Búgingi álemdik ǵylymda áńgimeniń ózegine aınalyp otyrǵan úlken taqyryptyń biri – qundylyqtar, adamı qundylyqtar. Qundylyqtardy zertteý úlken ǵylym salasyna aınalyp, adamnyń mádenı jáne rýhanı ıgilikteriniń mánin tereń zerdeleı bastaǵany belgili. Qazir sát saıyn ózgerip, qubylyp jatqan álemde ózińdi tanyp, óz jeke basyńnyń tulǵa retinde qadirin arttyryp, qasıetińdi bilý úshin, ózińdi durys baǵalap, baǵalatý úshin basty ulttyq qundylyqtardy bilý, ony ardaq tutý, qadirin bilip, úlgi etý mańyzdy.
Qundylyqtar sapynda ulttyq kodtar myqshegedeı bekigen, bekitilgen. Qundylyqqa aınalýdyń ózi onyń boıyndaǵy ulttyń mádenı-rýhanı kodynyń bolýymen baılanysty. Qundylyq – dúnıetanymnyń rýhanı ózegi, qoǵamda qalyptasatyn san alýan jaǵdaıattardyń tarıhı sebepteri men mánin túsinýge múmkindik beretin negiz. Basty tarazy osy qundylyq bolmaqqa kerek. О́ıtkeni halyqtyń nemese etnostyń ereksheligi men biregeıligin aıqyndaıtyn osy – ulttyq qundylyqtar.
Qazirgi kezde qoǵamda júrip jatqan mádenı ózgerister mol. Sonyń eń negizgisi de, mańyzdysy da – qazaq jazýy týraly másele. О́ıtkeni jazý – ulttyq qundylyǵymyzdyń negizgi tuǵyry sanalatyn tilimizdiń tańbalyq kórinisi. Búgingi qabyldanatyn jazý – ulttyń bolashaq rýhanı-mádenı damý baǵytyn anyqtamaq, ulttyń dúnıetanymdyq bolmysyn tanytpaq. Sondaı-aq bul jazý – keleshek úshin rýhanı-mádenı ES-ti saqtamaq. Bul jazý úlgisi qarym-qatynas quraly retinde ulttyq sanamyzdaǵy dúnııaýı bolmysymyzdy jańartpaq. Sondyqtan da qazirgi usynylyp jatqan jazý bolashaǵyna el beı-jaı qaramaı, áleýmettik jelilerde, kúndelikti baspasóz betterinde belsendilik tanytýda. Qazaq sóziniń barynsha durys tańbalaýyna múddelilik kúnnen-kúnge arta túsýde.
Latyn tańbasyna kóshý – saıası sheshim. Ol qabyldandy. Endigi maqsat – qalyń qazaq jurtyna ulttyq ádebı tildi damytatyndaı, áralýan saıası ózgeristerge sáıkes ýaqytynda bolǵan kemshilikterdi túzeıtin, táýelsiz qazaq eliniń óz jazýynyń kanondyq, ózgermeıtin Álipbıin usyný edi.
Qazirdiń ózinde álipbıdiń tórt nusqasy usynyldy. 2017 jyly 11 qyrkúıek kúni Parlamentte latyn nusqasyndaǵy qazaq álipbıiniń alǵashqy varıanttary tanystyryldy (dıgraf nusqasy). Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń 2017 jylǵy 26 qazandaǵy № 569 Jarlyǵymen bekitildi (apostrof nusqasy). 2018 jyldyń 19 aqpanynda aldyńǵy shyǵarǵan «Qazaq tili álipbıin kırıllısadan latyn grafıkasyna kóshirý týraly» Jarlyǵyna ózgeris engizdi (akýt nusqasy). 2021 jyldyń 28 qańtarda Qazaqstan Premer-Mınıstri Asqar Mamın qazaq tili álipbıin latyn grafıkasyna kóshirý jónindegi ulttyq komıssııa otyrysyn ótkizdi. Onda latyn qarpindegi qazaq álipbıiniń jańa nusqasy usynyldy (jetildirilgen nusqa).
Elimizdegi álipbı ózgertý sııaqty jaýapkershiligi mańyzdy is Sh.Shaıahmetov atyndaǵy «Til-Qazyna» ulttyq ǵylymı-praktıkalyq ortalyǵy men A.Baıtursynuly atyndaǵy Til bilimi ınstıtýtyna júkteldi. Ras, úlken jumystar atqaryldy. Biraq ókinishtisi sol, álipbı qaıta-qaıta ózgertilgendikten de, onyń ulttyq álipbı retinde enetinine el ishinde kúmán týa bastaǵany da belgili. Álipbı qurastyryp usynýshylarǵa, eń aldymen, jaýaptylyq kerek der edik.
