Qazaq jerindegi Koreı teatrynyń tarıhy 1937 jyldan bastaý alady. Sonaý Qıyr Shyǵystaǵy koreıler «japonnyń tyńshylary» degen jeleýmen Ortalyq Azııaǵa jappaı jer aýdarylyp, jat eldiń qyrynda soqa aıdap, qalasynda kirpish qalap, týǵan elin ańsap jabyǵyp júrgen shaǵynda da saǵynyshyn ánmen basyp, qaıǵysyn jyrmen seıiltip, ónerden kóńil jubanyshyn tapqan eken. Sóıtip alǵashqy ýyǵyn sonaý Qıyr Shyǵysta júrgende qadaǵan ónersúıgen ult talanttary mýzykalyq drama teatr uıymdastyrý isin soǵysqa deıin koreıler kóp shoǵyrlanǵan Qyzylorda qalasynda, soǵystan keıin Qaratal boıyndaǵy Úshtóbe qalasynda júrip qolǵa alady.
Sodan beri jańa mekenin ejelden kele jatqan ulttyq ónerdiń qolamtasymen jaryq qylyp, ózderi úshin kól-kósir qýanysh tapqan koreılerdiń beıtanys eldegi ómirge beıimdelýinde teatrdyń atqarǵan róli ólsheýsiz boldy. Saǵymǵa sińip ketken tarıhynan, jaratýshysy syılaǵan jadysynan jańylmaýdyń, dástúriniń bastaý kóz, jyltyldaǵan jińishke bulaǵyn joǵaltpaýdyń jalǵyz jol, jalqy quraly teatr dep bildi. Sebebi teatr degen uǵymnyń ishine án, jyr, óleń, bı, ádebıet, tarıh tutas toptasatyn. Mine, osylaısha «Kolhoz-sovhozdyń gastroldik teatry» degen atpen ashylǵan alǵashqy óner ujymy irgesin keńeıte kele, koreı halqynyń úlken mádenı oshaǵyna aınalyp, 1968 jyly túpkilikti ordasyn Almatyǵa ákelip ornalastyrady. Ártister quramy Ulttyq óner akademııasynyń talantty túlekterimen tolyǵa otyryp, 2000 jyldyń basynda respýblıkalyq Koreı akademııalyq mýzykalyq komedııa teatry degen ulaǵatty mártebege deıin qol jetkizdi.
Qazaq topyraǵyndaǵy baıyrǵy teatrlardyń birinen sanalatyn, elimizde 84 jyldan beri ómir súrip kele jatqan Koreı teatry – taǵdyr aıdaýymen kelse de, Qazaqstandy mekendep otyrǵan 100 000 koreıdiń tanymyn, tilin, dinin, dilin, jalpyulttyq rýhyn joǵaltpaý jolynda jan aıamaı jumys istep kele jatqan, qıyr jaılaǵan óz ulty aldynda orasan zor jaýapkershilik arqalap otyrǵan qasterli mekeme. Tarıhı otanynan alysty adymdaǵan ana tiliniń shyraqshysy, tól óneriniń shyraıyn kirgizgen shyn qamqorshysy, jalpy, osyndaǵy ulttyq rýhynyń aıbary bolyp otyrǵan da osy teatr. Derbes ujymǵa ıe, jeke ǵımaraty bar, halyqaralyq gastrolderge saparlaıtyn, respýblıka bıýdjeti esebinen qarjylandyrylyp, memlekettik deńgeıde jumys isteıtin Koreı teatry óz etnostyq elinen tysqary jerde ómir súrip otyrǵan jáne Qazaqstannan basqa birde-bir memlekette balamasy joq biregeı ujym retinde arǵy-berginiń bárine aty jaqsy tanys. Bul teatrdyń basty fenomeni de osynda. Qazaqtyń jomart peıiliniń budan asqan úlgisin álemdi eki aınalyp shyqsa da, taba almasyn mundaǵy koreı etnosynyń árbir ókili búlkildep turǵan jińishke tamyr, tutas julyn-júıkesimen tereń sezinedi jáne bul peıilin barlyq jerde kórsetip, bas ıip rahmet aıtýdan eshqashan sharshaǵan emes. Teatrdy jıyrma bes jylǵa jýyq bir ǵana dırektor basqaryp keledi. Ol – Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri Lıýbov Avgýstovna Nı.
