Rýhanı táýelsizdik bastaýy

Premer-Mınıstr Asqar Mamın ótkiz­gen Qazaq tili álipbıin latyn grafıkasyna kóshirý jónindegi Ulttyq komıssııa oty­rysynda jetildirilgen jańa latyn álip­bıi nusqasyn kórip qýanyp qaldyq. «Jetil­dirilgen álipbı nusqasy qazaq tiliniń damýy­na jańa serpin berip, onyń zamanaýı úrdis­terge saı jańǵyrýyna yqpal etedi. Aldaǵy ýaqytta qazaq tilin latyn grafıkaly álip­bıge kezeń-kezeńimen kóshirý baǵytynda qar­qyn­dy jumys júrgizý kerek», dep atap ót­ti Úkimet basshysy.

Álipbı tek latyn álipbıi bazalyq júıesi tań­balarynan quralǵan. Bul álipbıde qazaq tiliniń 28 dybysy tolyq qamtylǵan. Qa­zirgi á(ä), ó(ö), ú(ü), u(ū) jáne ǵ(ğ), sh(ş) qazaq áripteri dıakrıtıkalyq tańbalarmen beril­gen. Álipbıde halyqaralyq tájirıbede qol­danysta bar ýmlıaýt ( ̈ ), makron ( ˉ ), sedıl ( ̧), brevıs ( ̌ ) dıakrıtıkalyq tańbalary qol­danylǵan. Álipbı qazaq tiliniń jazý dás­túrinde ornyqqan «bir dybys – bir árip» prın­sıpine tolyq sáıkes keledi. Jańa álip­bıge kezeń-kezeńimen kóshý 2023 jyldan bastap 2031 jyl aralyǵynda josparlanyp otyr. Elimiz úshin strategııalyq mańyzy zor maqsat, rýhanı táýelsizdigimizdiń bastaýy – latyn álipbıine de kózimiz úırenip, kóńilimiz senip kele jatyr.

2019 jylǵy 6 qyrkúıektegi Ulttyq ke­ńestiń alǵashqy otyrysynda bizdiń usy­nýy­myz boıynsha, eki dıgraf áripti alyp tas­tap, Sh-ny dıakrıtıkalyq tańbamen berý, Ch ár­pin múlde alyp tastaý jáne qazaqtyń I árpin qaıtarý týraly suraýymyz oryndaldy. Usynǵanymyzdaı, «i» árip­terin buryn basyn­daǵy núktesimen jazyp keldik, sol kúıi saqtalýy úshin sońǵy nusqadan «i» men «ı» áripteri tań­balarynyń ornyn aýys­tyrý kerek boldy. Sonda «i» árpi buryn­ǵydaı tóbesindegi núktelerimen, al «ı», «ı» áripteri núktesiz jazylatyn bolady. Degen­men bir-eki túzetýdi naqty aıtpaı ketý­ge bolmaıdy. Birinshiden, sońǵy akýtty nusqada I árpiniń bas árpi joǵalyp ket­ken – I árpi ekeýi de bir I tańbamen bel­gilegen. Qazir kez kelgen jerde latyn álip­bıimen qazaqsha, kırıllısamen oryssha, eki nus­qa jazýly turady. Eldiń bári ońaıyn tań­dap, kırıllısa nusqasyn oqıdy. Bul qazaq­tildilerdiń de latyn álipbıin úırenýge keri áserin tıgizip, kedergi keltirýde.

Osy máselege de bir sheshim aıtylýy tıis­tigin usynǵan edik. «Al Sh árpin SH dep dıgraf­pen belgilegenshe, Sh-ny Ś dep bel­gileý kerek edi. Al CH dep belgilengen, qazaq­tyń til dybysyna jat, orys tilinen kel­gen Ch árpin múlde múlde alyp tastaý kerek. Ári mundaı eki tańbaly emes – bir-aq tańba bolar edi. Bul 2 árip munda 4 áriptiń ornyn alyp otyr. Elbasy tapsyrmasynyń ózi áripterdi yqshamdaý emes pe edi? Dıgraf­tan apostrofqa ótken kezdiń ózinde-aq bul árip­ter bir árippen belgilenip edi ǵoı. Tek ústindegi apostrofty akýtqa aýys­tyra salý kim­ge qıyndyq týdyrdy eken? О́ıtkeni «Ashana», Ashat» sózderi Ashana – Ashana, al Ashat – Ashat dep oqylady ǵoı… Esimi Ishaq, Ishaq degender atyn erteń Ishaq dep jaz­sa, ony mynaý Sh árpin SH dep jazǵanda, el qalaı oqyp, qalaı ataıtynyna aýzymyz barmaı otyr?.. Ishaqtar jınalyp, jańa álippe komıssııasynyń múshelerin izdep júrmesin? Dıgraftan el bolyp aıqaılap júrip zorǵa qutylǵanda, eki dıgraf árip ne úshin kirgizildi eken? Bulardy da túzeý kerek. «Jeti ret ólshep, bir ret kes» degen qazaq. Sondyqtan Sh árpin SH dep belgilegen du­rys emes, Ś dep belgileý kerek. «Ch» ár­pi bolmasa, kún kóre almaıtyndar bolsa da qazaqtyń til dybysy zańdylyǵyna baǵy­nýymyz kerek. Sondyqtan alyp tas­taý kerek. «Chempıon» men «chemodandy» qa­zaq baıaǵydan shempıon men shabadan dep aıtyp kele jatyr. Odan qırap qalǵan esh­kimdi kórgen joqpyz. Sonymen birge V árpimen belgilengen, orys tilinen kelgen «V» dybysy týraly da osylaı aıtýǵa bolady. «Ch» men «V» sııaqty «legıoner» dybys­tarsyz kún kóretin ýaqyt jetti. Rý­hanı jańǵyrýǵa basty baǵyt bolǵan jańa álipbıdiń de negizgi maqsaty osy emes pe?!.» dep jazǵan bolatynbyz. Álipbıdiń jetil­dirilgen nusqasynda budan burynǵy 32 árip­ten biz aıtqan «Ch» árpin alyp tastap, 31 árip qalypty.

Osy oraıda kırıll qursaýynan shyǵyp, latyn grafıkasy negizindegi qazaq álipbıine ótý – kezindegi rýbl aımaǵynan shyǵyp, tól teńgemizdi qabyldaǵandaı mańyzdy, rý­­ha­nı táýelsizdiktiń bastaýy bolatyny anyq. Ult­tyq rýhanı dekolonızasııa latyn álip­bıine kóshý áreketimen bastalý­da. Endi árqaı­symyz jańa álipbıdiń artyqshylyǵyn jal­py halyqqa tanystyratyn aqparattyq-nasıhat­tyq jumysqa óz úlesimizdi qosýymyz qajet.

Qazybek ISA,

 Parlament Májilisiniń depýtaty