Jyl jabylýǵa jaqyn qalǵanda Astanadaǵy Ulttyq akademııalyq kitaphanada ádemi bir kesh ótti. «Jaýhar jyr planetasyna túngi saıahat» dep atalyp, birneshe saǵatqa sozylǵan is-shara Farıza Ońǵarsynova shyǵarmashylyǵyna arnaldy. Osy arqyly jyl boıy jalǵasqan «Bir el – bir kitap» aksııasy tamasha túıindeldi. Bir bizde emes, búkil álemde adamzat kitaptan betin keri bura bastaǵan myna zamanda mundaı aýqymdy aksııanyń uıymdastyrylýy qaı qyrynan qaraǵanda da quptarlyq qadam. 2013 jyldyń ón boıynda búkil eldiń mektepteri men kitaphanalarynda F.Ońǵarsynova shyǵarmashylyǵyna arnalǵan 900-den astam is-shara ótkendigi, Internettegi pikir alysýlardy qosqanda olardyń uzyn sany eki myńǵa jetkendigi, kitaphanalardan bul jınaqty myńdaǵan adamdardyń surap alyp ketkendigi aqyn jyrynyń qazaq úshin qandaılyq qadirli ekenin kelisti kórsetip berdi. Aqyn «Daýasy» daryn darýyna aınaldy.
Jyl jabylýǵa jaqyn qalǵanda Astanadaǵy Ulttyq akademııalyq kitaphanada ádemi bir kesh ótti. «Jaýhar jyr planetasyna túngi saıahat» dep atalyp, birneshe saǵatqa sozylǵan is-shara Farıza Ońǵarsynova shyǵarmashylyǵyna arnaldy. Osy arqyly jyl boıy jalǵasqan «Bir el – bir kitap» aksııasy tamasha túıindeldi. Bir bizde emes, búkil álemde adamzat kitaptan betin keri bura bastaǵan myna zamanda mundaı aýqymdy aksııanyń uıymdastyrylýy qaı qyrynan qaraǵanda da quptarlyq qadam. 2013 jyldyń ón boıynda búkil eldiń mektepteri men kitaphanalarynda F.Ońǵarsynova shyǵarmashylyǵyna arnalǵan 900-den astam is-shara ótkendigi, Internettegi pikir alysýlardy qosqanda olardyń uzyn sany eki myńǵa jetkendigi, kitaphanalardan bul jınaqty myńdaǵan adamdardyń surap alyp ketkendigi aqyn jyrynyń qazaq úshin qandaılyq qadirli ekenin kelisti kórsetip berdi. Aqyn «Daýasy» daryn darýyna aınaldy.
Ábish Kekilbaev ana bir jyly «Egemen Qazaqstanda» jarııalanǵan «Farıza» atty essesinde Isataı, Mahambet kóterilisiniń tap osy Fákeń týǵan Manashy degen jerde bastalǵanyn jazǵany bar edi. Munyń ózinde de sımvoldyq mán bar sııaqty kórinedi.
Biz qaı zamanda da halqymyzdyń áıel-anaǵa, súıgen jarǵa, qyz balaǵa qurmeti bólekshe boldy desek, qazaq qyzdy jasytpaı, jarqyldatyp ósirdi desek, olardan batyr da, aqyn da, kósem de, sheshen de shyqty desek, sonyń bárine daýsyz dáleldi Farızanyń boıynan da tabamyz, oıynan da tabamyz. Ońǵarsynova jyrlary qazaq qyzynyń biz aıryqsha ardaqtaıtyn asyl qasıetterin – jan tazalyǵyn, ar tazalyǵyn, shynshyldyǵyn, syrshyldyǵyn, batyldylyǵyn, aqyldylyǵyn, aıaýly sezimi men qaıaýly kóńilin kir shaldyrmaı ustaýǵa umtylatyn asqaq ańsaryn aıryqsha kórkem kúıde aq qaǵazǵa tógilte túsirip bergenimen qymbat.
