– Dórbetqan, sizdi el matematıka ǵylymyndaǵy belgili tulǵa retinde tanı bastady. Matematıka ǵylymynyń barlyq ǵylymmen, tipti poezııamen, aqyndyqpen de baılanysy baryn Sofıa Kovalevskaıa ádemi dáleldegen edi, al siz óz tarapyńyzdan matematıkanyń qandaı ulylyǵyn tanydyńyz?
– Biz – Jer sharyn mekendegen adamdar, áleýmettik mártebemiz ártúrli bolǵanymen, árqaısymyz jeke tulǵalyq qasıetimizdi saqtaı otyryp, tyǵyz baılanysqan qoǵamdastyqta ómir súremiz. Jeke adammen qarym-qatynas kezinde matematıkalyq dáldikpen nemese abstraksııalyq fılosofııamen qaraý múmkin emes. О́mirde kóp jaǵdaıda turmystyq jáne kásibı qarym-qatynas ústemdik etedi. Árıne, jalpy ómirde pragmatık adammyn. Sebebi jeke tulǵanyń ómirine de, taǵdyryna da isteıtin kásibi áser etpeı qoımaıdy. Matematıka ǵylymynda qalyptastyrǵan oıymdy nemese tujyrym-túıinderimdi aınalama jarnamalap aıta bergennen tartynyp turamyn. Sebebi meniń tanyǵan shyndyǵym basqalardy qyzyqtyrmaýy múmkin.
– Sonda dúnıetanymyńyzǵa matematıka qanshalyqty áser etedi?
– Qoǵamdaǵy qandaı da bir nazar aýdarýǵa turatyn aýqymdy máselelerge pragmatızm turǵysynan qaraýǵa tyrysamyn. Basqa amalym da joq. Sebebi oı-sanamnyń quralynyń ózi sol bolǵandyqtan, ishki tanymym solaı qaraı, matematıkalyq modelderge salýǵa ıtermeleıdi. «Matematıkanyń ulylyǵy nede?» deısiz, HHI ǵasyrda sansyz-sıfrsyz sala bar ma ózi? Matematıkanyń qoldanys aıasy keń. Bul suraqtyń tórkinine qarap, bir oı kelip tur. Qoǵamda bir stereotıp bar. «Matematık adam aqyldy bolýy kerek, aqyldy adam matematıkany meńgerip ketedi» degen. Men bul túsinikti ózimshe tápsirlegim keledi. Aldymen «Matematık degen kim? Aqyldy adam kim?» degen máseleniń basyn ashyp alýymyz kerek.
Matematık – matematıka ǵylymdarymen aınalysyp júrgen adam. Matematıka degen – derbes ǵylym, endeshe onyń basqa ǵylymdarǵa táýelsiz ózinshe jeke-dara damýǵa haqysy bar. Ras, matematıka barlyq ǵylymmen baılanysty, barlyq salada qoldanysta, biraq matematıka tek qoldanys úshin mindettelgen ǵylym desek, qatelesemiz. Onyń jeke ǵylym retinde óz mindeti men qyzmeti bar, osy salaǵa ǵana kerek óz basymdyqtary bar, endeshe onyń óz arnasy bar.
