Qalalar da adamdar sııaqty. Maǵynaly ómir súrgen jandar ispetti mazmunymen, qaıtalanbas tutas sulýlyǵymen tartyp turatyn kóne shaharlar bar. Joly túskender qaıta-qaıta oralýdy kóksep turatyn sol kentterdiń qupııasy nendeı? Týrıster tartýda, tarıhı qalalarymyzdyń tamasha beınesin jasaýda talantty otandastarymyz ne isteı alady? Osynaý saýal kópshiligimizdi mazalasa-daǵy, bul máselemen naqty aınalysyp júrgen jáne onyń túıtkilderin biletinder joq emes. Solardyń biri sáýlet dızaıneri ári kásipker – Mansýra Jaken. Mansýra arhıtektýralyq dızaındaǵy «NeoQazaqStyle» atty tarmaqtyń avtory jáne negizin qalaýshysy. Onyń ıdeıasynyń tujyrymdamasy – zamanaýı arhıtektýraǵa qazaqtyń ulttyq naqyshtary men erekshelikterin úılesimdi túrde qosyp, sımbıoz jasaý. Biz osyǵan baılanysty saýaldardy óz avtorlyǵymen qazaqtyń oıýlarymen naqyshtalǵan esik jáne úı jıhazdarynyń kolleksııalaryn shyǵaryp, elimizdegi birqatar mádenı ǵımarattardyń ishki dızaınynyń avtory Mansýra Jakenge qoıǵan edik.
– Mansýra, qazaqtyń ulttyq stılin dáriptep, qalalar men ǵımarattarymyzdyń ulttyq naqyshy men ózindik kelbeti bolýy kerek degen ıdeıany alǵa tartyp júrgen dızaınerler az emes. Biraq ol qalaı júzege asyrylady?
– Bul suraqty maǵan tanystarym da jıi qoıady. Shynymdy aıtsam, turaqty tabys ákelip otyrǵan óz kásibim bar. Jáne ózime unaıtyn ispen aınalysamyn. Iаǵnı óz múmkindikterimdi júzege asyrǵan adammyn. Bul ıdeıany bir basyma paıda tabý úshin dáriptep júrgenim joq.
Adam kemeldene kele, óz basynyń paıdasy men jumysynyń sheńberinen shyǵyp, eline, ózi ómir súrip jatqan qoǵamǵa paıda tıgizgisi keledi. Tyń ıdeıalardy halyqqa taratady nemese áleýmettik jobalardy júzege asyrady, keı adamdar mysaly qaıyrymdylyqpen aınalysady. Men de ómirimniń sondaı kezeńine jetken bolarmyn, bálkim. О́zim dızaıner bolǵandyqtan, aınaladaǵy sulýlyqqa mán berip, belgili bir talǵamǵa árdaıym kóńil aýdaramyn.
Qazaqstannyń árbir ǵımaraty men ár úıi óz kelbetimen qazaqtyń úıi ekendigin bildirip turýy kerek. Qazaqı kelbet bolýy kerek. Bul meniń azamattyq ustanymym jáne qoǵamnyń daýmyna qosqan úlesim. Osyny aýyzben aıtyp qana qoımaı, turmysymyzǵa erekshe talǵammen engizýdi sát saıyn oılaımyn. Ári bul meniń aınalysyp júrgen kásibime de tikeleı baılanysty.
Namysty qazaqtar óz tarıhy men ulttyq bolmysyn qaıta jańǵyrtýǵa qushtar. Kóp adam úılerine jóndeý jumystaryn júrgizgende nemese jańadan úı salǵanda oǵan qazaqı naqyshtardy engizýge kóńil bóletinin baıqap júrmin. Ulttyq oıý-órnektermen esikterdi nemese jıhazdardy bezendirý, dekordyń kishkene elementterin ulttyq naqyshta ásemdeý sánge aınalyp keledi. Sonymen qatar shańyraq nemese kerege sııaqty kıiz úıdiń ózindik sakraldy máni bar sımvoldaryn da úı bezendirýde keń qoldanyp jatyr.
– Mundaı dızaın erekshelikteri kóp qarajatty qajet ete me? Ulttyq naqyshtaǵy dızaınǵa tapsyrys beretinder qaı jastaǵy adamdar? Jáne dızaınnyń qandaı elementterine tapsyrys beredi?
