«Qurmanjan datqa» qandaı fılm?

Rasynda, kıno ındýstrııasy eń áýeli ıdeo­logııalyq qural jáne tabys kózi. «Bar­lyq óner túriniń ishinde biz úshin eń mańyz­dysy – kıno» dep ótken ǵasyr­dyń basynda proletarıat kósemi V.Lenın tegin aıtqan joq. Iаǵnı kıno máde­nıeti arqyly memlekettik ıdeologııany óristetýge, eń bastysy qazirgi qazaq qo­ǵa­my úshin otarlanǵan sanany rýhanı kem­baǵaldyqtan aryltyp, buqaraǵa ózi­niń baıyrǵy ulttyq-tarıhı sanany qalyp­tastyrýdyń tetigi dep qaraǵan jón. Ásirese, otandyq kınematografııa­da ult­qa tirek bolǵan tarıhı tulǵalar obrazyn somdaý – dara etnos úshin taptyr­mas olja. Buǵan mysal 2014 jyly qyrǵyz aǵa­ıyndar túsirgen «Qurmanjan datqa» fılmi. Osy oraıda, Prezıdentimiz Qasym-Jomart Kemeluly joǵarydaǵy pi­kiri arqyly otandyq kıno óndirisi men atal­mysh sala mamandaryna oı tastap, baǵyt siltep otyrǵany anyq.

Sadyq sherdiń shedevri

Bizdiń otandyq kıno salasynyń mamandary álemdik masshtabtaǵy fılm túsirý úshin kem degende 50 mln AQSh dollary kerek degendi kóp aıtady. Bul az aqsha emes. Ǵalamdyq kıno salasynda qatyp qalǵan taǵy bir qaǵıdat bar. О́ndirilgen týyndy ketken shyǵyndy aq­taýy tıis. Bul álemdik kıno óndirisiniń alpaýyttary Gollıvýd pen Bollıvýd úshin qalypty jaǵdaı. Bul eki monopolıstiń kesirinen shaǵyn memlekettik (bizdiń «Qa­zaq­fılm» sııaqty) nemese etnofılm qurylymdary tunshyǵyp jatyr. Oǵan sebep kóp. Qazaqstandyq kınossenarıst Smaǵul Elýbaıdyń paıymyna júgin­sek, amerıkalyq kınogerlerdiń tehnıka­lyq múmkindigi men oqıǵany ıgerýdegi sheberligine biz 100 jylda jete almaımyz. Onyń syrtynda gollıvýdtyq standart álem halyqtarynyń mıyn jaýlap alǵan. Sol sebepti, bıik mejege kózi úırenip, kóńili sińgen buqara basqa júrdim-bardym dúnıelerdi mensine qoımaıdy. Iаǵnı álem halyqtaryn amerıkalyq rejısserler tárbıelep jatyr. Bul usaq ulttar úshin zor qaýip. Budan qutylatyn jol dara etnosqa óziniń tarıhyn, dara tulǵalaryn gollıvýdtyq bolmasa da, sol mejege yńǵaı­lastyrylǵan fılm jasaý arqyly amerı­kalyq «tárbıeden» alshaqtatý. Iаǵnı kıno arqyly halyqqa óz tarıhyn, óz bolmysyn, mádenıetin, jeke etnos retindegi ereksheligin, eń bastysy bul ǵasyrǵa deıin jer betinen joǵalyp ketpeı saqtap kelgen názik ıirimderin (salt-dástúri, óneri, minezi t.b.) súıinshilep kórsetý.

Joǵaryda Memleket basshysynyń aıtyp otyrǵany osy. Onyń syrtynda Qasym-Jomart Kemeluly ulttyq ko­lorıti myǵym tarıhı týyndyny ysyrap­shyldyqqa urynbaı azǵana qarjy jumsap túsirýge bolatyny jaıly eskertip otyr. Mysaly, qyrǵyz aǵaıyndar «Qurmanjan datqa» fılmin túsirýge bar-joǵy 1,4 mln dollar jumsaǵan.