Qazirgi usynylyp otyrǵan jańartylǵan álipbı burynǵylarymen salystyrǵanda, ras, birshama ońdaldy. Bul – irgeli istiń jemisi. Úlken ǵylymı pikirtalastar men dıskýssııalardyń nátıjesi. Álipbı túzý jeke ǵalymnyń ózindik kózqarasy turǵysynan jazylmaǵany jón. О́ıtkeni bul álipbı ultqa arnalyp otyr, ult múddesi úshin, rýhanı jańǵyrý úshin, tildiń ishki zańdylyǵyn buzbaı tańbalap, eldiń ótkeni, búgini jáne bolashaǵyn jazý úshin, aqparat almasýdyń qazirgi kúngi basty quraly retinde paıdalaný úshin qajet.
Álipbı jónindegi qazirgi pikirtalas «... árkimniń-aq bar talasy» degen prınsıpten shyǵyp otyrǵan daý emes, qazaq ǵalymdaryna, ásirese, til bilimi ǵalymdaryna temirqazyq bolýǵa tıisti Ahmet Baıtursynuly ıdeıalarynyń jalǵasyp, til damýynyń qazirgi jáne keıingi satysynda ana tilindegi basty zańdylyqtardyń ornyǵýy úshin, ǵylymı negizdelgen, júıelengen pikirdiń qabyldanýy úshin týyp otyr.
Eń aldymen, kırıll álipbıinen bas tartýymyzdyń negizgi sebebi – sanaǵa silkinis jasaý, rýhanı jańǵyrý dep túsingendikten de, biz tek orys áripterin túgel alyp tastaýdy ǵana emes, sol keńes saıasaty negizinde kirigip ketken dybystardy da Ahmet Baıtursynuly baılamymen qaıta ornyna keltirý dep bilemiz. Qazirgi qoldanystaǵy I men Ý tańbalary da sol orystyq áripter úlgisine salýdyń kórinisi. Muny zertteýshilerdiń bári moıyndaıdy. Shyn sóz – ǵylymı sóz. Ataqty orys túrkitanýshylary N.A.Baskakov, K.K.Iýdahın t.b. syndy ǵalymdardyń qazaq tilindegi UÝ, ÚÝ men YI, II daýysty jáne daýyssyz dybystarynyń I men Ý-ǵa biriktirilýi asyra silteý bolǵany týraly aıtqan pikirlerin áleýmettik jelide ǵalymdar jazdy. Basqasyn bylaı qoıǵanda, I men Ý daýyssyzyn birde daýysty, birde daýyssyz etip, onyń aldyndaǵy daýysty dybystardy jazýda elemeý, keıin múlde joq etý 1938 jylǵy qaýlymen bekitilgeni de búgin tarıh bolǵanymen, keshegi kúndegi naqty fakti edi. Bul týraly daýysty jáne daýyssyz dybysty biriktirip, únemdep jazýdy qoldap júrgen Q.Kúderınova «Qazaq jazýynyń tarıhy men teorııasy» atty eńbeginde 1938 jylǵy álipbı men grafıkadaǵy ózgerister bolǵanyn, «UÝ men ÚÝ qosar árip ornyna bir ǵana – Ý, YI men II qosar dybysynyń ornyna bir ǵana – I tańbasy alynǵanyn» jazady (2013 j. 255-bette). I men Ý tańbasy arqyly daýysty jáne daýyssyz dybysty biriktirip jazý – grammatologııa zańdylyǵyna qaıshy. Munda qazaqtyń tól daýysty dybystary jutylady da, daýyssyzdyń kóleńkesinde qalyp, aıtylymda sózdiń áýezdiligi buzylady.
«Daýysty dybystar sózdiń jany, daýyssyz dybystar sózdiń táni esebinde» dep sanaǵan Ahmet Baıtursynuly árbir árip pen onyń aıtylý jolyn táptishtep túsindiripti. Biz UÝ men ÚÝ-di Ý-ǵa, YI men II-di I-ǵa biriktirip, únemdep jazý arqyly ár sózdiń jeke-jeke «janyn» alamyz. «Daýyssyz dybystar daýysty dybystardyń ıeliginde» degende ǵalym qazaq tilindegi úndestik zańynyń erekshe qasıetin aıta otyryp, onyń aıtý men jazýdaǵy naqty ári tabıǵı qalpyn saqtaıtynyn eskeredi. Bul ǵylymı shyndyqty keıingi barlyq túrkitanýshy ǵalymdardyń moıyndaǵany, teorııalyq ta, tájirıbelik te turǵydan anyqtaǵany taǵy shyndyq.
