «Abdı Ibrahım», «Nobel AFF», «Dolce» kompanııalarynda jergilikti qamtýdyń úlesi 80%-dan asady. Jalpy, 2020 jyldyń qorytyndysy boıynsha el ekonomıkasy ósýiniń negizgi draıverleriniń biri – farmasevtıka (47%). Bul rette, IJО́-degi farmasevtıka ónerkásibiniń úlesi 0,45%-dy qurady.

Otandyq farmasevtıkalyq dári-dármekter óndirisi ósýiniń negizgi yntalandyrýshysy – merzimi 10 jylǵa deıingi uzaq merzimdi sharttar jasasý baǵdarlamasy. Búgingi tańda 35 otandyq taýar óndirýshimen dárilik zattar men medısınalyq buıymdardyń 4 895 ata­ýyn jetkizýge jasalǵan 89 uzaq merzimdi shart áreket etedi. Onyń ishinde 42 uzaq merzimdi shart dárilerge jáne 47 uzaq merzimdi shart medısınalyq bu­ıymdarǵa jasalǵan. Satyp alý bo­ıyn­sha júrgizilgen kelissózderdiń qory­tyndysynda 2021 jylǵa uzaq merzimdi jetkizý sharttary arqyly satyp alýdy aldyn ala únemdeý 5,7 mlrd teńgeden asty.

Sonymen qatar otandyq óndiristi qol­daý saıasatyna qaramastan, naryqtaǵy OTО́ úlesi qundyq mánde 17%-dy qurady, bul óndirýshilerdiń qorjynyn tıimdiligi tómen jáne negizinen generıkalyq dári-dármekter usynylǵan retinde sıpattaıdy. Al DDU usynymy boıynsha, eldiń ulttyq dárilik qaýipsizdigin qamtamasyz etý úshin bul kórsetkish aqshalaı mánde keminde 30% bolýy tıis.

Otandyq farmasevtıkalyq naryq­tyń ımportqa táýeldiliginiń negizgi máse­le­leri ǵylymnyń, óndiris pen bilim­niń álsiz birigýi, otandyq ǵylymı ázir­lemelerdiń kommersııalandyrý jáne táji­rıbege baǵdarlaný dárejesiniń tó­men­digi, joǵary mamandandyrylǵan tar beıindi mamandardyń tapshylyǵy jáne t.b.

«SK-Farmasııa» JShS basshysy E.Esqalıevtiń aıtýynsha, salany damy­týdyń mańyzdy máselesi – dárilik zat­tar úshin shıkizat óndirý. Alaıda Qazaq­standa negizderdiń jeke óndirisi jolǵa qoıylmaǵan. Dárilik shıkizatty óndirý úshin elimizdiń baı florasyna qaramastan, dárilik ósimdikterdiń taralýy men ósýiniń ekologııalyq jaǵdaıy az zerttelgen, kóp­­tegen túrdiń qazirgi jaǵdaıy týraly máli­metterdiń jetkiliksizdigine baılanys­ty shıkizat qorynyń resýrstaný sıpattamasy joq. Nátıjesinde, resmı medısına úshin shı­kizat retinde Qazaqstanda bar 6 myń túr­diń 50-ge jýyǵy ǵana paıdalanylady.

Degenmen, IQVIA boljamy bo­ıyn­sha, 2024 jylǵa deıin qazaqstandyq far­masevtıkalyq naryqtyń 10%-ǵa ósýi kútilýde. Bul rette bıýdjet segmentiniń oń serpini ambýlatorııalyq sektorda qym­bat turatyn ónimderdi, atap aıtqanda onkologııa men qant dıabetin emdeýge arnalǵan dári-dármekterdi satyp alýdy ulǵaıtý esebinen 13%-ǵa deıin kútiledi. Bólshek sektordyń ósýi negizinen qymbat túpnusqalyq dári-dármekterge suranys esebinen 9%-ǵa deıin kútiledi. Biryńǵaı dıstrıbıýsııa júıesi arqyly satyp alynatyn dári-dármekter tizbesin saralaý jergilikti óndirýshiler qamtymaǵan dáriler men medısınalyq buıymdardyń 367 ataýynyń 41-i eń joǵary baǵany quraıtynyn kórsetti. Iаǵnı vaksınalar, qan faktorlary, dıabetke qarsy, on­kologııaǵa qarsy dári-dármek baǵasy men kóleminiń araqatynasy memlekettik arnalar arqyly ótkizýde barynsha paıda ákeledi jáne ınvestorlar úshin neǵurlym tartymdy bolýy múmkin.

