О́tken ǵasyrdyń basynda qazaq dalasynda memleketshildik urany oıandy. Osy baıandy istiń basynda qazaq zııalylary turdy. 1917 jylǵy aqpan tóńkerisinen keıin olar keıbir normalyq qaǵıdattardyń tolymsyzdyǵyna qaramaı jeke memleket qurýdyń, avtonomııaly respýblıka ornatýdyń qajettigin túsindi. Osy jolda qandaı qıyndyqqa tap bolsa da qajymaı eńbek etti. Mundaı múmkindik ǵasyrda bir týatynyn baǵamdaı aldy. Sóıtip, bular qazaq halqynyń aýzyn aqqa jetkizip, basyna buǵaýlanǵan bodandyq noqtasyn sypyryp tastaý ózderine berilgen mindet dep uǵyndy. Osy toptyń basynda Álıhan Bókeıhan turdy hám Álekeń bul isti óziniń ómirlik muraty dep bildi.
Saıası kóregen Álıhan Bókeıhan sol kezdiń ózinde-aq «memlekettigi joq halyq – jetim halyq» degen berik ustanymda bola otyryp, bolashaǵynan úmiti bar kez kelgen halyq úshin negizgi qundylyǵy táýelsizdik ekenin jaqsy bildi. Tarıhshy Mámbet Qoıgeldıev óz eńbeginde Bókeıhan bastaǵan alash arystarynyń muraty týraly: «...olar qazaq eliniń san ǵasyrlyq damý tájirıbesin, salt-dástúrin revolıýsııalyq ádispen kúrt ózgertýdi emes, qaıta olardy evolıýsııalyq jolmen, basqa órkenıetti elderdiń ómir tájirıbesin eskere otyryp, odan ári jetildire túsýdi kózdedi. Eń negizgisi, bul jol qazaq eline ózin-ózi bıleýge, sóıtip óziniń ishki qoǵamdyq máselelerin ózi sheshýge, óz atamekenine ózi ıe bolýǵa múmkindik beretin jol edi» dep jazsa, zertteýshi-alashtanýshy Tursyn Jurtbaı, «Á.Bókeıhan bastaǵan Alash partııasy men Alashorda úkimeti usynǵan ulttyq ıdeıanyń ustyny retinde:
Taptyq bólinýdi (baı, kedeı, ortasha) qoldamady;. Jerdi satýǵa qarsy boldy; Jerdiń asty men ústindegi baılyq qazaqtyń tól menshigi dep bildi; Bir toqtynyń júninen bir japyraq bul toqylatyn bolsa, ol aldymen qazaqtyń ústinen tabylýyn kóksedi; Qazaq tili memlekettik til bolsyn; Memleket qurýda ulttyq salt-dástúrdi saqtaı otyryp damyǵan Japonııa eliniń tájirıbesi qoldanylsyn», – degen tujyrymdardy ustandy deıdi.
* * *
Joǵaryda aıtylǵan saıası muratty maqsat tutyp, azattyq jolynda kúsh biriktirgen ult zııalylarynyń aqylshysy da, baǵyt silter baǵdary da Álıhan Bókeıhan boldy. Ol qaımana qazaqty irgesi berik, tútini túzý ushatyn ulys etý jolynda aıanbaı ter tókti.
Patsha taqtan qulap, dúnıe búgilgen bulǵaq jyldary qazaq halqynyń eńse kóterip keterine sengen Álıhan Bókeıhan: «Azattyq tańy atty. Tilekke qudaı jetkizdi. Kúni keshe qul edik, endi bul kún teńeldik. Qam kóńilde qaıaýdaı arman qalǵan joq. Neshe ǵasyrlardan beri jurttyń bárin qorlyqta, quldyqta ustaǵan jaýyz úkimet, ózgege qazǵan ory ózine shaǵyn kór bolyp, qaıtpas qara saparǵa ketti. Endi búgin teńelip, túsimizde kórmegen jaqsylyqty óńimizde kórip, tóbemiz kókke jetip otyr. Bul kúnge jetkizgen qudaıǵa myń shúkirlik!» dep tolǵandy. Bul sózdi óz muratynyń shamshyraǵy etti. Biraq bul arman arada 70 jyl ótkennen keıin oryndaldy. Shúkir!
Sol sııaqty Álıhan Bókeıhannyń: «Ár urpaq ózine artylǵan júkti jeter jerine aparyp tastaǵany durys, áıtpegende bolashaq urpaǵymyzǵa asa kóp júk qaldyryp ketemiz. Keıingi urpaq ne alǵys, ne qarǵys beretin aldymyzda zor sharttar bar» degenin kóregendik demeı ne deımiz.