– Bólingen qarjynyń 200 myńyna (dollar) zamanaýı tehnıkalyq jaraq sa­typ aldyq. О́ıtkeni bul fılmdi ha­lyq­aralyq standart boıynsha túsirýge bu­rynǵy keńesten qalǵan jabdyqtar jarady boldy. Iаǵnı túsirý aýmaǵy keń, jıiligi aýqymdy kórinisterdi taspalaý úshin sapasy asa qýatty quraldar qajet boldy. Taǵy 200 myń dollar gosprodakshn, ıaǵnı fılmdi montajdaý, óńdeý-árleý jumystaryna jumsaldy. Bul ister Peterborda atqaryldy. Joǵarydaǵy 400 myńdy alyp tastańyz. Sonda qolymyzda 1 mln dollar qaldy. Osydan100 myń dollar kaskaderlerge jumsaldy. 100 dollar salyqqa tólendi. Sodan keıin massovkada oınaǵan 600-700 adamǵa qyrǵyz aqshasymen 40 myń som tóledik. Qysqasy, az ǵana qarjyny jetkizdik, – deıdi týyndynyń rejısseri Sadyq Sher-Nııaz reseılik aqparat kózderine bergen suhbatynda.

Bizde she?.. Basqasyn bylaı qoıǵanda, qyrǵyz týyndysymen qaraılas fılm «Jaýjúrek myń bala» týyndysyn túsirýge 11 mln AQSh dollary jumsalǵan eken. Túsken paıda – 1 mln 800 myń dollar. Tá­ýel­sizdik jyldarynda dál osy sııaqty esh­qandaı kıno mundaı qarjy tapqan joq deıdi. Al qyrǵyz aǵaıyndardyń «Qur­manjan datqasy» áli kúnge deıin tabys kózinen ajyraǵan joq. Aıyr qalpaqty týysqandar arasynda «Sadyq sherdiń she­devri» degen atqa ıe bul fılm nesimen qundy degenge jaýap izdep kóreıik.

«Alaı hanshaıymy» atanǵan áıel

Fılmniń bas keıipkeri Qurmanjan Mamatbaıqyzy ómirde bolǵan hám qyrǵyz halqynyń azattyǵy úshin basyn báıgege tikken tulǵa. Qyrǵyzstandyq tarıhshy Tursynaı О́múrzakovanyń paıymda­ýynsha, bul áıel 1811 jyly qazirgi Osh qalasyna jaqyn jerdegi О́rke qystaǵynda týǵan eken. Rýy – mýngýsh ishinde japalaq deıtin atalyqtan. Alaı ólkesin mekendegen qyrǵyzdarǵa qamqorlyq jasap, jurttyń qamyn jegendikten tarıhta «Alaı hanshaıymy» («Alaı Sarısasy») atanǵan. Demek bıyl bul hanshaıymnyń týǵanyna 210 jyl tolyp otyr.

1862 jyly kúıeýi Alymbek datqa saraı búligi kesirinen óltirilip, datqalyq bılik Qurmanjannyń qolyna kóshedi. Iаǵnı ol 1863 jyly Buqar ámiri Seıit Muzaffar men Qoqan hany Qudaıardyń úkimimen «datqa» ataǵyna ıe bolǵany jaıly derek bar. Osy tusta Ortalyq Azııada patshalyq Reseıdiń otarlyq saıa­saty kúsh alyp, orystar tarapynan jergilikti halyqqa áskerı kúsh qoldaný úrdisi keń etek alǵandyqtan, Qurmanjan áýeli qyrǵyz halqyn qoqandyqtardyń qyspaǵynan qutqaryp, zeńbiregin súıretip jetken orystardyń oıranynan aman alyp qalý úshin jantalasqan adam.