«Búginde bárimiz «Internasıonalızm» degen ataýdan alystap kettik, bul kishi ulttardyń bárine ortaq qolaıly jaǵdaı, biraq solaı bolǵanymen, bizdiń polıetnostyq ujym ekenimiz ras. Qazaqstan óz jerin mekendegen orys, koreı, nemis, uıǵyr, ózbek sekildi irgeli etnostardyń bárine jeke-dara teatr ashyp berip, ónerine janashyrlyq tanytyp, damýyna qoldaý kórsetip otyrǵan birden-bir el. Bir kúnniń ishinde sheshim qabyldap, vagondarǵa tıep ákelgen bizdiń ata-babalarymyzdy naq osy elge, Qazaqstanǵa ákep qonystandyrǵany úshin árqashan Qudaıǵa óz rızashylyǵymdy aıtyp otyramyn. Qazaqstannyń san qyrly teatr palıtrasynyń bir bólshegi bolyp ómir súrip otyrǵan bizdiń ujym eń maqtaýly mádenı mekemelermen birdeı deńgeıde órkendep keledi. Bizdiń teatrdyń shtattyq kestesinde 96 adam jumys isteıdi, onyń 54-i shyǵarmashylyq quramda eńbek etedi. Shyǵarmashylyq toptyń quramy da, olardyń atqaryp otyrǵan mindeti de nazar aýdarýǵa turarlyq. Biz «akademııalyq mýzykalyq drama teatry» degen ataýǵa ıe bolǵanymyzben, tek dramalyq óner kórsetýmen ǵana shektelmeımiz, etnostyq-ulttyq teatr talabyna saı, teatrda koreı halqynyń ulttyq óneri tutas jınaqtalyp, qamtylǵan. Mundaǵy «Samýnarı» folklorlyq-etnostyq toby, vokal toby, koreıdiń ulttyq bıin dáripteıtin balet toby bári-bári osy teatrdyń bir-bir bólshegi. Repertýarymyzdyń basty bóligin koreı halqynyń ulttyq ańyz-ápsanalary, belgili qalamgerleriniń shyǵarmalary quraıdy. Sondaı-aq jyl saıyn maqsatty túrde qazaq ulttyq ádebıeti men dramatýrgııasynan bir shyǵarmany, orys nemese álem klassıkasy boıynsha bir týyndyny kórermenge usyný teatr dástúrine aınalǵan. «Eńlik – Kebek», «Qozy Kórpesh – Baıan sulý», «Qaragóz», «Qara qypshaq Qobylandy», «Bóltirik bórik astynda», «Beý, qyzdar-aı!» sııaqty spektaklderdegi koreıdiń úrip aýyzǵa salǵandaı úlbiregen arý-aktrısalary men symbaty men syny kelisken akterleri somdaǵan obrazdar áli kúnge deıin ulttyq sahna óneriniń zor tabysy retinde qabyldanyp keledi», deıdi Lıýbov Nı.
Koreı teatrynyń dramalyq qoıylymdaryna jas rejısser Elena Kım jetekshilik jasaıdy. Bas rejısser retinde sátti ssenarııler tańdap, búkil shyǵarmashylyq jumysty shyrq úıirip otyrǵan Elenaǵa o bastan durys tańdaý jasap, qatelespegeni úshin dırektordyń óziniń de kóńili toq. Kishkentaıynan osy teatrdyń ishinde ósken Elena eńbek jolyn aktrısa bolyp bastap, talanty tanyla kele, teatr ony arnaıy joldamamen Júrgenov atyndaǵy О́ner akademııasynyń rejıssýra fakýltetine oqýǵa jiberip, keıin osy oqý ornynyń magıstratýrasyn aıaqtap shyqty. Búginde Elena teatrmen, al teatr Elenamen birge ósip, damýdyń jańa deńgeıine shyqqan. Elena ózi rejısserligimen baǵyttap otyrǵan ujymnyń Qazaqstandaǵy Koreı teatry ekenin bir sát esinen shyǵarmaıdy, sondyqtan da týǵan tilin, dástúrin, ulttyq kıimderin barlyq sán-saltanatymen kórsetý úshin búkil áleýetin, sheberligin aıamaı jumsap keledi. Barlyq spektakl án men bıge negizdelip qoıylady. Kásibı izdenispen qoıylǵan spektaklderdi tarıhı otanyndaǵy kórermenderge aparyp kórsetkende, mundaıdy kútpegen olar bas shaıqap, tańdaı qaqqan. Jete tanysa túskisi kelip, Qazaqstan týraly egjeı-tegjeıli suraǵan. Osynyń bárin áńgimelep otyrǵan Elenany sózge tarta túskiń keledi, sebebi onyń qazaqsha qoıylǵan saýaldardy ilip alyp, irkilmesten jaýap berip, memlekettik tildi bir adamdaı meńgerip alǵany ishińdi eljiretip-aq jiberedi.