О́tkizilgen kezdesýlerdiń qorytyn­dysy boıynsha jáne otandyq farmasev­tıkalyq óndirýshilermen uzaq merzimdi sharttar jasasýdyń on jyldyq táji­rıbesine súıene otyryp, «SK-Far­masııa» jáne «Kazakh Invest» memorandýmy sheńberinde áleýetti ınvestorlar úshin qajetti barlyq aqparatty úsh tilde «bir tereze» qaǵıdaty boıynsha qamtıtyn Investment guide book jol­kórsetkishi ázirlendi. Bul aqparattyq ónim «SK-Farmasııa» jáne «Kazakh Invest» ınternet-resýrstarynda qazirdiń ózinde qol­jetimdi.

Osylaısha, jahandyq jáne jergilikti naryq trendterin eskere otyryp, salany damytýdyń neǵurlym keleshegi bar ssenarııi Reseı, Qytaı, Úndistan, О́zbekstan jáne Ońtústik Koreıa táji­rıbesi negizindegi qospaly úlgi bolyp otyr. Onyń tıimdiliginiń negizgi kór­setkishi otandyq óndirýshilerdiń úlesin ulǵaıtý bolatyn, quny joǵary far­masevtıkalyq ónimderdi óndirý arqyly ulttyq dárilik qaýipsizdikti qamtamasyz etýge baǵyttalǵan

– Bul úlginiń negizgi baǵyty – ǵy­lym, bilim berý jáne árekettegi far­masevtıkalyq óndiris arasynda tyǵyz ózara baılanysty qalyptastyrý jáne saq­taý. Bul irgeli ǵylymnyń damýyna serpin beredi jáne Qazaqstannyń ǵyly­mı murasyn nyǵaıtady. Im­portty almas­tyratyn dárilik zattar óndirisin qurýǵa jáne tıimdi patenttik zertteýlerdi yntalan­dyrýǵa baǵyttalǵan ǵylymı-zertteý jáne tájirıbelik-konstrýktorlyq jumys­tarǵa qoldaý kórsetý múmkindigin qarastyrý qa­jet. Is-sharalardy iske asyrýdyń tıim­diligi joǵary bilikti kadrlar pýlyn qalyptastyrý jáne irgeli ǵylymı negizdi damytý bolmaq. О́n­diristi iske qosýǵa bastapqy shy­ǵyn­dar, óndiriletin dáriler men me­dı­sınalyq buıymdardyń joǵary ózin­dik quny jáne eksportqa tómen baǵ­darlaný da óz sheshimin talap etedi. Bul úshin farmasevtıkalyq ındýstrııa­ny Qazaqstan ekonomıkasynyń basym salalaryna qosý qajet. Memlekettik qol­daý sharalaryn kúsheıtý jáne bıznes úshin qolaıly ınfraqurylym qurý maq­satynda dárilik zattar men  shetelde tir­keýge arnalǵan shyǵyndardy óteý baǵdarlamasy, tikeleı shyǵyndardy óteý tetigi jáne ınvestısııalyq shyǵyn­dardy óteý, sondaı-aq eksport kezinde sa­lyqtyq jeńildikter men keden­dik jeńildikter berý qajet, – dedi «SK-Farmasııa» JShS basshysy.