Oralda Qasym izi saırap jatyr...

Mamandyǵy zań qyzmetkeri bolǵanymen, buǵan deıin birneshe kitaptyń avtory atanǵan, sonyń ishinde aqyn J.Nájimedenov ómi­riniń keıbir qyrlaryn qam­tıtyn «Meniń Qazaqstanym – Ju­meken» kitabyn jazǵan Marat Aqtor­ǵaıulymen Oral muraǵa­tynda kez­desip, Qasym aqynnyń ómirine qatysty áńgimelesip qaldyq.

– 2005 jyly Jumeken Náji­medenovti zerttep júrgen kezimde Qasymnyń óleńderin de qarap, uqsastyq izdeı bastadym. Bir baı­qa­ǵanym, Qasym Amanjolov shy­ǵar­mashylyǵy, ómir joly júıeli zert­telmegen. Ǵylymı jol­­ǵa tús­pe­gen, – deıdi Marat Azban­baev.

Bizdiń keıipkerimiz Qasym­­nyń ómir joly men shyǵar­ma­shy­lyǵyna baılanysty árbir detal­di túbegeıli zerttep, aqyn­nyń shynaıy ómirbaıanyn jazý kerek dep esepteıdi eken. «Bul qarapaıym oqyrman úshin de, ádebıet tarıhy úshin de qyzyqty bolar edi»,  deıdi zertteýshi.

Qasym Amanjolovtyń Oral qalasyna kelýi týraly osy kezge deıin aıtylyp kelgen nusqada aqyn­nyń Lenıngrad qalasynda orman tehnıkýmynda oqyp júrip syrqatqa ushyraǵany, tipti óler jaǵdaıǵa jetkeni, sodan «eń bolmasa qazaq jeriniń shetine jetip jyǵylaıyn» dep Oral qalasyna kelgendigi sóz bolady. Alaıda Marat Azbanbaev bul jóninde basqa pikirde eken.

– Qasymnyń Lenıngradta oqy­ǵany týraly naqty qujat, dálel joq. Meniń oıymsha ol Oralǵa Semeıden arnaıy keldi. Sol kez­degi jergilikti oblystyq ba­sylym  –  «Ekpindi qurylystyń» basynda Qasymnyń jerlesi, tanysy Záıtún Syzdyqov jaýapty redaktor bolyp otyrǵan edi. Záıtún de – Qarqaralynyń týmasy, ekeýi jerles. Onyń ús­tine Záıtún 1923-1926 jyldary Se­meıde partshkolda oqyǵan. 1921-1927 jyldary Qasym da Semeıde boldy. Son­dyqtan ekeýi burynnan tanys boldy dep aıta alamyz. Oralǵa Qasym Záıtúndi saǵalap kelgeni anyq, –  deıdi Marat Aqtorǵaıuly.

1932 jyldyń sońyna qaraı Qasym Oral qalasynda bolǵany onyń «15 beleste» degen óleńinen de kórinedi. О́leń sońynda «7 noıa­br, 1932. Oral» dep qol qoıylǵan.

«Ekpindi qurylys» gazetiniń 1930 jyldardaǵy sandarynda Qasymnyń qalamynan týǵan óleń­der, maqala-reportajdar jıi kez­desedi.

Gazettiń 1934 jylǵy 23 aqpan­daǵy sanynda Qasym Aman­jolov­tyń «Aıbyndy qyzyl ásker kúshi» atty toptama óleńderi jarııalanypty. Dál osy nómirde «Keńes elin qorǵaý úshin odan saıyn kú­sheı­tip nyǵaıtamyz!» degen uran­men SSSR-diń Qorǵanys halyq komıssary, áıgili Klım Vo­roshılovtyń partııanyń XVII sıezinde sóılegen sózi bas maqala retinde berilgen. Bul baıandamada qolbasshy Keńes Odaǵynda atty áskerdi, jylqy sharýashylyǵyn damytý týraly bastama kóterse, Oraldaǵy atty ásker polkiniń jaýyn­geri Qasym Amanjolov ga­zet­tiń dál osy nómirinde:

«...Biz eshkimge tımeımiz,

Tımeımiz, bas ımeımiz.

Elikkenge ermeımiz,

Eshkimnen jer almaı-aq

О́rkendeımiz. Sondaı-aq –

Jerimizden bermeımiz.

Eshkimge bir japyraq!

 

Eger sózdi uqpasa,

Taǵy pyshaq suqtasa,

Alyp qaıtar «syılaryn».

Bolat qyzyl áskerim

Kúl talqan ǵyp tisterin

Oıyp túser mılaryn

Ket, kapıtal, jabyspa!

 

Bul jaýabym bárine:

Dúnıe jııangerine,

Germannyń páshısterine,

Japonnyń tentekterine,

Polshe jendetterine,

Soqtyqpasyn elime

Shydaı almas jer júzi –

Proletarıat tezine!», dep jyrlaıdy.

