NIý-IORK – Osy aıda Mars planetasynyń betine qonǵan Perseverance roveri Kún júıesi týraly mańyzdy suraqqa jaýap tabýǵa úlken qadam jasamaq. Sondaı-aq qandaı da bir tirshilik ıesiniń DNK-syn qaıdan tabýǵa bolatynyna da jaýap beredi. Rover Mars betin sharlap, tirshilik belgisin izdep, óz ottegisin jasap, tikushaq ushyryp, 2028 jylǵa josparlanǵan kelesi mıssııaǵa arnap topyraq pen tas jınaıdy. Bári josparlaǵandaı ótse, NASA Eýropalyq ǵarysh agenttiginiń (ESA) kómegimen topyraq úlgilerin 2032 jyly ákelmek. Bul – Marstan jerge jetkiziletin alǵashqy materıal bolmaq.
Marstan DNK tabý tańǵalarlyq nárse emes. Perseverance NASA-nyń Reaktıvti qımyl zerthanasyndaǵy (JPL) Ǵarysh kemesin quraý sehynyń (SAF) tazartylǵan arnaıy bólmesinde quralǵanymen, adam DNK-sy men mıkrobtardyń roverge túsip ketýinen 100 paıyz saqtaný múmkin emes. Mundaı «mıkrob qashqyndar» 1960-jyldary alǵashqy planetaaralyq mıssııalar júzege asyryla bastaǵanda-aq belgili edi. Atalǵan máseleni Karl Sagan sekildi birqatar ǵalym atap ótti. Bul – ǵarysh ǵylymyndaǵy árdaıym kezigetin, bas tartylmaıtyn táýekel. Sebebi ǵalymdar ǵarysh kemesin birneshe qabat etip qurastyratyndyqtan, árqaısysyn ornalastyrǵan saıyn teriniń qaldyǵy men deneden aqqan tamshylar qalady. Sondyqtan Kalıfornııa DNK-nyń kishkene bóligi taıaýda ǵana Mars betine qonǵany sózsiz.
Endeshe, úlgiler 2032 jyly jerge jetkizilgende olardy «planetalyq deńgeıdegi genetıkalyq tazalaý» erejesinen ótkizý qajet. Iаǵnı 2015-2020 jyldary roverdi qurastyrý kezinde SAF-ta bolǵan kez kelgen DNK-ny, sonymen qatar ǵarysh kemesi 2020 jylǵy shildede ushyrylǵanǵa deıingi bizge málim DNK-nyń bárinen tazalanýǵa tıis. Mundaı joba Weill Cornell Medicine jáne JPL-degi zerthanamyzda júzege asyrylyp jatyr. Robotty qurastyrar kezde SAF-tyń ishinde, aınalasynda jáne syrtynda tabylǵan DNK-lardy anyqtaý arqyly «alǵa» ne «keri» juqtyrýdy (genetıkalyq materıaldy biz jiberemiz nemese genetıkalyq materıal basqa jaqtan bizge keledi) boldyrmaý nemese azaıtý maqsatynda genetıkalyq karta daıyndaımyz.
Keńes Odaǵynyń eki zondy 1971 jyly Marsqa qonǵanyn, sondaı-aq 1976 jyly AQSh-tyq «Vıkıng-1» de sonda jetkenin eskersek, mıkrobtar men adam DNK-synyń bólikteri qyzyl planetanyń betinde júrýi ábden múmkin. Planetada shań daýyldar óte kóp bolǵandyqtan, sol DNK-lar onyń kez kelgen bóligine ushyp ketkeni sózsiz.
Qýanyshymyzǵa oraı, biz genetıkter úshin tańǵajaıyp dáýirde ómir súrip jatyrmyz. DNK-ny anyqtaý qunynyń arzandyǵy jerdegi ómirdiń genetıkalyq katalogyn qurastyrýǵa, SAF-taǵy tazartylǵan arnaıy bólmelerdiń genetıkalyq kartasyn daıyndaýǵa, sonymen qatar planetalyq deńgeıdegi genomdyq karta jasaýǵa (MetaSUB jáne Earth Microbiome Project) múmkindik beredi. Budan bólek, 2016 jylǵy Keıt Rýbınstiń mıssııasy ǵaryshta da DNK-ny anyqtap, jerdegi jańa aǵzalarmen salystyra alatynymyzdy kórsetti. Ǵaryshta, ǵarysh kemesinde nemese jerdegi qaterli jaǵdaıǵa tózetin kez kelgen aǵza – Mars betinde ómir súrýge laıyq basty kandıdat. Endeshe, Marsqa baıqamaı DNK jiberýdiń ornyna, maqsatty túrde jetkizýimiz qajet.