Ferǵana oblysynyń áskerı gýbernatory K.K.Abaza: «birde Qudaıar han alaılyq kóshpendi qyrǵyzdarǵa salyq salmaqshy boldy. Biraq buǵan Qurmanjan datqa jol bermeı, qaıta qosymsha jeńildikter berý jóninde kelisimge kelýine májbúr etken» dep jazsa, (Abaza.K.K.«Zavoeva­nıe Týrkestana»), «Túrkestanskıe vedomostı» aptalyǵynyń 1878 jyly jaryq kórgen kezekti sanynda: «Qoqan handyǵy joıylǵannan keıin Polot hannyń kó­terilisine dem berýshi qyrǵyzdar Abdyl­dabek pen onyń inileri Baatyrbek, Mamyt­bek, Asanbekter orystarǵa qarsy kóterilis bastady. Bul qozǵalystyń basynda Qur­manjan datqa turdy» degen derek bar.

Qaıran ana patsha áskerine qarsy kó­terilgeni úshin uly Qamshybekti reseı­lik jazalaýshylar kóz aldynda darǵa asyp jatqanda arasha túspegen. Ulym úshin tize búksem, qyrǵyz eliniń tize búk­keni dep eseptese kerek qaısar ana. Qaı­ta uly­na qaırat berip: «Ajalǵa tike qara» dep aıqaılapty. Osy isi arqy­ly general M.D.Skobelevpen kelisip, kóterilis­shilerdi jazalamaý, tutqyndardy bosatý, bosyp ketken eldi qaıtarý, alym-salyqty azaıtý, dinge shek qoımaý týraly 7 túrli shart jasasqan. Qysqasy, ulyn ajalǵa berip, halqyn aman alyp qalǵan. Bul oqıǵa kınoda keremet beınelengen. Tipti fılm­niń ózegi osy dese de bolady.

Qurmanjan datqany 1906 jyly Reseı armııasynyń polkovnıgi Karl Gýstaf Emıl Mannerhaım (keıin Fınlıandııa eliniń prezıdenti boldy) birneshe pozısııada fotoǵa túsirgen. Bul fotolardy ta­rıhshy Anvarbek Hasanov Tashkent ar­hıvinen taýyp ákelip, nátıjesinde hansha­ıym­nyń anyq kelbeti belgili bolyp, ol qyr­ǵyzdyń ulttyq valıýtasy-somyna be­­der­lendi. 1907 jyly 1 aqpanda 95 jasyn­da Qurman­jan datqa dúnıeden qaıtqan tusta «Týr­kestanskıe vedomostı» gazeti 16 aq­pandaǵy sanynda «Sarısa Alaıa» de­gen atpen kólemdi qazanama jarııalaǵan eken.

Tarıhtan tamyr tartqan týyndy

– Bul fılmde halqymyzdyń dás­tú­rine, mádenıetine qyldaı qııanat jasalǵan joq, sonymen qatar oqıǵa jelisin shıratý arqyly júz jyldyq tarıhty shymyrlatyp syıdyrǵan erekshe týyndy boldy, – deıdi rejıssser Sadyq Sher-Nııaz. Rasynda solaı. Al fılm kótergen taqyrypqa keler bolsaq, qazaq aqyny Oljas Súleımenovtiń ««Qurmanjan datqa» qyrǵyz halqynyń ár kezeńdik tarıhyn qamtyǵan jáne óte joǵary deńgeıde túsirilgen týyndy» degen baǵasynan asyryp ne aıtpaqpyz.

Sol sııaqty, qyrǵyz týmasy, talantty ártis Ázız Beıshenálıev: «Halyq tarıhtan tirek izdeıdi. Sondyqtan, tarıhı janrdaǵy kıno qazaqta da, qyrǵyzda da suranysqa ıe. «Qurmanjan datqa» – tarıhı fılm. Bul kórermen úshin erekshe tartymdy. Halyq Qurmanjan men Alymbek datqanyń boıynan ulttyń namysy men rýhyn izdeıdi. Rejısserler halyqtyń qalaǵanyn kıno tilinde zerdelegende halyqtyń rýhy aspandap ketti» degen júrekjardy sózin aıtypty.

Fılm kóptegen shetelde kórsetildi. Reseıde ótken premerasynda ataqty rejısser, KSRO Memlekettik syılyǵynyń laýreaty Vladımır Menshov, bul týyndy – tarıhı oqıǵa men rejısserlik sheberlik únsiz jymdasqan keremet kórkem oqıǵalar órimi, depti.

