Tegeýrindi jyraý, tekti aqynnyń el ishindegi shyǵarmashylyq baılanystary týraly aıtylǵanda, eń aldymen qaperge alynatyny – onyń Jetisý aqyndarymen dos-jaran, óner adamy retinde tyǵyz aralasqandyǵy. Týyp-ósken ólkesi Jetisý óńiri bolǵandyqtan da, Jambyldyń kóbirek qarym-qatynas jasaǵany óziniń jerlesteri bolyp kelýi tabıǵı nárse. Al onyń basqa óńirdiń sóz sheberlerimen baılanysy boldy ma, joq pa, degen másele arnaıy aýyzǵa alyna bermeıdi. Tipti Jambyldyń Jetisýdan ózge ólkelerdegi ónerpazdarmen shyǵarmashylyq ári turmystyq deńgeıdegi aralas-quralastyǵy jóninde sońǵy jyldary múlde eskerilmeı bara jatyr.
Osy turǵydan kelgende, onyń Arqadan shyqqan sóz sheberlerimen baılanysy arnaıy zertteýdi qajet etetin sııaqty. Bul jolǵy bizdiń maqsatymyz – tilge tıek bola bermeıtin osy máselege qysqasha ǵana sholý jasap ótý.
Jákeńniń Arqa aqyndarymen alǵashqy janasýy ataqty Shójemen kezdesýi desek, ómir shyndyǵynan alys ketpeıtin sııaqtymyz. Kezinde óz elinde ataǵy shyqqan aýyzsha poezııanyń ókili – Jambylǵa múmkindiginshe yqpalyn tıgizgen aıtys aqyndarynyń biri.
Alystan syzdyqtap daýysy jetip jatatyn bul kisiniń Jetisý ólkesine kelgenin estip, Jambyl sálem berý úshin arnaıy ózi izdep barady da, biraz ýaqyt janynda ilesip júredi. Jas jaǵynan alǵanda, Jambyldan edáýir úlken Shóje – bir jaǵy kózinen kemtarlyq kórgen jan. Osyndaı adamnyń aıtyskerligi sóz óneriniń jas perisi úshin bir jaǵy qyzyq ta bolyp kóringen tárizdi.
Osyndaı saparlas bolǵan kezderinde Jambyl Arqanyń ataqty aqynynyń Kempirbaımen aıtysyn úırenip alypty. Sóıtip keıinnen júrgen jerinde sol aıtystyń úzindilerin aıtyp, sózqumar jurtshylyqtyń qulaq quryshyn qandyryp otyrady eken. Shójeniń adam retindegi qyzyq minezderin de qalt jibermeıdi. Onyń óleń aıtý barysynda keıde tutyǵyp qalatyn ádeti, oılanǵan sáttegi kóz qubylysy, dombyra qaǵysy nazar aýdaratyndaı ózgeshe kórinedi. Aqynnyń osyndaı erekshelikterin ózinshe qaıtalap, Jambyl bir jaǵy tyńdaýshylaryn kúldirgenge uqsaıdy.
El aýzyndaǵy keıbir áńgimeler osy saparlar kezinde Jambyl Shójege erip, qyrǵyz eline baryp qaıtqan degen de áńgime bar.
Aı qasynda týady Sholpan juldyz,
Aıdyn kólde oınaıdy kámshat, qundyz.
О́z atasyn jasyrǵan múrdet degen
Etim qazaq bolǵanda, túbim qyrǵyz,
dep óleńdetkenine qaraǵanda, Shójeniń Arqa jaqqa aýǵan qyrǵyz tuqymynan bolýy ábden yqtımal nárse. О́ıtkeni qazirgi Qarqaraly aýmaǵynda (burynǵy Qaraǵaıly aýdany) qyrǵyz atymen atalatyn aýyldar áli de bar.
...Bir jyldary Arqa elinen «Balýan Sholaq» atanyp ketken ataqty ónerpaz Nurmaǵambet kelipti degen habar dúńk ete qalady. Ol kisi saryúısin Qalı baıdyń úıinde qonaq bolyp jatqan kórinedi. Bul epızod S.Muqanovtyń «Balýan Sholaq» povesinde qyzyqty baıandalǵan. Qalıdyń ózi de asa zor kúshtiń ıesi bolypty. Úıine kelgen keıbir qonaǵyn, ásirese bir kisilik kúshi bar-aý degen jigitterdi kórgende, eki qolynyń ushymen qaqpaqyldap, tassha birese ol jaǵyna, birese bul jaǵyna qoıyp, oınatady eken deıdi.