Endi aqyldy adamǵa keleıik. Menińshe aqyldy adam degen – sýbektıvti uǵym. Aqyldy adam dep ıntýısııasy myqty damyǵan, ıntellektýal, tájirıbeli adamdy aıtamyz. Aqyldy adamnyń ıntýısııasy da, tájirıbesi de jetpeıtin oblystarda matematıkalyq qural arqyly tanym qalyptastyrýǵa bolady. Buǵan mysal retinde sýbatomdyq álemdegi zertteýler nemese asa úlken ǵaryshtyq masshtabtaǵy teorııalardy mysalǵa keltirsek te jetkilikti. Sodan keıingi bir másele, matematıka páninen nashar oqyǵan, esepke shorqaq adamdardy aqylsyz adam dep aıtýǵa bolmaıdy. Onyń matematıkadan nashar oqýy – ıntýısııasynyń, ıntellektýaldyq qabiletiniń kórsetkishi bola almaıdy. Matematıkterdiń arasynda da ómirge beıim emes, óz kásibinen ózge esh nársege ıkemi joq, óte olaq adamdar tolyp jatyr. Aıtqysy kelgen oıyn jetkizip aıta almaıtyn, ne durystap dáris oqı almaıtyn uly matematıkter jeterlik. Biz pendeshilikke salynyp, ǵylymdy barlyq adamǵa paıdaly, adamzatqa kerek dúnıeni týdyrýǵa mindetti ǵajaıyp kóremiz. Olaı emes. Ǵylym degen – shyǵarmashylyq. Adam aqyl-oıynyń, synaǵynyń bir kórinisi. Hıgss «Hıgss bozon» atalatyn qarapaıym bólshekti anyqtaǵanda, eshqandaı paıda oılaǵan joq. Osyndaı keı ǵylym túsindire almaıtyn qubylystardy túsindire alatyny úshin matematıkanyń ulylyǵyna, tańǵajaıyp ǵylym ekenine sát saıyn kózim jetedi.
– Kez kelgen jas ǵalym qyzyǵyp, armandaıtyndaı jetistiktiń bári boıyńyzda tur: Halyqaralyq Ferran Sunyer i Balaguer Prize jáne Memlekettik syılyqty ıelengen eń jas matematık, PhD, Nazarbaev ýnıversıtetiniń professory. Siz úshin jetistik degen ne?
– Osy aıtylǵan jetistiktiń birin de úlken jetistik dep oılamaımyn. Bulardyń bir de birin armandaǵan emespin. Ras, Memlekettik syılyqtyń jyl aralatyp beriletin mártebeli syılyq ekenin biletinmin. Sońǵy jıyrma jylda matematıka salasy boıynsha bul syılyqty bes ǵalym ıelendi. Esimde, birinshi bolyp akademık Muhtarbaı О́telbaev, ekinshi Amerıkada júrip teńdessiz esepti sheshken Ýálıbaı О́mirbaev, úshinshi tek matematık qana emes, qoǵam qaıratkeri Asqar Jumadildaev, tórtinshi akademık Tynysbek Kálmenov aǵalarym alsa, besinshisi bizge buıyrdy. Memlekettik syılyqty eshqashan maqsat tutqan joqpyn, biraq osy aǵalarymnyń izimen júrýge tyrystym. Osy jol meni Memlekettik syılyqqa ákeldi. Bul mártebeli syılyq men úshin jetistik emes, jaýapkershilik, qalǵytpaı qaırap otyratyn qamshy. Ǵylymda qanaǵat degen uǵym bolmaıdy, endeshe jetistik degen uǵymnyń da bolýy múmkin emes. Ǵylym nátıjesi qolma-qol kórinip turǵan sportqa da, ónerge de uqsamaıdy. Ǵylym degen – jol. Qalaǵan salańyzdy adaspaı tańdasańyz, óz jolyńyzdy tapsańyz, qyzyǵyp eńbektenseńiz, mine, jetistik.
Jetistik degen aqsha emes. Biz kapıtalızmge evolıýsııalyq jolmen emes, óte jabaıy túrde endik. Biraq bul bizdiń qalaýymyzben emes, tarıhtyń buıyrýymen osylaı boldy. Sondyqtan bul jerde bireýdi kinálaý orynsyz. Tek bizdiń el ǵana emes, postkeńestik eldiń báriniń basyndaǵy jaǵdaı osy, bári osy kepti kıdi. Endigi jerde erkindikti paıdalanyp, kapıtalızmniń dóreki kórinisinen, ýtılıtarızmnen qutylý úshin shyǵarmashylyq pen ǵylymdy nasıhattaı bastaýymyz kerek. О́zim úshin de basty mejelerdiń biri – shákirtter daıarlaý. Osyǵan kóp mán beremin. Ázirge nátıje jaman emes. Almatynyń fızıka-matematıka mektebin óte jaqsy támamdaǵan talantty shákirtim dıplomyn Belgııada qorǵap, jaqynda ǵylymı dáreje ıelendi. Ári qaraı shákirtimniń shákirti jetistikke jetse, sol jetistik.
