Temirtaýdyń elimizge, qala berdi Qaraǵandy oblysyna bereriniń mol ekeni ras. Biraq kórsetip otyrǵan quqaıy da az emes. Bul quqaıdyń aty – ekologııalyq qasiret. Jyl saıyn osyndaǵy alpaýyt kásiporyn – «ArselorMıttal Temirtaý» kompanııasynyń metallýrgııalyq kesheninen aýaǵa 230 myń tonnadan astam zııandy qaldyq taraıdy eken. Bul degenińiz, qaladaǵy árbir turǵynnyń tóbesine 11 tonna ýly qoqys tókkenmen birdeı. Muny endi qasiret demegende qalaısha ataýǵa bolady?
Temirtaýdyń aıtyla-aıtyla ábden jaýyr bolǵan bul máselesin oblys, qala ákimdikteri men «ArselorMıttal Temirtaý» kompanııasynyń basshylyǵy bes saýsaǵyndaı biledi. Ara-tura, onyń ózinde aspannan qap-qara qar jaýǵanda, turǵyndar men qoǵam belsendileri oıbaıdy salyp dabyl qaqqanda, ákimdiktegilerdiń alpaýyt kompanııaǵa qarata «áý» dep áńgime aıtatyn kezderi bolyp turady. Biraq alpaýyt kompanııaǵa tisi batpaǵannan keıin odan ne paıda, jaǵdaıdyń áli kúnge deıin túzeler túri kórinbeıdi. Degenmen, keıingi kezderi bıliktiń daýsy qumyǵyp bolsa da shyǵa bastady...
Taıaýda Temirtaýda jumys saparymen bolǵanynda Ekologııa, geologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstri Maǵzum Myrzaǵalıev «ArselorMıttal Temirtaý» kompanııasynyń vıse-prezıdenti Vıdjaı Goıalǵa qarata syn aıtty. «Kásiporynda engizilgen tabıǵat qorǵaý sharalarynyń tıimdiligi óte tómen. Olar qaǵaz júzinde jáne «qoldan jasalǵan esep» túrinde ǵana jumys isteıdi», dep batyra sóıledi mınıstr.
Mınıstrdiń sózinde jan bar. Máselen, sońǵy bes jylda kásiporyn tabıǵat qorǵaý is-sharalaryna 28 mlrd teńge qarajat jumsapty-mys. Biraq osydan kelgen paıda joqtyń qasy. Aýaǵa ushatyn zııandy qaldyq bar-joǵy 0,08%-ǵa ǵana azaıǵan...
El baılyǵyn súlikshe soryp jatqan alpaýyt kásiporynnyń ekologııalyq ahýaldy jaqsartý jóninde jyl saıyn beretin ýádesi taýsylmaıdy. Osydan eki jyl buryn kompanııa 2019-2024 jyldar aralyǵynda aýaǵa ushatyn zııandy qaldyqtardyń mólsherin 60 myń tonnaǵa azaıtý týraly mindetteme alǵan bolatyn. Alaıda mınıstrdiń aıtýyna qaraǵanda, kásiporyn áli kúnge deıin bul iste shıdiń basyn syndyrmaǵan.
Erte me, kesh pe, Temirtaýdy ýly gazben, zııandy tútinmen tunshyqtyryp otyrǵan kombınat keshenine qylburaýdyń salynary anyq. Álbette, ol ýaqyttyń enshisindegi sharýa. Áıtse de, osylaı eken dep qol qýsyryp otyrýǵa taǵy bolmaıdy. Alpaýyt kompanııa óndirisin túgeldeı jańǵyrtyp, zamannyń talabyna saı ozyq tehnologııamen qaıta jasaqtamaıynsha, istiń ilgeri jyljymasy aıdan anyq. Mamandardyń aıtýynsha, eger de kásiporyn osy aıtylǵan talaptardy oryndar bolsa, onda aldaǵy tórt jyldyń ózinde zııandy qaldyqtar kólemin 30%-ǵa tómendetýge bolady eken. Sondaı-aq kompanııa bergen ýádesinde turyp, Temirtaýdyń mańaıyna «jasyl beldeý», ıaǵnı orman-toǵaı ósirip tastasa, ol da bolsa ekologııalyq ahýaldy jaqsartýǵa hal-qaderinshe úles qosar edi. Al ázirge munyń bári qurǵaq ýáde bolyp tur...