О́zi ánshi, ózi balýan osyndaı erekshe tulǵaly adamdy tamashalaýǵa kim qyzyqpasyn. Jambyl da úıinde jata almaı, arnaıy kelip kezdesken. Janyna ataqty Maqysh balýandy, Sádibek degen aqyndy ertip alady da, Qalı baıdyń otyrǵan qonysy Topar boıyna qaraı jolǵa shyǵady. Bul ara sol zamandarda saryúısinderdiń jeri bolsa kerek.
Jambyl sol joly Balýan Sholaqtyń ónerin tamashalap, qasynan kete almaı, birer kún aınalsoqtap qalypty. О́nerine súısinip, tánti bolǵan qyzyqtaýshylar ónerpazdyń ánine qanyp, boıyn kernegen kúshiniń de qandaı ekendigine kóz jetkizedi. Sonymen birge ónerpaz qonaqtyń óz basynan keshken áńgimelerdi de jyr qylyp aıtyp, jurtty aýzyna qaratsa kerek. Sonda olarǵa kóp áser etken – Balýan Sholaqtyń orys otarshyldaryna qoryqpaı qarsy shyǵyp, jasaǵan erlikteri ekendigi sózsiz. Qyrǵyz, qazaqtyń san batyr balýanyn, solardyń ishinde Kenesarynyń Syzdyǵyn da óz kózimen kórip, suqbattasqan Jambyl Balýan Sholaqqa ábden tánti bolyp qalsa kerek.
Jambyldyń jas kezinde eptep sal-serilik quryp aty shyqqan Shashýbaı aqynmen kezdesýiniń ózi bir josyn. Bul ushyrasý ádettegideı bir qalypty jaıbaraqat ótpegen. Qazaqtyń jershildigine, rýshyldyǵyna tán dramalyq sıpattar da oryn alypty.
Sol ýaqyttarda Jákeńniń óleńge sırek baryp, bir toqtalyp júrgen kezderi eken deıdi.
Shashýbaı Jetisý jerine qaraı qysqy ýaqyttarda sapar shegipti. Sonda ol qatyp jatqan Balqash kóliniń ústimen muz arqyly ótken degen sóz bar. Sodan Shý, Ile ózenderin boılap, eldi aralaı júrip, bir ýaqyttarda Almaty (ol kezde Vernyı) qalasyna da bas tireıdi. Bul qaladaǵy qazaq baılarynyń ishinde túbi sol Arqa jaqtan qonys aýdarǵan Baıbulan, Baımolda degender bolady eken. Osy ekeýinen basqa ataqqa shyqqan qazaq zańgeri Barlybek Syrttanovty da taýyp alady. Shashýbaıdyń sóıtip úlken shaharda kóbirek úıir bolǵany osy kisileri kórinedi.
Syrnaıyn soza tartyp, qulaqtardy eleńdetken aq shalbarly, aq kemzaldy, qara taqııaly kelisti jigittiń mańyna qalalyq qazaqtar úıirile qalady. Onyń ústine Ortalyq Qazaqstannyń án mektebiniń ókili retinde Shashýbaıdyń shyrqap salatyn án áýeni de, bul jaqta aıtyla bermeıtin jyr maqamy da bólek. Jetisý elin aýzyna qaratqan ol:
Qyzyljar, Qarqaralydan
kelip júrmin,
Elderin Uly júzdiń kórip júrmin,
Aýzymda óleń degen málegim bar,
Árkimge sóılep-sóılep berip júrmin, dep toqsan tolqytyp, ánin Alataý shoqtyǵynan asyrady.