– Siz qazir qaınaǵan jastardyń ortasynda júrsiz. Jastarmen jumys isteý, olardyń qıyndyǵy, kemshiligi týraly kóp aıtylady. Biraq olar kimder, olarmen qalaı jumys isteý kerek, ne istelý kerek, eshkim mardymdy jaýap aıtpaıdy...
– Táýelsizdik kezeńinde týyp-ósken jastar bar jáne orta býyn bar. О́kinishke qaraı, ekeýi bir dáýirdiń urpaǵy bolsa da, ekeýi eki túrli jaǵdaıda ósip-jetilgen býyn bolyp qalyptasty. Sondyqtan orta býynnyń kózqarasymen jastardy tárbıeleý, túsinýge tyrysqanymyz múlde durys emes. Qoǵamnan ornyn tabý jetistiktiń bir túri bolar, bálkim. Al orta býynnan qoǵamda kimder ornyn tapty? Eger men qatelespesem, orta býynda bıznesmender jáne basqarý isinde júrgender ǵana azdy-kópti óz ornyn ıelendi. Al óz mamandyǵynda ornyn tapqandar az. Sebebi naryq ekonomıkasyna ótkende orta býyndaǵy kóptegen mamandyq ıeleri óz kásibin tastap, kúnkóris qamymen bazar jaǵalap ketti. Qıyndyqty da osylar kórdi. Osy tolqynnyń tegeýrindiligimen biz ekonomıkamyzdy jasadyq. Ádette adamnyń qasıeti men mini birdeı ǵoı, bir áttegen-aıy, endi osy býyn ózderiniń kórgen qıyndyǵyn dáreje tutyp, búgingi jastarǵa sonysyn úlgi etkisi keledi. «Pysyq bolý kerek», «áýedegini arbap, jerdegini jalmaý kerek», qysqasy «biz sııaqty bolý kerek!». Orta býynnyń kózqarasymen, olardyń tájirıbesimen, sol aqylmen jastardy tárbıeleýge tyrysamyz. Bul múlde durys emes. Damyǵan kapıtalızm degenimiz ne? Durys túsinetin bolsaq, kapıtalızmniń túp negizinde erkindik, oı erkindigi, sana bostandyǵy jatyr. Kapıtalızmdi qabyldadyq eken, endeshe jastarǵa erkindik berýimiz kerek. О́z tájirıbemdi alǵa tartaıyn. Biz kapıtalızmniń basty atrıbýty aqsha dep oılaımyz. Joq. Londonda magıstratýrada oqydyq, ilgeride quqyq salasy boıynsha bilim alǵan, endi matematıka boıynsha bizdiń topta oqıtyn aǵylshyn áriptesim úshin aqsha mańyzdy emes edi. Olar ózin- ózi izdeýden jalyqpaıdy. О́ziniń ne nársege qabiletti ekenin, qolynan ne keletinin synap kórý basty maqsatyna aınalǵan. О́z jolyn tapqansha joly bolmaǵan adam bolyp júre turǵannan olar esh qysylmaıdy. Tipti tappaı ketse de, ony ómirdiń úlken bir sabaǵy retinde qabyldaıdy. Ony qasiretke aınaldyryp, ah uryp otyrýǵa olardyń ýaqyty da joq. Árıne, bul rette qoǵamdyq qurylymnyń bizdiń elmen salystyrǵanda ózindik ereksheligi, artyqshylyǵy bar ekenin de umytpaýymyz kerek. Mundaı jumyssyz bolyp júrgen kezinde eldegi áleýmettik qamsyzdandyrý qyzmeti saǵat tili sııaqty múlt ketpeı muqııat jumys istep turady. Jumyssyzdyń jaǵdaıy quqyqtyq memleket talabyna saı úkimet tarapynan tolyq qorǵalady. Áıtpese, qaı qoǵamda da jumysy joq adamnyń ómir súrýi qıyn. Bizdiń qoǵam da mysyqtabandap bolsa da, osyndaı murat arqalap nysanany betke alyp keledi. Sondyqtan menińshe, jastardyń erkindigin saqtaýymyz kerek. Ásirese oı jáne shyǵarmashylyq erkindikterin qorǵaýymyz qajet.