– Joq. Ol kóp qarjyny talap etpeıdi. Eger siz standartty bezendirý jumystaryna tapsyrys berseńiz de sol qarajat shyǵady. Bizde kóp adamdar arnaıy qazaqsha naqyshta jasalǵan dızaın qymbat bolady dep oılaıdy. Alaıda múldem olaı emes. Bizdiń tutynýshylarymyzdyń arasynda qaltaly azamattar da bar, jalaqysy ortasha adamdar da bar.
Bizdiń basty maqsatymyz, zamanaýı ǵımarat dızaınyna úılesimdi bolatyn ulttyq naqyshtaǵy elementterdi arnaıy tańdap úılestirý. Sondyqtan men ózim keńes beremin, oıý-órnekterdi tym kóp qylmaı olardy óz ornymen úı arhıtektýrasyna engizý qajet. Barlyǵy úılesimdi jáne jarasymdy bolýy kerek. Qazaqstandyqtar kóbinese oıý-órnekpen bederlengen esikterge tapsyrys beredi. Esikterdiń naqyshtaryn da biz sol ǵımarattyń dızaınyna saı tańdap beremiz. Bir qaraǵanda esiktiń formasy zamanaýı, al oǵan naqysh pen áshekeı jasalsa, ol qazaqı bolyp shyǵa keledi. Bul ǵımarattyń ishki dızaınyna qazaqılyq sán berýdiń eń ońaı joly. Sonymen qatar altyn adam, qazaqsha kıim kıgen qyz, shańyraq sııaqty mán-maǵynasy bar sýretter salynǵan mozaıkadan jasalǵan pannolarǵa da tapsyrystar kóp.
– Mansýra, astanamyzda taǵy bir mádenı ortalyqtyń jobasyn jasap jatqan kórinesizder. Onyń tujyrymdamasy qandaı bolady?
– Iá, elordamyzda mádenı ortalyqtyń jobasyn jasaýdamyz. Ázirge atyn aıtpaı-aq qoıaıyn. Joba áli aıaqtalǵan joq. Biraq jobanyń basty ıdeıasy – bizdiń tarıhymyz ben fılosofııamyzdy arhıtektýra arqyly kópshilikke jetkizý.
Budan bólek ózimniń tyń ıdeıam bar, aýqymdy joba bolǵandyqtan, onyń júzege asyrylýy biraz ýaqytty talap etedi. Sondyqtan bul ázirge qupııa bolsyn.
– Qazaqstandyq taýarlardyń, qurylys materıaldarynyń da sapasy eshkimnen kem emes ekendigin dáleldeımin, dep júrgen kásipkersiz ǵoı...
– Árıne, sapasy ózge eldermen talasa alatyn taýarlar bizde de bar. Jáne ony jasaı alatyn qabiletti adamdar da jetkilikti. Ulttyq tutastyq pen damý tek til máselesine ǵana qatysty bolmaýy kerek. Qazaqylyq barlyq salada kórinip turýy kerek qoı. Bul restorandyq bıznes bolsyn, sán álemi, týrızm, sahna óneri jáne taǵysyn taǵylarǵa da qatysty bolyp keledi. Biraq biz kóneden qalǵan muramyzdyń qazirgi zamanǵa saı jáne bizdi alǵa qaraı jeteleıtin tustaryn qoldanýymyz kerek.
– Burynǵy keńestik respýblıkalardyń birqatarynda táýelsizdik jyldarynda ulttyq oıý-órnek grotesk sıpatyna ıe boldy. Biregeılikti izdeý jolynda beıneleý, qoldanbaly, sáýlet ónerinde, memlekettik rámizderde, ónerkásiptik dızaında ulttyq naqyshtardy kez kelgen jerde paıdalaný barynsha baıqalady. Eger ejelgi dáýirlerde oıý-órnek kıelilik, ǵaryshtyq jáne fılosofııalyq mán-mańyzǵa ıe bolsa, qazir jappaı jáne keıde tipti, paryqsyz paıdalanýdyń saldarynan tatymsyz sıpatqa ıe boldy, degen de pikirler bar.