Ol osylaısha óz elinen shyǵyp, osy jaqqa sińip ketken qala baılaryn kótere maqtaı otyryp, jetisýlyqtardy eptep jerge qaratqandaı bolypty. Osy oqıǵany eske ala kelip: «Qalyń Uly júzdiń ishinde birli-jarym aýysyp kep qatarǵa ilingen arǵyndy maqtaý Uly júz adamdarynyń namysyna tıedi. Olardyń namysyna tıgen saıyn ózimshil, baı, maqtankumar sheneýnikter Shashýbaıǵa ózderin kótermelete túsedi. Sol kezdegi Uly júz eliniń, onyń ishinde shapyrashty, dýlattyń Baqııa, Barlybek tustas kisilikti jigitteri arǵynnan kelgen aqynǵa qarsy aıtystyratyn aqyn izdep, sóz esesin qaıtaryp, arǵynnyń aptyqqan baı, asqaqtaǵan qara taıaǵyna (oqyǵandaryna) ózderinshe qyr kórsetpekshi bolady», deıdi S.Begalın.
Osy jaǵdaı qulaqtaryna tıip, namystanǵan Uly júz adamdary bul kezde ataqqa shyǵyp júrgen Jambyldy Almatyǵa aldyrady. Sondaǵy oılary – shalqı shapshyǵan Shashýbaıdyń aıtqan sózderine ózderiniń arqaly aqyndaryn qarsy qoımaq eken.
Zaty arǵyn bolyp keletin Baıbulan baı: «Tamasha meniń úıimde bolsyn» dep usynys jasaıdy.
О́zi de erekshe kıingen symbatty jigit syrnaıyn soza tartyp qubyltqan kezde úıdiń ishi erekshe sánge, shalqyǵan ánge tolyp turady. Bul kórinistiń ózi-aq tamashalaýshylarǵa erekshe áser etse kerek.
Sol zamandardaǵy osy óńir bolysy Máńke birge ilese kelgen eken, sol aqyry shydaı almaı: «Jambyl-aý, myna arǵyn bizdi óltirdi ǵoı, endi qashan» degende, Jambyl: «Aıta tússin, aıtqanymen qaıda barar deısiń» dep shaıyn iship otyra beripti deıdi.
Arqalanyp alǵan Shashýbaı toqtamastan, syrnaıyn kere, sarnatyp otyryp, biraz jerge baryp qalsa kerek.
Jambyl shaıyn iship bolyp, dombyrasyn alyp, kıe jóneldi:
Shashýbaı, sen bir Arqadan qashyp
kelgen jalań aıaq,
Jel sózdi ne qylaıyn senen aıap.
Tilińdi ańdap aıt ta, baıqap sóıle,
Tımeı me, búıte berseń, saǵan taıaq.
Shashýjan, sen Kókshetaý,
Qyzyljardan kelip júrsiń,
Dıdaryn jaqsylardyń kórip júrsiń,
– dep kelip, Baıbulannyń qalaı baıyp ketkenin mysqylmen jyryna qosady. Sóıtse bul úıdiń ıesi saýdamen áldenip alǵan pysyqtardyń biri bolsa kerek. Ol zamandarda aıtyskerlerdiń bir-birine sózden jeńilip qalmaý úshin bir-birine batyra tıisýi, keıde tipti dóreki sózderdi de aıtyp jiberýi asa oǵashtyq bolyp sanalmaǵan. Buǵan kóptegen aıtystaǵy jeke basqa tıise-qaǵyta aıtylatyn mysaldar kýá.
Jambyldyń utymdy, dáleldi sózderine toqtaı qoımaǵan Shashýbaı tipti aryndap, arqalanyp alady. Endi onyń soqtyǵyp, tilge tıek etkeni – aqynǵa ilese kelgen Shapyrashty kisileri:
Bir kózi Samıjannyń qısyq eken,
Baıbatshań Máńkemenen pushyq eken.
Bolǵanda biriń oıqy, biriń shoıqy,
Bárinde bap kelisip otyr eken dep, taza mazaqtaýǵa kóshken syńaı tanytady.
О́z kezegi tıgende Jambyl qonaqtar men baılardyń araq-sharap iship otyrǵanyn tilge tıek qylyp, «Búıte berseńder, tozaqqa bir-aq barasyńdar» degen syńaıda batyra aıtyp jiberedi.
Osyny estigen kezde ózi de ishimdik iship qyzyp otyrsa kerek, oryssha kıingen bir jigit Jambylǵa qaraı tura júgirip, jurt arashalaǵansha qol jumsap jibergen eken deıdi. Sodan Máńke bolys bastaǵan qonaqtar arasha túsip, úıdiń ishi tura shartta-shurt tóbeles bolyp ketedi. Jurtshylyq qyzyqtap otyrǵan ájeptáýir aıtystyń da berekesi qashady. Amal joq, úı ıeleri Shashýbaıdy basqa úıge aýystyryp, aıqaı-shýdy toqtatqandaı bolady.