– Dórbetqan, siz búkil máseleni aqyl-oı qaımaǵy – elimizdiń eń tańdaýly bilimdi jastary jınalǵan Nazarbaev Ýnıversıtettiń jaltyraǵan áıneginiń ar jaǵynda turyp aıtyp otyrǵan joqsyz ba? Bilimge, bolashaqqa umtylǵan at tóbelindeı az ǵana ol jastar bólek te, qaınaǵan ómirdiń ortasynda óz ornyn taba almaı júrgen myńdaǵan jastyń ustanymy, maqsaty, tanym-túsinigi, ómir súrý salty basqa, olar qaıda bet túzep barady, osy ǵoı bizdi alańdatatyny...
– Ras, sol qaınaǵan ómirdiń ishinde qońyrqaı tirshilikti qanaǵat tutyp meniń de inilerim men qaryndastarym júr. Munyń da sebebi bar. Sol bir qıyn-qystaý kezeńde taǵy da osy orta býyn ómirdiń mánin aqsha dep sanady da, erteli-kesh tynbaı jumys isteı berdi. О́zin ózi jetildirý, ózimen ózi jumys, ózine kóńil bólý degendi umytty. Esińizde me, olar shetelderdi aralaǵan emes, dene shynyqtyrýmen shuǵyldanǵan emes, jańa til úırengen emes. Bar oıy – aqsha taýyp, bala-shaǵany asyraý, tirshilik qamytyn moınynan túsirmedi. Al adam úzdiksiz-úzilissiz bir nárseni isteı berse, sol jerden maǵyna qalyptastyrady. Tańnan keshke deıin oılaǵany bazar bolsa, ol sodan maǵyna tabady. Tipti memleket qazynasyna qol suǵyp, urlap jatqan jemqordyń ózi «men muny balam úshin istep jatyrmyn» dep urlyǵyn aqtap alǵysy keledi. Balamen betin búrkemelep, ishin osqylap, órtep bara jatqan uıatyn, qylmysyn jasyrǵysy keledi. Bul úshin orta býynǵa ókpemiz bolǵanymen, osy qasirettiń qoǵamda ornyǵýyna dál osy tolqyn kináli emes. Tirshilik sońynda salpaqtaǵandar balasyna úlgi bola alǵan joq, sóıtti de ony jalqaýlyqqa, masyldyqqa tárbıeledi. «Balam elden qalmasyn» degen uran ata-ananyń basty maqsatyna aınaldy, ol úshin «má, saǵan «Aıfon». Árıne, qaı kezeńde de otbasy qundylyǵy basty orynda. Otbasy qundylyǵy – qoǵamnyń qalyptasýynyń, irgetasynyń myǵym bolýynyń basty sharty. Bárimiz de ata-ananyń tárbıesimen ósken balamyz, biraq áke-sheshe kámelettik jasqa jetken balasynyń aldyna túsip alyp orynsyz elpektegenin qoıyp, «Balam, oqýǵa tússeń tústiń, túspeseń, jolyń áne» dep, ómir aǵysymen jiberý kerek. Bul bizdiń mentalıtetimizge qaıshy degenimizben, zamana yńǵaıy osyny talap ete bastady. Úıde júrgen bala telefonyn qushaqtap jata beredi, onyń jalqaýlyǵy ata-ananyń júıkesine tıedi, ózin ózi kúızeliske ushyratady, únemi qarsylasa bergen soń balanyń da minezi ózgerip, qabiletinen aıyryla bastaıdy. Biraq búginde jaqsy ózgeris baıqalyp keledi – aýyl balalary shıraq, bilimge qushtar, talpynysy zor ekenin kórsetip otyr. «Nege?» deseńiz, olar týǵan úıden qara úzip shyqqandar. Qalaı desek te, qandaı syn taqsaq ta, bolashaǵymyzdy osy jastar jasaıdy.