О́leń óneriniń ómirsheńdiginiń de, óreliliginiń de basty ólshemi – ómirge aınala alýy. Farıza óleńi – ómirge aınalǵan óleń. Biz Farıza Ońǵarsynova poezııasyn sóz etkende eń aldymen ol jyrlardyń qazaqtyń rýhyna áser etkendigin, ulttyq rýhty órletkendigin aıtýǵa tıispiz. Aqyn jyrlarynyń tógilip keletin tili, minsiz pishini, minsiz uıqasy, minsiz yrǵaǵy degen jaılardyń bári de shyǵarmashylyq turǵydan qanshalyqty mándi, mańyzdy bolǵanymen, Farıza óleńderiniń basty qundylyǵy qazaq áıeliniń álemin aıqara ashyp, qazaq qyzynyń jan-júregin jarqyratyp kórsetip bergendiginde.
Á degende ádebı ortadan jyraqtaý júrip, jyr jarysyna jetpisinshi jyldardyń bas jaǵynda ǵana shyndap qosylǵan Farıza óleńderi qazaq poezııasyna ózindik únin ala keldi deı salý azdyq etedi. Farıza – qazaq rýhyna áser etken aqyn. Seksen altynyń jeltoqsanynda Almatynyń qaq ortasyndaǵy alańǵa shyqqan, aq qarǵa alaý jaqqan qaryndastarymyzdyń arasynda Farıza jyrynan janyna jylý alǵandar az bolmaǵany anyq. Onsyz da qyz balany bólekshe qasterleıtin halqymyz Farıza óleńderi arqyly áıel zatynyń qadir-qasıetin burynǵydan da bıik baǵalaı tústi deýdiń eshqandaı artyqtyǵy joq.
Farıza ózine deıin «qyz-kelinshekter poezııasy» dep atalyp, keńdikpen, keıde tipti keshirimmen qaralyp kelgen uǵymǵa da basqasha sıpat berdi. Poezııada jańa ólshem ornatty. Qyz-kelinshekter poezııasy delinetin óleńderge ǵana emes, jalpy ulttyq poezııaǵa jańa bıiktik belgilep berdi. Syryqpen sekirýden sońǵy on bes jyldyń ishindegi barlyq álemdik rekordtardy jalǵyz ózi jasaýmen jáne jalǵyz ózi jańǵyrtýmen kele jatqan eki dúrkin Olımpıada chempıony Elena Isınbaeva sııaqty Farıza Ońǵarsynova da poezııadaǵy bıiktikti ózi ornatyp, óz bıigimen ózi alysyp kele jatyr.
Aqynnyń órnegi ózgeshe óleńderiniń biri – «Áıeldiń monology» sonshalyqty dál tabylǵan poetıkalyq yrǵaǵymen de, shyńǵyrǵan shyndyǵymen de, syzdatar syrshyldyǵymen de, adamnyń eń bir jan túkpirinde jasyrynyp jatatyn ıntımdik sezimderdi jalańashtaı jazdap baryp qaıtadan jarqyratyp alyp ketetin ǵajaıyp sheberligimen de tánti etedi.
Seniń ot qushaǵyńda
dúnıeni umytyp talyqsydym.
Júregimdi órtedi jan ystyǵyń.
Mynaý baıtaq dúnıede tek ekeýmiz
júrgendeımiz aınalyp ǵaryshty myń.
Kózimdi ashsam shyryn
sát kózden ushyp
ketetindeı janardy tars jumdym.
Sen aımalap alqyndyń,
odan saıyn esimdi shyǵardyń da,
men balqydym kómilip qylań nurǵa.
Jaqsy sózdiń barlyǵyn saǵan aıttym,
ishimnen be, álde ún shyǵardym ba...