«Er shekispeı, bekispeıdi» degen emes pe, Jambyl men Shashýbaı artynsha dostasyp, óte jaqyn bolyp ketken kórinedi. Jastarynyń aıyrmashylyǵy da bóget bola almaǵan. Jambyl Shashýbaıdan jıyrma jastaı úlken bolsa kerek. Arqanyń bul aqynynan ol Shortanbaı, Dýlattyń jyrlaryn úırenip, jattap alǵan.
1930 jyldyń kókteminde Qazaqstannyń qurylǵanyna 10 jyl tolýyna baılanysty merekeli jıyn ótedi. Osy merekege qatysqan Kenen Ázirbaev toı ótken kúnniń erteńine Sáken Seıfýllınniń Jambyldy úıine shaqyrǵanyn jyrdaı qylyp aıtady eken. Ony Jákeń ózi birge ertip barypty. Sol bir epızodty Kenen bylaısha áńgimelep bergen eken:
«Sálemdesip, qaljyńdasyp, hal-jaı surasyp alǵan soń Sáken maǵan qarap:
– Keshegi toı ústinde aıtqanyń qulaǵyma jaǵyp barady. Sony taǵy bir shyrqashy? – dedi. Men shaı aldynda «Qazaqstan» degen sol toıǵa arnap aıtqan ánimdi shyrqadym. As-sý iship bolǵan soń Sáken Jambyldan jaı surady. Jambyl dombyrasyn sherte otyryp sóz bastady. Biz tyńdaı qaldyq:
Shirkin, kárilik keldiń ǵoı kezimenen,
Kelin jaman qaraıdy kózimenen.
Minekeı dep qolymen urmasa da,
Urǵandaı ǵyp ketedi sózimenen...
Men bul sózdi tanı kettim. Ishimnen «Súıinbaı ǵoı» dep otyrmyn. Jákeń: «Jıyrmada jeldeı boldym, otyzymda beldeı boldym, elýimde túbim tereń quraqty kóldeı boldym» dep shubyrta jóneldi... Al Sáken bolsa qalamyn sýsyldatyp jazyp otyr. Jákeń jyryn toqsanǵa tirep toqtady. Sákenge qarap: «Súıinbaı aıtqan eken, mine, biz de sondaı boldyq búginde» dep Jákeń salaly saqalyn sıpap qoıdy. Shaı ishti, Jákeń dombyrasynyń qulaǵyn qaıta burady. Bul jolǵy daýsy kóterińkileý shyqty. Iá, sonda ustazym «Jabaı batyrdy» bylaı jyrlaǵan edi:
On san noǵaı búlingende,
Ormambet han ólgende,
Qyryq jyldaı atysqan,
Qyzyl qanǵa batysqan.
Naızamenen soǵysqan,
Qylyshpenen shabysqan,
Aıbaltamen qaǵysqan...
Jákeń osylaısha silteı berdi, silteı berdi. Sáken de jazǵysh-aq eken, qaǵazdyń biraz betin aýdaryp tastady. Meniń janymda otyrǵan Sákenniń inisi Májıt te «ózi eresen batyr eken-aý» dep qoıady».
Kenen Ázirbaev esteliginiń osy úzindisinen-aq onyń Jambylǵa degen yqylasyn, Sáken Seıfýllın men Jambyldyń bir-birine degen syılastyq sezimin anyq tanýǵa bolarlyq. Bárimizge belgili, qazaq ádebıetiniń alyptarynyń biri ári ataqty qoǵam qaıratkeri Sáken Seıfýllın – Arqanyń Jańaarqa jaǵynyń týmasy.
1934 jyldyń kókteminde Oraz Jandosov Jambyldy aýylynan Almatydaǵy úıine alyp kelip, qonaq qylypty. Sonymen birge respýblıkanyń ár túkpirinen kelgen halyq aqyndaryn da shaqyrsa kerek. Atap aıtqanda, Qaraǵandy oblysynan Doskeı Álimbaev, Aqtóbe oblysynan Nurpeıis Baıǵanın, Qostanaı oblysynan Orynbaı Taımanovtar Jandosov dastarqanynan dám tatypty. Olardyń árqaısysy quttyqtaýlaryn óz jandarynan shyǵaryp, óleńmen jetkizedi.