– Men ondaı pikirlermen tolyqtaı kelisemin. Ulttyq naqysh pen oıý-órnekti jóndi de, jónsiz de paıdalaný qazir bir úrdiske aınalyp ketkendeı. Keı jerlerde qazaqı naqysh berý maqsatynda jasalǵan dúnıeler adamnyń qyzyǵýshylyǵyn týdyrmaı, keri áser beredi. Quddy bizde estetıka men talǵam eshqashan bolmaǵan sekildi kúı keshesiń. Al shyn máninde bizdiń ata-babalarymyz ár tústi, ár oıý men órnekti belgili bir dúnıelerge ǵana, óz ornymen qoldanǵan. Ár sımvoldyń ózindik máni men fılosofııasy bolǵan. Munyń barlyǵy keńes dáýiriniń kezinde umyt bolǵan.
Sondyqtan osy ispen kásibı turǵyda aınalysatyn jumys tobyn quryp, oǵan tarıhshylar, arhıtektor, arhelogtar engizý kerek. Sol jumys toby zerttep, qazaqtyń ulttyq erekshelikterin qamtý kerek. Mysaly qazaqtyń keıbir oıý-órnekteri tek kıimge, keıbir oıýlar attyń er-turmanyna salynatyn bolǵan. Olardy matematıkalyq esepteýler arqyly dáldep salyp, arhıtektýraǵa nemese úı, kıim dızaınyna salý kerek. Al bul keshendi jumys. Sol jumystyń nátıjesi retinde biz baza qurýymyz kerek. Sol bazadaǵy oıý-órnekterdi arhıtektorlar da, kıim dızaınerleri de ornymen qoldansa bolady.
– Jalǵan etnostyq dekoratıvtik stıl týlar men eltańbalarda da, sol sııaqty tipti oryndyqtar men qoqys salatyn ydystarda da kezdesedi. Osy týraly Sizdiń ne aıtaryńyz bar?
– Suraǵyńyz óte oryndy. Bul úlken másele. Árkim qazaqsha kelbet berý maqsatynda, kez kelgen oıýdy ne bolsa soǵan japsyra salady. Ol oıýdyń máni men maǵynasy qandaı, ony qaı nársege jabystyrýǵa bolatynyn, ıakı bolmaıtynyn eshkim baıyptamaıdy. Al bizdiń ata-babalarymyz árbir oıý men tańbaǵa úlken mán bergen, ár sımvoldyń sakraldyq máni bolǵan.
– Sizdiń qııalyńyzdaǵy qazaqı kelbetke ıe qalalardyń tutas beınesi qandaı?
– Meniń qııalymdaǵy qazaqı kelbettegi qala – barlyq jaǵynan saraptalyp, úılesimdi ýrbanızasııa talabyna saı jobalanyp, salynǵan qala. Ondaı qalada arhıektýralyq ansambl úılesimdi uıymdastyrylǵan. Jańa ári zamanaýı tehnologııalar men arhıtektýralyq sheshimder qazaqı stıldegi qoldanbaly óner týyndalarynyń stılimen úılestirilgen. Ár oıý nemese bezendirý óz ornymen jasalyp, arhıtektýranyń zamanaýı aǵymdarymen úılestirilgen. Mundaı qalada arnaıy kósheler nemese alańdardy qazaq tarıhynyń ár kezeńderindegi ejelgi qala kelbetine uqsastyryp arhıtektýralyq sheshim qoldanýǵa bolady. Mysaly, bir alańdy saq dáýirindegi «ań stılinde» úılestirýge bolady. Bir-eki kósheni orta ǵasyrdaǵy Uly Jibek jolynyń boıynda ornalasqan qalalardyń stılinde salyp, týrıster qyzyǵýshylyq tanytatyn kafe, dúkender men ulttyq qolóner ortalyqtary, shyǵys monshasy men bazaryn alýǵa bolady. Iаǵnı qalalardyń ákimdikterinde sheshim qabyldap otyrǵan adamdar erekshe ári sapaly arhıtektýralyq dızaın engizem degen nıet tanytsa, onyń barlyǵyn júzege asyrýǵa bolady. Esesine elimizge shetelden kelgen azamattar bizdiń qalalarymyzda ózderin qazaq eline kelgendigin arhıtektýra men dızaın arqyly birden ańǵaratyn bolady.
Áńgimelesken
Aınash ESALY,
«Egemen Qazaqstan»
ALMATY