Qasymnyń Oral basylymda­rynda jarııalanǵan jazbalary­nan jeke ómirine qatysty kóp derek­terdi tabýǵa bolady. Máse­len, «Ekpindi qurylys» gazetiniń jastar qosymshasynda «Sovet jasynyń kúni» degen aıdarmen Qasymnyń «Kúndik ómir» atty maqa­lasy jarııalanǵan. Onda aqyn 1936 jyly 26 naýryzda tańer­teń uıqydan turǵanynan bas­tap, keshke deıingi ómirin sheber tilmen sıpattap jazǵan. Ma­qala «Komsomol urpaǵy» gazet­iniń 3 sáýirdegi №16 sanynda ja­ryq kórgen.

«...Shar ete túsken daýys she­kem­nen ótti. Selk etip oıanyp, kózim­di ashyp alsam: dosymnyń kishkene bópesi eńbektep esikke baryp, (ashamyn dep qolyn qys­tyryp alsa kerek) baqyryp otyr eken. Baryp kóterip aldym da, tóse­giniń ústine domalata saldym...

...Kózdiń bylshyǵyn úge-múge shyq-shyq etken saǵatqa qarasam, 8-di soǵyp ketken eken. Terezege baryp, syrtqa kóz saldym. Naǵyz jazǵyturymǵy maýjyraǵan ta­bıǵat. Ushy-qıyry joq aıdyndaı kók aspanda kólbeı júzgen kerbez kún kókjıekten kóterilip, kúlimdep qarap, nur sáýlesin jerge tógip tur. Kúnniń altyn nuryna qanaty shaǵylysyp, jalt-jult etip bir búrkit qalqyp kókte ketip barady. Túnde tońazyp jatqan jer kúnniń ys­tyq nuryna balbyrap erı bastaǵan, kún nurymen oıanǵan qar sýy jylandaı ıretilip, sy­lań­dap, jyra-jyramen jyljyp barady. Ilezde kúnniń nury tere­zeden ótip, úıge kirdi. Bala kezdegim oıyma túsip ketip, aınany alyp, kúnniń nuryna tosa qoıdym. Aınaǵa shaǵylysqan altyn sáýle tóbege yrǵyp shyǵyp, erkelegendeı jymyńdap, bılep tura qaldy...

Ádetim boıynsha kerilip, sozylyp, gımnastıke jasadym. Biraq úıdiń ishinde jasaǵan gımnastıkeniń qansha baby kele qoıady? Týrnıktiń ornyna shegege asylasyń... Keıbir nómirlerin tas­tap ta ketesiń...

Jýynyp, kıinip aldym da, túndegi jazǵandarymdy qolyma alyp:

Tabıǵat

Toqtamaıdy sabyr etip,

Tabylmas

Toqtatýǵa eshbir tetik.

О́zgermek

Syry daǵy, jyry daǵy

О́mirge

Bireý kelip... bireý ketip... – dep bastap quldılatyp bara jat­qanymda, kújildep samaýryn da kelip qaldy.

4-5 aıaq shaıdy ilezde tastap aldym da, sur shıneldi kıip alyp, qara bórikti qısaıta tastap, keń­sege qaraı búlkildedim...»

Aqyn budan keıin jaıaýlap jumys ornyna – «Ekpindi qu­rylys» gazetiniń redaksııasyna bet alǵanyn, «Sovet kóshesi men Ká­mónes kóshesiniń múıisindegi daǵdyly shıretke kelip tura qalyp», jańa gazet-jýrnal satyp alǵanyn, redaksııadaǵy árip­testeri, qyzmeti týraly, ju­­mys aıaǵynda kitap dúkenine ki­rip, «Sákenniń «Aıshasyn», Sábıt­tiń «Aq aıýyn», Qalıdyń «Alynǵan amalyn», Taıyrdyń «Muz tolqynyn» alǵanyn», úı­degi keshki tamaqtan keıin qoly­na mandalın aspabyn alyp:

Symǵa tizip syzyltyp,

Qalyqtatyp, qubyltyp,

Keýde teńiz tasqandaı,

Kúrkiregen aspandaı,

Kúńirente gýlete...

Keıde bulbul daýsyndaı –

Tamyljyta, úzilte,

Keıde tamǵan tamshydaı –

Sorǵalata, tizilte...

Do, Re, Mı, Fa, Sol, Lá, Sı

Laqyldata tókti kúı! – dep jyrlaǵanyn – bárin-bárin ádemi sýretteıdi.

Jaıyq jaǵasyndaǵy jasyl qalany shynaıy súıip, «Oralym meniń, Oralym» dep jyrlaǵan aqyndy batysqazaqstandyqtar da umyta qoıǵan joq. Oblys ortalyǵynyń qaq ortasyndaǵy kóne kóshelerdiń birine Qa­sym Amanjolovtyń esimi beril­gen. Burynǵy Keńes, qazir­gi Nur­sultan Nazarbaev dańǵy­lynda or­nalasqan tarıhı ǵımarat – «Ekpindi qurylys» gazetiniń burynǵy redaksııasynyń qabyr­ǵasynda Qasym men Abdolla Ju­maǵa­lıevke eskert­kish taqta orna­tylǵan. Qasymnyń ózi bir ból­mesin jaldap turǵan deli­netin Karev kóshesindegi 69-úıdiń qabyr­ǵasynda da aqynnyń az kún ómiri osynda ótkeni jóninde jazylǵan belgi bar. Jergilikti qalamgerlerdiń bastamasymen osy ǵımaratty Qasym men Ab­dol­lanyń mýzeı-úıine aınaldyrý máselesin jergilikti bılik te qol­dap otyr.