Bókeıhan – saıası qaıratker ǵana emes, ult rýhanııatynyń joqshysy bolǵan tulǵa. Rasyn aıtqanda, uly Abaıdy qazaqqa alǵash tanystyrǵan osy – Álekeń. Abaıtanýshy Tóken Ibragımov óziniń esteliginde: «Abaıdyń shyǵarmasyn qoljazba kúıinde ózimen birge alyp júrip halyqqa nasıhattaǵan da – Á.Bókeıhanov. Mysaly, Pavlodardan 100 shaqyrym jerde «Tuz qala» deıtin kent bar. О́tken ǵasyrdyń basynda osy jerde Álıhandy patsha sheneýnikteri tutqyndaǵan. Tutqynǵa alynǵan adamdy túrmege jappaı turyp, alyp júrgen dúnıe-múlkin tekserip hattama jasaıtyn tártip bolǵan. Ol qazir de bar. Sondaǵy Álıhandy tutqyndaý barysynda toltyrylǵan hattamada: «Abaıdyń óleńder jınaǵy – 1, baǵasy –100 teńge» dep jazypty» dese, dál osy oqıǵa jaıly Alash ardageri (Á.Bókeıhan) óziniń esteliginde: «1906 jyldyń ıanvar (qańtar) aıynda Kerekýden Semeıge qaraı shyqqan meni «ustaıdy» degen habar Semeıge keledi. Omarbek pen Kákitaı meni qashyrtpaq bolyp úsh atpen bir adam jiberipti. Tuz qalaǵa bir kósh jetpeı ustalǵanymdy estip keıin qaıtty. Biraq men ana adamdarǵa jolyqsam da qashpaq emespin. Men qashsam, izdep otrıad shyǵyp qyrdaǵy qazaqty qor qylmaı ma. Abaqty da bir kisi jatqany jurt qor bolǵannan yńǵaıly emes pe» deıdi. Qarańyz, «halqy úshin jan qııý» degen osy emes pe?! «Túrmeden qashyp, qyrdaǵy momyn jurtty qyrǵyzǵansha, qara basym sadaǵa!» deıdi qaıran arys.
Endi mynany qarańyz, aqyn Sultanmahmut Toraıǵyrov 1918 jyly jazylǵan «Tanystyrý» atty poemasynda:
«Dýlatov, Baıtursynov, Bókeıhanov
Bilemin bul úsh erdiń aıtpaı jaıyn.
Keshegi qara kúnde bolmap pa edi
Biri kún, biri sholpan, biri aıym.
Solardan basqa keshe kim bar edi,
Qazaq úshin sham qylǵan júrek maıyn», deıdi. Ne degen keremet baǵa, ne degen keremet teńeý.
Sol sııaqty «Álıhannyń Semeıge kelýi» («Saryarqa», 1917. 30 qazan, 13 qarasha) atty maqalasynda Sultanmahmut el «eńbegi sińgen erin» kútip alǵanyn sýretteı kelip: «Ol eri – eli úshin qurbandyqqa janyn bergen, bıt, búrge, qandalaǵa qanyn bergen, kórdeı sasyq aýa, temirli úıde alash úshin zaryǵyp beınet kórgen, basqan aıaq ker ketken zamanda jasymaı alashyna qyzmet etken, bolsa da qalyń tuman, qarańǵy tún, týatyn baq juldyzyna kózi jetken, túımege jarqyldaǵan aldanbaǵan, basqadaı bir basy úshin jaldanbaǵan, qaıtkende alash kórkeıer degen oıdan basqa oıdy ómirinde maldanbaǵan Álıhan Nurmuhameduly Bókeıhanov edi» dep jazady. Osy sózderden Álıhannyń kim bolǵany taıǵa tańba basqandaı aıtylyp turǵan joq pa?!
Alash arystarynyń biri Qoshke Kemeńgeruly zamandasy Álıhan jaıly: «Úkimettiń qara qýǵyn jasaǵan kúnderinde, aıdaýyna da, abaqtysyna da shydap, el úshin basyn qurban qylǵan at tóbelindeı ǵana azamat toby boldy. Bul topty baýlyǵan – Álıhan. Basqa jurttardyń basshylary tym-tyraqaı bolyp shet patshalyqtarǵa shyǵyp ketkende, Álıhannyń qonys aýdarmaı qalýy da – elin súıgendikke dálel» dep jazady. Rasynda, teńiz shaıqalyp, orman órtengen, aqqa qara jaǵylǵan jyldary Álıhan bastaǵan qazaq qaıratkerleri qyl moıyndaryna qylysh tirelip tursa da, qaımana qazaǵyn tastap ketpedi. Budan artyq murat bolýy múmkin be?!
Álıhan bastaǵan Alash arystary ańsaǵan azattyqtyń da mine bıyl ordaly 30 jyldyq toıyn atap ótkeli otyrmyz. Bul – bizdiń búgingi urpaqqa buıyrǵan baǵa jetpes uly baqyt. Endeshe sol baqytymyz baıandy, Táýelsizdigimiz máńgilik bolýy jolynda barshamyz qyzmet ete bereıik.