– Bir kezderi memlekettik qyzmetkerler, sheneýnikter arasynda ǵylymı dáreje ıelengenderdiń kóptigi qoǵamnyń narazylyǵyn týǵyzdy. Endigi jerde ǵylymnyń tunyǵyn kezdeısoq adamdardyń kelip lastaý múmkindigi tómendedi me?
– Mysaly, antıkalyq dáýirdegi Rım respýblıkasyn alaıyq. Ejelgi Rımde áskerı shen alý kýlti boldy. Saýdager me, senator ma, báribir, qoly jetken adam áskerı shen alýǵa tyrysatyn. Sebebi ol dáýirde áskerı shen qoǵam qundylyǵynyń biri bolyp sanaldy. Al biz kórgen tarıhtaǵy sońǵy ımperııaǵa keleıik. Keńes Odaǵyn aıtamyn. Keńestik zamandaǵy eń mártebeli shen ǵylymı ataq edi. Eń myqty adam ǵylymda kúshin synaǵysy keletin edi. Jarııalylyǵy joq, biraq jappaı uǵym qalyptastyrǵan bul ustanym ıdeologııadan myǵym oryn alyp, tamyryn tereńge jiberip, ábden ornyqty. Osy ornyqqan sana Odaq qulaǵan soń da aǵa býyn arasynda ári qaraı jalǵasyn taba berdi. Eki sanyn sabalap, ǵylymdy kókparǵa aınaldyrǵandar zııaly qaýymnyń aralasýymen áreń degende tizgin tartyp, entigin basty. Shúkir, ǵylymı ataqty ońdy-soldy taratqan dıssertasııalyq keńesterdiń 2010 jyldary jabylǵany jón boldy. Osyndaı kóldeneń jolmen ǵylymı dárejege qol jetkizgender aramyzda júr. Keń minezimizge saı osy úshin sol kezeńge ókpe artyp, ýaqyt joǵaltýdyń maǵynasy joq. Iá, qoǵamda osyndaı keleńsizdiktiń bolǵany ras, endigi jerde bolǵan isti dabyra qylmaı bolashaqqa tájirıbe retinde arqalaǵanymyz durys.
– Jalǵan ǵylymnan, plagıattyq, tamyr-tanystyqpen dáreje qorǵaý, ǵylymı jańalyqtyń kemshindiginen qoǵam da, ǵalymdardyń ózi de japa shegip júr. Múmkindigi bolsa, kópshiligi shetelge ketkisi keledi-aq. Ol jaqta ǵylym salasy nelikten taza bolady dep oılaısyz?
– Ǵylymı dáreje alýdyń burynǵy satyly júıesi búginde qyzmetin toqtatty. Tamyr-tanystyq, plagıattyq arqyly ǵylymǵa kelý múlde joq. PhD alý úshin keminde úsh jyl oqý kerek. Qazir ınternet kózderi ashyq, talap boıynsha PhD qorǵaǵan dıssertasııańyz ınternette mindetti túrde turýy kerek. Plagıat jumys bolsa, jazasyn ınternettiń ózi-aq beredi, kóshirilgenin kórsetip turady. Bulaı jasaý óz bolashaǵyna balta shapqanmen birdeı. Kósh túzelip keledi. Qoǵamda lıberalızm bolýy kerek, ashyqtyq bolýy kerek deıtinim osydan. О́ıtkeni oı ashyqtyǵy, pikir alýandyǵy qoǵamǵa adaldyqty ákeledi. Men biletin sheteldiń ǵylym júıesinde bári ashyq. Sondyqtan da olar taza. Mysaly, men oqyǵan Londondaǵy oqý ornynda oqytýshylardyń, rektordyń qansha aılyq alatyny kórinip turady. Bul árbir stýdentke belgili aqparat. Budan artyq ne kerek? Ashyqtyq degen fılosofııalyq uǵym emes, naqty qadam. Osyǵan jetkende qoǵamnyń da, adamnyń da aramdyq jasaýǵa múmkindigi bolmaı qalady. Jemqorlyq degen qaıdan keledi, álbette, jabyq, jasyryn jerden týady emes pe? Al ashyqtyq akvarıým sııaqty, aınadaı kórinip turǵan jerde jemqorlyqtyń qaýqary bolmaı qalady.