I – Ý (daýyssyz)
Ý – W (daýyssyz) – bolyp tańbalanýy professor Á.Júnisbek myrza dáleldep júrgendeı, grammatologııalyq turǵydan tildiń ishki zańdylyǵynan shyǵady. Júıeli sózge ǵana emes, barlyq túrkitanýshy ǵalymdar aıtyp ketken, qazir qazaq ǵalymdary túgelge jýyq qoldap otyrǵan (Orfotopqa enbegen ǵalymdar túgelge jýyq) ǵylymı anyq pikirge álipbı jasaýshy ǵalymdardyń nege toqtamaı otyrǵany túsiniksiz.
Qazirgi I daýyssyz dybysy A.Baıtursynuly atyndaǵy til bilimi ınstıtýty usynǵan álipbıde Ý (ýaı) tańbasymen berilgen edi. Bul tańba qazirgi qoldanysqa birshama enip, jazylyp júr. N.Nazarbayev, K.Tokayev t.b. kisi ataýlarynyń jazylýy osylaı qalyptasty.
Jańartylǵan álipbıde daýysty dybystar jýan jáne jińishke syńarymen, jińishke juby bazalyq árpinen ýmlaýt arqyly ajyratylǵan (a-ä, o-ö, u-ü). Osy júıe y men i jýan-jińishke syńarynda da buzylmaı, y – I, i – i túrinde jazylýy jalpy jazý júıesin saqtaý úshin de, oqýshyǵa túsindirý úshin de, este saqtaý úshin de mańyzdy bolar edi.
Usynylyp otyrǵan álipbıdegi v árpiniń saqtalýynyń sebebin -ov, -ev, -ova, -eva bolyp aıaqtalatyn kisi teginde jıi kezdesetindigimen túsindirýge bolady. Biraq f dybysynyń qazaq sózinde kezdespeıtini, arab-parsy tilinen engen sózderdiń bárinde «p» bolyp qalyptasyp ketkeni anyq (faryz – paryz, fatýa – pátýa, ferǵaýyn – perǵaýyn, falsafa – pálsapa, Fatıma – Patyma, Fazyl – Pazyl). Álipbıde F-F tańbasynyń tek «fýtbol» (aıaqdop nemese putbol ) sózi sııaqty sanaýly ataýlardy jazý úshin alynyp otyrǵanyn qoldaý qıyndaý. F(f), h (h), ý (v) – áripteri 1938 jylǵy «Qazaq álippesi men orfografııasyn biraz ózgertý týraly» qaýlysy negizinde engen edi.
Búgingi tańda jazýdy ózgertýde eski men jańanyń tartysy aıqyn kórindi. Jazý ózgertý tek álipbı ózgertý emes ekeni anyq bilindi. Jazý ózgertý degen, shyndap kelgende, astary tereń, qyrtysy mol, saıası da, ekonomıkalyq ta, áleýmettik te másele ekenin naqty sezindik.
Eski dep – keshegi zamany ótken keńestik kezeń men sol kezeń týǵyzǵan tildegi jalǵan qısyndy túsinemiz. Jańa dep – rýhanı jańǵyrý ýaǵynda jańaryp jatqan Ahmet qaǵıdasyn uǵamyz. Ult múddesi úshin 5 ret túrmege túsip, 2 ret jer aýdarylǵan Ahmet Baıtursynuly ózi aıtqan «erteńin» erteńge uzartpaı, bolashaq ıyǵyna júk etip artpaı, Táýelsizdik tańynyń 30 jylynda tildiń ishki zańdylyǵynyń óz suranysyna oraı sheshermiz. Álipbı máselesi oń sheshimin tabý úshin, álipbı jasaýshy ǵalymdarǵa, eń aldymen, «menbilemdik» sanadan ulttyq sana bıigine kóterilýi mańyzdy. Ýaqyttyń ózi osyny talap etkendeı. Qazirgi ǵalymdar arasynda oryn alǵan pikirtalastardyń da sebebi bar, saldary da oń bolady, paıdasy El úshin. Halyqtyń kókirek kózi ashyldy. Keńes úkimeti qulaqqa quıǵan, sińip qalǵan «keńesterden» qalyń jurtshylyq birte-birte boı tarta bastady. Álipbı týraly ǵylymı oı saralanyp, pikirdiń aıqyndyǵy naqtylanyp, aq pen qarasy ajyrap keledi.
Demokratııa dendeı engen bizdiń qoǵamda qandaı álipbı kerek ekenin ult bolyp qazaq balasy ózi tańdaıtyn deńgeıge de jaqyndap kelemiz. Tildiń rýhanı qundylyq ekenin tereńnen túsingendikten, qazirgi qalyń qaýym da, zııalylar da, til bilimi ǵalymdary da qazaq sóziniń barynsha durys tańbalaýyna múddeli.
Anar SALQYNBAI,
Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń professory, fılologııa ǵylymdarynyń doktory