– Degenmen Qasym men Ab­dol­laǵa arnalǵan mýzeı aqyn talaı jyrlaǵan Sovet kóshe­sinde, «Ekpindi qurylys» gaze­ti redak­sııasynyń tarıhı ǵı­maratynda bolsa, tipti ǵanıbet bolar edi. Qasymnyń Oraldaǵy jyldary qazaq ádebıetiniń taǵy bir alyp tulǵasy – Qajym Jumalıevtiń Oral pedagogıkalyq ınstıtýtynda qyzmet etken jyldarymen týra keledi. Qajymnyń bas­tamasymen Oralda «Áde­bıet úıirmesi» qurylǵan, ol úıir­meniń bel ortasynda Abdolla Juma­ǵalıev, Járdem Tilekov, Qýan Tastaıbekov, Batyr Qydyr­nııazovtarmen birge Qasym da júrgen. 1936 jyly Sábıt Mu­qanov Oralǵa arnaıy kelip, osy úıirmede jergilikti aqyn-jazý­shylarmen kezdesý ótkizedi. Son­dyqtan mundaı mýzeı ashylsa, qazaq ádebıetiniń 1940 jylǵa deıingi tolqynyna kórsetilgen zor qurmet bolar edi, – deıdi Marat Azbanbaev.

Oralda Qasym Amanjolov atqarǵan jumystyń bir baǵyty – jergilikti qazaq teatrynyń jumysyn uıymdastyrý bolatyn.

– 1935 jyldyń basynda­ Qasym Amanjolov obkom she­shi­mimen teatr stýdııasyn bas­qa­rýǵa jiberilgen. Ol osy qyz­mette 1936 jyldyń aıa­ǵyna deıin ju­mys istegen. Kási­bı­ re­jısser Jumat Shanın Oral qa­lasyna 1936 jyly 25 jel­toqsanda kelip, teatrǵa kór­kem­dik basshylyqty qolǵa aldy, – deıdi Marat Azban­baev.

Bul tý­raly da sol kezdegi oblys basshysy Izmuqan Quramysovtyń «Ekpindi qurylys» gazetinde jarııalanǵan baıandamasynda keńinen aıtylǵan.

Aqyn ómiriniń ár kezeńin jalyqpaı zerttep júrgen ólke­tanýshy jaqynda Ázerbaı­jan Respýblıkasynyń prezı­denti Ilham Álıevke hat joldapty. Sondaǵy ótinishi – 1948 jyly Nızamıdiń toıyna barǵan Qasymnyń óleńine arqaý bolǵan ázerbaıjan qyzy Sananyń taǵ­­dyry men tarıhyn bilý. «Nıza­mı toıyna qatysý úshin Qazaqstannan Muhtar Áýezov pen Qasym Amanjolov barǵan. Qasym sol saparynda eki óleń jazdy. Baýyrlas eki halyqty bir núktege toǵystyratyn osyndaı oqıǵalardy hattaý, tarıhta qaldyrý kerek. Bul aqyn ómiriniń de bir paraǵyn tolyqtyrar edi» dep sanaıdy zertteýshi.

Qalaı bolǵanda da Oral qala­synyń tarıhynda Qasym­nyń izi saırap jatsa, Qasymnyń ómirinde de Oral shaharynyń orny bólek. Oralda ótken bes jyl ishinde Qasym naǵyz shy­ǵar­mashyl tulǵaǵa aınalyp, shyńdalyp óskeni anyq. «Tonal­maǵan kóne mýzeı sekildi» qala kóshesinde kele jatqanda, Qa­sym­nyń qońyr úni qulaqqa kele­tindeı:

«Oralym, seniń qoınyńda,

Oınaqtap ótken jyldarym.

Jarqyldap Jaıyq boıynda,

Dostarmen saıran qurǵamyn.

 

Shaǵannyń boıy kók shalǵyn,

Shalqamnan jatqam shańqaı

tús,

Gúl bolyp meniń qushaǵym,

Keýdeme qonǵan bulbul qus

 

О́mirdiń altyn kesesin,

Tosqanmyn aıdyń nuryna,

Keshkenmin Sovet kóshesin,

Keýdemdi ashyp qurbyma.

 

Sonaý bir shette, sonaý úı,

Keter me, sirá, kóńilden?!

Alýshy ed tartyp meni ylǵı

Mahabbat ystyq lebimen.

 

Tereze aldy – jas terek,

Tur eken kimder súıenip?

Júr eken kimder erkindep,

Júregin ustap, úıge enip?..»

 

Batys Qazaqstan oblysy