– Londonda táp-táýir jumys istep júrip, Qazaqstanǵa oralǵanyńyz kóp qatarlastaryńyzdyń túsinigine qaıshy keledi. Bizdiń túsinigimizde, prosess kerisinshe bolýy kerek edi, ǵylymdaǵy qazirgi ornyńyz sizdi nesimen qyzyqtyrdy?
– Bul suraqtyń jany bar, sebebi Qazaqstanda tolyqqandy ǵylym jasaýdyń ámbebap ekojúıesi qalyptasa almaı tur. Buǵan bóget bıýrokratııa men jemqorlyq ekeni bárine belgili jaıt. Biraq oazıster bar, muny joqqa shyǵara almaımyz. Tutas Qazaqstanda bolmaǵanymen, Almatyda, Nur-Sultanda ulttyq ǵylymymyzdyń, bilimimizdiń tiregi ispetti jaqsy ýnıversıtetter bar, olar – flagman, mine, osyndaı ortada shyn ǵalym ózin sýda júzgen balyqtaı sezinedi. Bul turǵyda Nazarbaev Ýnıversıtetin aıryqsha atap ótkim keledi. Bilim men ǵylymnyń jańa ınnovasııalyq múmkindikteri júzege asyrylyp jatqan oazıs-orda bolǵandyqtan, men de oılanbastan ózime jasalǵan usynysty qabyl alyp, osy ýnıversıtetke keldim. Sebebi bir jaǵy «Bolashaq» arqyly London Imperıal Kolledjinde magıstratýrada oqyǵanymmen, memlekettik baǵdarlamadaǵy talap boıynsha jınaǵan ilim-bilimimdi elge qyzmet jasaý jolyna jumsaýǵa mindettimin. Qazir ǵylymdy qarjylandyrýǵa baılanysty reformaǵa shama-sharqymyzsha qatysyp júrmiz, Ǵylym qorynda Dırektorlar keńesiniń múshesimin. Irgeli ǵylymnyń sapasyn kótersek, joǵary ǵylym bıikke kóteriledi, ıntellektýal jastar sany artady. Bul turǵyda biz durys jolmen kele jatyrmyz, «biraq qanshalyqty jyldam kele jatyrmyz» degen ekinshi suraqty da umytpaı júrgenimiz abzal.
– Bizde ǵylym joq emes, bar. Biraq ony damytyp, óristetý úshin basqarýshylar jáne ǵalymdar tarapynan ortaq kózqaras joq. Jaǵdaıdy ózgertý úshin, ǵylym qarjylyq jaǵynan tartymdy, kásibı jaǵynan kúshti bolýy úshin ǵylymda qandaı ózgerister bolýy kerek? Qazaq qoǵamy men Qazaqstan ǵylymyna dál qazir ne kerek?