Al amerıkalyq aktrısa Sheron Stoýn «MaximoTV» arnasyna bergen suhbatynda: «Bul fılmniń «Oskardy» ıelenýge úlken múmkindigi bar. О́te keremet týyndy. Tereń maǵynasy bar tarıhı fılm. Maǵan bul fılmdi kórýge shaqyrý kelgende, «Sýbtıtrli úsh saǵattyq fılm jóninde ne oılamaqpyn?» degen oı kelgen-tin. Biraq fılm meni baýrap aldy, árbir mınýty ózine tartady. Men onyń ásemdigine tamsandym. Bul fılmdi kórýge keńes berer edim. Bul shabyttandyratyn fılm. Bul fılm kóz tartady, kostıýmderiniń tústeri, qorshaǵan orta, bári keremet. Men bul fılmdi eń jaqyn dostarymmen birge otyryp, qaıta tamashaladym. Dostarymnyń biri jarnama agenttiginiń ıesi edi. Ol fılm kórip otyrǵan sátte «O toba, bul fılm maǵan qanshama ıdeıa berdi?!», dep tamsandy...» deıdi Gollıvýd juldyzy.

Fılmniń álemdik premerasy 2014 jyly tamyzda ótti. Sodan beri óz kó­rer­menderin esh jalyqtyrǵan joq. Ha­lyq­­aralyq arenada bedeldi baǵasyn da alyp jatyr. Sonyń keıbirine toqtalar bolsaq:

Fılm Monreal halyqaralyq kınofestıval baǵdarlamasyna kirdi;

2016 jyly Máskeýdegi «Karo» kınoteatrlar jelisinde kórsetildi;

2014 jyly Oskar syılyǵyna «Shetel tilindegi úzdik fılm» atalymy boıynsha usynyldy;.

2015 jyly Tegeranda ótken 33-halyq­aralyq «Fadjr» kınofestıvalinde tóre­shilerdiń arnaıy Golden Flag júldesimen marapattaldy;

2015 jyly Kalıfornııada ótken Tı­bý­ron halyq­aralyq kınofestıvalinde bas júlde jáne eń jaqsy operatorlyq jumysy úshin beriletin syılyqty jeńip aldy... taǵysyn taǵylar.

Túıinsóz

Sózimizdi túıindep aıtar bolsaq, Gol­­lıvýd týyndylary arqyly biz halqy­myzdyń ulttyq-tarıhı sanasyn qalyp­tastyra almaımyz. Ulttyq bolmysty jetildiretin «Qurmanjan datqa» sııaqty fılmder. Bul týyndyda júz jyldyq tarıhı oqıǵalar tizbegi baıandalýymen qatar, halyqtyq etnografııa: qazany kúımen estirtý, qonaq kútý t.b. beınelengen. Iаǵnı rejısser HIH ǵasyrdaǵy ómir saltyn keremet kórsete bilgen. Ekinshiden, fılmde minez bar. Ásirese Qurmanjan datqanyń «Qyrǵyz tósekte jatyp ólmeıdi» degen sózi nemese shekara asyp bara jatqan ulynyń «Men qaıda bolmaıyn, meniń júregim myna taýlardyń arasynda» dep mań dalany jańǵyrtyp, ún tastaýy eriksiz sanany terbep, rýhty oıatady. Demek, atalmysh týyndyda, erlik rýh pen halyqtyń azattyq jolyndaǵy arpalysy keremet kórinis tapqan.

Osy oraıda, Memleket basshysy ma­qa­­lasynda «Men quzyrly organdar men otan­dyq telearnalarǵa memlekettik tap­sy­rystyń belgili bir bóligin mindetti túrde tarıhı taqyryptarǵa baǵyttaýdy tapsyramyn» degenin halqymyzdyń rýhyn oıatatyn, tarıhı taqyrypta týyndylar jasaý kerek dep túsingen durys. Bul maqsatta jaqsy sharýalar atqarylady degen senimdemiz!