Bárin bylaı qoıǵanda, Marsqa adam jetkizýge tehnologııalyq turǵyda múmkindik bar. Olar adamzattyń ozyq tásilderin qoldana alady. Osy maqsatqa qol jetkizý úshin fızıkalyq, farmasevtıkalyq, bıologııalyq ádis-tásil jetkilikti. Jańadan shyqqan kitabym The Next 500 Years: Engineering Life to Reach New Worlds-ta ondaǵan ǵaryshkerlerge jasalǵan zertteý jumysyn atap óttim. Onda egizder Skott jáne AQSh senatory Mark Kellıler, Skottyń ǵaryshta ótkizgen bir jyldyq mıssııasy egjeı-tegjeıli qarastyrylǵan. Zertteý nátıjesine súıensek, qazirgi tańda adamzat Marsqa ushyp baryp, qosymsha ınnovasııa men tehnologııanyń kómegimen sonda ómir súre alady.
Bizge Marsta turaqty, jaýapkershilikpen jáne qaýipsiz turýǵa múmkindigi bar adamdar qajet. Maqsat jerdi tastap ketýde jatqan joq, bastysy – bizdiń basqa jerde tirshilik etýimizdi qamtamasyz etý. Mars – «B» jospary emes, «A» jospary. Árdaıym osylaı bolyp qala beredi.
О́zimizdiń jáne jerdegi barlyq basqa túrlerdiń joıylyp ketýine jol bermeý – bizdiń etıkalyq paryzymyz. Eshqandaı túrdiń keleshektegi jaǵdaıy týraly bilýge jáne ómirin saqtaýǵa múmkindigi joq. Bul fýnksııany biz ǵana oryndaı alamyz. Oǵan qol jetkizý úshin uzaq merzimde basqa ǵalamsharlarǵa barýymyz kerek. Marsty mekendeý – uzaq ómir súrýge qajetti alǵashqy baspaldaq (Venera tym ystyq bolǵandyqtan emes).
Buǵan qol jetkizý úshin NASA-nyń bıýdjetin 1960-jyldardaǵy deńgeıge jetkizý qajet. Ol kezde federaldyq bıýdjettiń 4,4 paıyzyn quraǵan edi (qazir 0,48 paıyz). Sondaı-aq halyqaralyq yntymaqtastyq (Qytaımen de) jasaýymyz qajet. Taıaýda áriptesterimmen birge birqatar ǵylymı zertteý jasap, áýeǵarysh medısınasy salasynda halyqaralyq áriptestikti iske qostyq. Oǵan NASA, ESA, «Roskosmos» (Reseı) jáne JAXA (Japonııa) ókilderi kiredi. Birikken Arab Ámirlikteri men basqalar da ǵarysh bıologııasyn zertteı bastady. SpaceX jáne Blue Origin sekildi kóptegen ǵarysh agenttikteri kommersııalyq alańdarda jumys isteýge kóshti.
Keı mindetterdi ózimiz tańdaımyz. Biraq ómirdi saqtaý mindeti ólim-jitim jáne joıylyp ketý múmkindigin bilýmen tyǵyz baılanysty. Adamzattyń ómirdi basqarýy – ózimshil jáne týa bitken erekshe mindet. О́mirdi ózimiz biletindeı saqtaýǵa qajetti dúnıeni jasaý arqyly ǵalamda jańa ómir taba alamyz.
Krıstofer E.MEISON,
Genetık jáne esepteý bıology, Vıll Kornell medısına mektebiniń dosenti. Meıer onkologııalyq ortalyǵynda, Memorıaldy Sloan Ketterıng qaterli isik ortalyǵynda, Iel zań mektebindegi aqparattyq qoǵam jobasynda, Garvard medısına mektebinde, Ǵarysh genetıkasy konsorsıýmynda qyzmet etedi. Onyń «Kelesi 500 jyl: jańa álemge jetý úshin ınjenerlik ómir» (Next 500 Years: Engineering Life to Reach New Worlds will be published in April 2021) kitaby 2021 jylǵy sáýirde jaryq kóredi
Copyright: Project Syndicate, 2021.
www.project-syndicate.org