– Mine, bul mańyzdy suraq. Biz ótkendi umytýǵa, eske almaýǵa tyrysamyz. Sebebi ótken shaqta jasalǵan reformalardyń keıbir sátteri jemqorlyqpen sabaqtasyp ketedi de, biz ony jyly jaýyp, tez esten shyǵarǵymyz kelip turady. Sońǵy ýaqytta birdi-ekili salmaqty ýnıversıtetter tóńireginde áńgime týyp jatyr. Osy oqý oryndary týraly oıymyzdy qoǵam bolyp ashyq talqylaıyq. Kimnen qorqamyz, neden uıalamyz? Kemshilikteri bolsa, kelesi keletin rektorǵa sabaq bolsyn, qatelikti qaıtalamaýǵa, túzeýge kúsh salsyn. Bizdiń kemshiligimiz, basy bar, aıaǵy joq, sheteldiń keıbir ozyq tájirıbesinen úzip-julqyp alamyz, sońynan bizdiń júıemizge sáıkes kelmegenin kórip opyq jeımiz. Sol tájirıbege súıenip keıbir ýnıversıtetterge artyqshylyq, erkindik berip qoıdyq, al ýnıversıtetke berilgen erkindik onyń rektoryna berilgen erkindik emes qoı. Osyny kórip otyrǵan adamdardyń kemshiligi, olardy ne aıaq-qolyn jerge tıgizbeı aspandatyp maqtaıdy ne jermen-jeksen etip jamandaıdy. Obektıvti synaý arqyly syn kótermeıtin ǵylym-bilimdegi basqarýshylar ornyna jumysyn adal isteıtin, jańa kózqarastaǵy adamdardy alyp kelýimiz qajet. Jýyqta Memleket basshysy «Estıtin Úkimet» qalyptastyrý týraly oıyn aıtty. Memleket qazynasy – adam, qoǵam adamdardan quralady. Demek, qoǵam sapasyn kóterý úshin janyn salyp belsenip júrgen adamdar birin-biri tyńdaı bilý kerek. Eń bastysy, qoǵam qaýymdastyǵy tek kemshilikti ǵana aıtyp qoımaı, birin-biri qoldap, jaqsy máselede uıysyp, yntymaqtasyp, birin-biri tyńdap úırenýi kerek. Sonda ǵana quzyrly mekemege jańadan basshy bolyp taǵaıyndalǵandar jumysyn «remont» jasaýdan bastamaıdy. Bólingen qarjynyń jartysy «remontqa» jumsalyp ketpeıdi.
– «Intellektýaldy ult qalyptastyrý» ıdeıasy jalań uranǵa aınalmas úshin eń aldymen quldyrap bara jatqan rýhanı daǵdarysty eńserýimiz kerek sııaqty. Rýhanı óris ıntellektýaldy damýdyń eń joǵarǵy kórinisi bola ala ma?
– Álemde iri jetistikke jetken Stıv Djobs, Bıll Geıts, Mark Sýkerberg, taǵy sol sııaqty Jer sharyna aty máshhúr adamdar týraly sóz týa qalsa, olardyń «ýnıversıtetti durys oqymaǵanyn», «oqýyn tastap ketkenin» jıi mysalǵa alyp jatady. Olardyń jetistikke jetýiniń syry bar. Bulardyń barlyǵy irgeli ǵylymy myqty, ıntellektýaldyq ál-aýqaty joǵary qoǵamda kásipterin qalyptastyrdy. Irgeli ǵylym degen – joǵary bilim. Onyń tikeleı paıdasy bolmaýy múmkin. Ol bar bolǵany irgesi ǵana, al ǵalymdar onymen paıda úshin aınalyspaıdy. Paıda kózdemeı shuǵyldanǵanda ǵana shyǵarmashylyq bolady, sonda ǵana naǵyz irgeli ǵylymnyń damýy bolady. Ol kózge kórinbeıdi, qoǵam onyń ıgiligin ǵana kóredi. Ǵylymdy tehnologııamen shatystyrmaǵanymyz jón. Ádette birinshi ǵylym, sosyn tehnologııalyq jetistikter keledi. Eger qoǵamnyń ıntellektýaldyq deńgeıi joǵary bolsa, jańalyq ashý yqtımaldylyǵy da joǵary bolady. Al ıntellektýaldyq sapasy jaqsy jastarymyzǵa jol ashyp, olardyń áleýetin paıdalaný úshin qolaıly jaǵdaı týdyra almasaq, olar osy qoǵamnan bilimin, qabiletin qajetsinetin alań taba almasa, ol alańdy jastarymyz basqa jerden izdeýge májbúr bolady. Qol bulǵap, qosh aıtysyp kete salý ońaı, biraq jastarymyz kózqarasyn ashyq bildirip, azamattyq qoǵam qurýdy ózderi qolǵa alýy tıis. Bizde azdy-kópti ǵylym bar, ásirese irgeli ǵylym. Al tehnologııalyq jetistikterge tez arada jetýimizge basty bóget – jemqorlyq. Jemqorlyqtan ada bolýymyz kerek. Basqa jol joq.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Aıgúl AHANBAIQYZY,
«Egemen Qazaqstan»