Surapyl sezim sýretiniń mundaı úzdik úlgilerin álem ádebıetiniń qazynasyna qysylmaı qosýǵa bolady. Ashyǵyn aıtar bolsaq, Farıza lırıkasyndaǵy jekelegen óleńder Ahmatova men Svetaevanyń sóz qadirin biler jurt minájattaı jattaıtyn jaýhar jyrlarynan artyq túspese kem emes. Sondyqtan da Farıza Ońǵarsynova poezııasy ótken ǵasyrdyń sońǵy shıregindegi qazaq ádebıetiniń bólekshe qubylysy boldy, sondyqtan da Muqaǵalı «jigitinen qazaqtyń dos taba almaı» qınalǵanda júregin jegideı jegen jan syryn Farızaǵa aıtty, sondyqtan da Farıza jyrlarynyń rýhy názik erliktiń, syrshyl órliktiń beıneli balamasyna aınaldy. Ádebıet janashyrlaryn bylaı qoıǵanda, san túrli sebeppen óleń kitaptaryn qolǵa almaı ketken talaı adamnyń aqyndy óziniń qyzyndaı, ápkesindeı, apasyndaı, sińlisindeı, qaryndasyndaı qadirleıtini, qasterleıtini – Farıza fenomeniniń bir qyry. О́ıtkeni, Farıza Ońǵarsynova – óleńniń aýqymynan asyp, ádebıettiń, jalpy mádenıettiń sheńberinen shyǵyp, ulttyq uǵymdardyń birine ulasqan tulǵa.
Biz aqyn jyrlarynyń jumsaq lırızmin, jumbaq tabıǵatyn áli de ashyp kórsete almaı júrmiz. Avtordyń kúndelikti ómirdegi qalpyna qarap onyń jyrlarynan biryńǵaı asqaqtyq, kileń bir órlik izdeı berý de birjaqtylyq. Shyntýaıtynda, áıeldiń álsiz áleminen shyqqan Farıza jyrlarynyń tabıǵaty názik, tipti qorǵansyz bolyp keledi. Aqyn jyrlarynyń kúshi de sol álsizdiginde. Álsizdigi bolmasa Farıza:
Kelesiń dáıim shildeniń
ot kúni bolyp, yntyǵyp.
Qushaǵyńda quryp súlderim
shyǵa almaı qalam bulqynyp.
Ketedi sonda jon attap
tákappar meniń órligim,
janarda júrgen qonaqtap
qońyrqaı kúzdeı sorly muń,
– dep jazbaǵan bolar edi.
Farıza Ońǵarsynova shyǵarmashylyǵynyń qomaqty bir qyry – pýblısıstıka. Osy bıyl jaryqqa shyqqan «Syr-suhbat» degen kitaby – aqynnyń jańa tabysy. Bul kitapta Farızanyń adamdy ardaqtaıtyn, azamatty baǵalaıtyn keń júregi kemel kóringen. Ánsheıinde eshkimdi kózge ilmeıtindeı áser qaldyratyn Fákeń ózim degen janǵa ózegin úzip berýge daıyn, kim-kimniń de azdy-kópti eńbegin aqtarylyp aıtýǵa beıim. Al tyndyrǵan isine kóńili ábden tolatyn tulǵalar týraly tolǵanǵanda iri sóılep, kesek týraıdy. О́zi bas redaktor bolyp shyǵaryp júrgen «Tumar» jýrnalynyń 2009 jylǵy bir sanynda Farıza: «Ábish Kekilbaıuly – 20-shy ǵasyrdaǵy erekshe qubylys. Onyń kisiligi, salmaqty minezi, eshqashan izdenýden sharshamaǵan, áli kúnge deıin kitaptan bas almaıtyn tanymǵa qushtarlyǵy, ózine de, ózgege de talap qoıǵysh tabandylyǵy, óte názik jan dúnıesi, anany ardaqtaýdyń úlgisin kórsetken asyl qasıeti, balajandyǵy, qudaı qosqan qosaǵyna degen adal júregi – osynyń bári Ábish Kekilbaıulyn adamdyqtyń sımvoly deńgeıine kóterdi. Olaı bolsa, Ábish Kekilbaıulyn taný, ásirese, jastardyń ony tanýǵa umtylysyn oıatý jáne soǵan múmkindik jasaý – asa mańyzdy. Ábish Kekilbaıuly 70 jasqa tolǵaly otyr. Osy mereıli toı qarsańynda biz «Tumar» jýrnalynyń kezekti sanyn uly oıshyldyń ómir jolyna arnadyq», dep jazdy. О́zińmen kúnde bolmaǵanmen aıyna aralasyp júrgen teń qurdas adamyńdy uly oıshyl dep baǵalaýdyń ózine asqan aqyl da kerek, darqan júrek te kerek.
Sol aqyl, sol júrek – bar qazaqqa ortaq qazyna.
Saýytbek ABDRAHMANOV.