Anyqtap zer salyp qaramasań, sahnada oınap júrgen koreı men qazaqty ajyratý ońaı emes. «Jırenshe men Qarashashty» sahnalaǵanda, teatrǵa kelgen qazaqtyń zııalylary «bul ózi koreı teatry ma, álde qazaq teatry ma? Álgi bizdiń Jırenshe men Qarashash koreıshe sóılegende, qazaq ekenine ózimiz de kúmándanyp qaldyq» deıtin kórinedi ázildep. Al keıingi jyldardaǵy keıbir qoıylymdy maqsatty túrde jartylaı koreı, jartylaı qazaq tilinde qoıatyn jańa úrdis paıda bolǵan. Abaıdyń 175 jyldyǵyna arnap qoıylǵan «Atymdy adam qoıǵan soń» atty spektaklde ártister aqynnyń qara sózin, óleńderin qazaqsha oqysa, sahnadaǵy áreket-qozǵalystyń bári koreı tilinde qurylady. Árıne úsh-tórt jyldan beri júrgizilip kele jatqan bul shyǵarmashylyq eksperıment til úırengisi keletin kórermen úshin óte sátti bastama ekenin dáleldep úlgergen. Kórermen de «jartysy koreıshe, jartysy qazaqsha, bul ne qoıyrtpaq ózi?» dep syn aıta almaıdy, sebebi rejısserlerdiń tildiń qunyn túsirmeı, óte saýatty, oryndy qoldanatyny sondaı, kerisinshe tutastyq tinine nuqsan keltirmeıtin jandy kórinistiń kórermenge áseri de kúshti bolyp shyqqan.
...Sahnada «Derevo» premerasy júrip jatyr. Uıytqyp soqqan saıasattyń soıqan daýyly bir bútin bolyp otyrǵan Koreıany bir-aq kúnde «ońtústik» jáne «soltústik» qylyp ortasynan qaq jardy. Bir anadan týǵan eki baýyr dýaldyń eki jaǵynda qaldy. Bir ulttyń basyna túsken qasirettiń árqıly kórinisin ártister daýys ekpini, til boıaýy arqyly ár kórermenniń júregine jetkizgisi kelgendeı janushyra, janyn sala oınap jatyr. Qulaqqappen aýdarma tyńdap, basty rólde erekshe kózge túsip, eliktirip oınap júrgen ártistiń aty-jónin bilmek nıetpen baǵdarlamaǵa kóz júgirtip óttik. «Álisher Mahpırov» depti. Koreı tiliniń tek ózine tán reńk-yrǵaǵyna, ana sútiniń qýatymen ǵana darıtyn daýys maqamyna deıin dál meńgerip, sahnada erkin kósilip sóılep júrgen Álisherdiń óz ulty uıǵyr bolyp shyqty. Bilgenimiz, tórt tilde erkin sóıleıtin Álisher alǵashynda О́ner akademııasynyń akterlik fakýltetin bitirip, keıin Abaı atyndaǵy APÝ-diń fılologııa fakýltetiniń koreı bóliminde bilimin jalǵastyryp, kásibine qajet qosymsha mamandyqty ıgerip shyqqan. Eleń ete qaldyq, erteńinde telefon shalyp, keńirek málimet berýin suraǵanymyzda, dırektordyń orynbasary: «O-o-o, Álisher sııaqty koreıshe, qazaqsha, oryssha qamshy saldyrmaı saırap turǵan polıglot ártister munda jetedi», dedi. Shynynda da, Koreı teatrynyń tabaldyryǵyn attaǵannan jaratylysyna ádep pen kishipeıil minez sińgen adamdar názik kúlimsireı qarsy alyp, jaıly ahýal men meımandostyǵyn jarysa sezdiredi. Mundaǵy Ádebıet bóliminiń meńgerýshisi, professor Georgıı Kannyń da qazaqshasyna min taǵa almaısyń. Arǵy tarıhtan tarqatyp aıtpasa, áńgimesiniń ári kirmeıtin Georgıı Vasılevıch jappaı qýǵyn-súrgin men asharshylyq qurbandaryn eske alýǵa oraı koreı qaýymdastyǵy Qazaqstan halqy Assambleıasynyń 2012 jylǵy kezekti sessııasynda jeke bastama kóterip, Úshtóbe qalasynyń mańyndaǵy Bastóbe mekeninde «Qazaq halqyna myń alǵys» atty eskertkish ornatý týraly usynys aıtady. Qazaqtyń shańyraǵyn basty sımvolıka etip, kúlli koreı ultynyń yqylasyn bildirip turǵan sol eskertkish búginde ótken-ketkenniń bárine Bastóbeniń bıiginen qol bulǵap tur.
Aýyzeki áńgimede jıi qoldanylatyn «jegen nanyna adal» degen sózdiń mazmuny osyndaıda ashyla túsedi. Basqa mekemelerdegi mádenıettiń qandaı mólsherde bolatyny bizge belgisiz, biraq mádenıettiń eń bıik shyńy til bilý desek, Koreı teatryndaǵy tilge jasalyp otyrǵan qurmetti, adamǵa kórsetiletin adaldyqty ańǵarmaý múmkin emes. Elý ártis túgel sóılep turmasa da, jastarynyń kópshiligi ózi nanyn jegen eldiń tilin úırenip, osy tilde sóıleýge talpynys jasaýy arqyly tutas qazaq halqyna qurmetin kórsetip otyr. Tabıǵatynan eńbekqor halyq ózderine dıaspora dep qaramaı, darqan peıilmen baýyryna tartqan elge dán rıza ekenin jalań sózben emes, adaldyqqa, sulýlyqqa sińirilgen ónerimen kún saıyn dáleldep keledi.
Almaty