Aldaǵy sáýir aıynda «ArselorMıttal Temirtaý» kompanııasy óndiristi jańǵyrtý jáne qaıta qurý jónindegi strategııalyq josparyn usynbaqshy. Mine, osy tusta Ekologııa mınıstrligi ustaǵan jerinen synar bolsa, ábden shıelenisken problemanyń sheshý joldary aıqyndalyp qalary bek múmkin.
Keıingi kezderi óziniń mindettemelerine saldyr-salaq qarap júrgen alpaýyt kásiporynnyń basshylyǵy men jergilikti atqarýshy bılik arasynda qatqyldaý áńgimeler jıilegen sıpat alyp júr. Máselen, ótken aptada «ArselorMıtall Temirtaý» kompanııasyna qarasty JEO-2 nysanynda úsh qazandyq apattyq jaǵdaıda jumysyn toqtatyp, qala páterlerindegi temperatýra kúrt tómendep ketti. Sóıtip qystyń kózi qyraýda Temirtaý qalasynda óte kúrdeli jaǵdaı qalyptasty.
Osy máselege baılanysty ótken jıynda oblys ákimi Jeńis Qasymbek mundaı oqıǵaǵa jol bergen kompanııa men jylý elektr stansasynyń basshylyǵyna qarata qatty syn aıtty. Qalaǵa oblys prokýratýrasy, ónerkásiptik qaýipsizdik, energobaqylaýdan tekseris jiberiletinin málimdedi. Sonymen qatar óńir basshysy atalǵan JEO-da jańa 7-shi qazandyqtyń qurylysyn aıaqtaýdy jedeldetýdi qatań talap etti.
– Biz 7-shi qazandyq jobasynyń aıaqtalýyn talap etemiz. Merzimdi odan ári sozýdyń múmkin emestigin jaǵdaıdyń ózi kórsetti. Joba bastalyp ketti. «AMT» ony júzege asyrýdy keshiktirýdiń karantınge baılanysty ártúrli sebepterin aıtty. Endi muny ári qaraı sozbalaqtaýǵa bolmaıdy. Bıyl jobany aıaqtaýdy barynsha jedeldetý qajet. Qala jobanyń támamdalýyn úshinshi jyl kútýde. Bul birinshi kezekte sheshilýi tıis másele, – dep shegelegen bolatyn J.Qasymbek.
«ArselorMıttal Temirtaý» AQ-nyń Bas dırektory Bıdjý Naırdyń óńir basshysynyń aıtqanymen kelisip, bas ızemeske amaly qalmady. «О́ıtemiz, búıtemiz» degen syńaıdaǵy shyǵarypsalma áńgimesiniń astarynda qandaı naqty is-sharalar bolady, oǵan endi aldaǵy ýaqytta kóz jetkizetinimiz anyq.
Temirtaýdyń – Tuńǵysh Prezıdenttiń eńbek otany sanalatyn qalanyń ekologııalyq problemasyn el bolyp sheshpese, istiń arty nasyrǵa shapqaly tur. Búıte berse, alpaýyt kásiporyn dep áspettep júrgen «ArselorMıttal Temirtaý» kompanııasynyń bergeninen keltirgen zııany asyp ketetin túri bar. Túptep kelgende, áńgimeniń bir ushy ult densaýlyǵyna kelip tireletini anyq. Al munyń artynda ulttyq qaýipsizdik máselesi tur.
Qaraǵandy oblysy,
Temirtaý qalasy