Bul kezde aty endi shyǵa bastaǵan jas aqyn Qasym Amanjolov «Jambyl toıyna» dep atalatyn poemasynan úzindi oqyǵan eken.
1938 jyly Jákeń shyǵarmashylyǵynyń 75 jyldyǵy toılanyp, oǵan jan-jaqtan aqyndar aǵylyp keledi. Solardyń ishinde Shashýbaı Qoshqarbaıuly da bolǵan. Kópten kezdespegen aqyndar shurqyrasa tabysyp, qaljyń da qaǵystyrady.
Aqyn Márııam Hakimjanovanyń aıtýynsha, bir áredikte Jákeń:
«Shashýbaı! Qazir baıaǵydaı tóbeńmen júre alasyń ba?» dep surapty. Shashýbaı tek ánshi, aqyn, jyrshy, kompozıtor ǵana emes, sırk sheberine tán tosyn óner túrlerin de kórsete alatyn bolǵan. Tóbe quıqasyn jybyrlatyp, mańdaıyna deıin ákele alady eken.
«Tóbemmen júrý qazir qıyndaý. Biraq tik turyp kórýge bolady» degen Shashýbaı Jákeńniń ótinishin jerde qaldyrmaı, anadaıdan júgirip kelip, Jákeńniń aldynda tóbesimen tik tura qalypty. «Odan keıin quryqpen de óner kórsetkenine kýá boldyq» deıdi Márııam apamyz.
Sol ýaqyttarda Shashýbaı 73 jasta eken.
Soltústik Qazaqstan oblysynyń týmasy, Sábıt Muqanovtyń jerlesi ári qurdasy aqyn Jaqan Syzdyqov óz esteliginde: «1938 jyl. Aprel, maı, ııýn aılary, dep eske alady. – Men Moskva qalasyndamyn. Bul jolǵy saparymnyń maqsaty – Jákeńniń óleńder jınaǵyn bastyrý edi. Aqynnyń jınaǵyn bastyrý ári redaktorlyq mindetin atqaryp, mezgilinde qadaǵalap shyǵarý maǵan júktelgen bolatyn-dy. Bul kitapty qalaı da bolsa, Jákeńniń ádebı eńbegine 75 jyl tolǵan toıyna úlgerý kerek boldy. Ýaqyt tyǵyz. Jumys qaýyrt. Kún saıyn Almatydan:
– Jaqan-aý, kitapty qashan úlgertesiń? Qashan basylady? Toıǵa úlgeresiń be? Tez bitirý kerek! – degen telefon syldyry, asyǵys telegrammalar ústi-ústine soǵylady» deıdi. Osylaısha Jambyl shyǵarmashylyǵynyń 75 jyldyǵyna arnalǵan kitapty shyǵaramyn dep júrip, Jaqan Syzdyqov Almatydaǵy toıǵa qatysa almaı qalypty. Moskvada basylyp shyqqan kitabyn Jambyldyń ózine qalaı kórsetkenin qyzyqty qylyp áńgimelep beredi.
– Sóıtip elge kelgennen keıin keshigip bolsa da, kitaptyń on danasyn avtordyń ózine ákep beredi. Kitapqa Jambyldyń jetpisteı óleńi kirgen eken, betiniń sany 228 bolypty. Jákeń tipti kitaptyń baǵasyn da surap alyp, Jaqannyń ózine «Mynandaı óleńderimdi oqyp bershi» dep teksergen de kórinedi. Sóıtip kitaby úshin biraz áýrege túsip, eńbek sińirgen aqyn jigitti qonaq qylyp, kóńilin kóterip jibergen.
Mine, Jákeńniń Arqanyń aıtysker ári jazba aqyndarymen qarym-qatynasyna baılanysty jekelegen málimetter osyndaı. Bul taqyrypty ári qaraı zertteı túsken jaǵdaıda basqa da nazar aýdararlyq málimetterdiń shyǵyp qalýy ábden yqtımal.
Nurdáýlet AQYSh,
jazýshy, fılologııa
ǵylymdarynyń doktory