Jyl saıyn bóget salynady: Odan da urymtal tustardy nege birjola jóndep almasqa?

Mamandardyń boljamyna qaraǵanda, bıylǵy jylǵy aýa raıynyń jaı-kúıi shamamen 2017 jylmen sáıkes keledi eken. Egiz qozydaı bolmasa da, kúnniń birese jylyp, birese qatyp, qys ishinde jańbyr jaýyp, qyryq qubylýy aınymaıdy. Al 2017 jylǵy kóktem qalaı bolyp edi? Tasqyn sýdan taqsiret tartqan halyq áli umytqan joq. 12 aýdanda kóktemgi sý tasqynynan 35 avtokólik joly men 40-qa jýyq eldi meken qatty zardap shekti. Myńǵa jýyq turǵyn úıdi sý basyp qaldy. Úsh myńǵa tarta adam qaýipsiz jerge kóshirildi. Materıaldyq shyǵyn da shash etekten boldy. Selınograd aýdanynda sýǵa ketken turǵyn úıler jańadan salyndy, Atbasar qalasynda kóp qabatty úıler salynyp, baspanasyz qalǵan halyq qonystandyryldy.

Tasqynnan kóp zardap shekken Atbasar jáne Sandyqtaý aýdan­dary boldy. Sý deńgeıi keı jerlerge bir jarym metrge deıin kóterildi. Selınograd, Arshaly aýdandary da zor materıaldyq shyǵyn shekti. Nura ózeninen keletin mol sý jylda qaýip týǵy­­zady. Talapker, Qaraótkel, Vozdvıjenka, Qajymuqan aýyldary men Esil ózeniniń ańǵarynda irge tepken ondaǵan aýyldy sý shaıyp ketti. Osy bir qyrsyqtyń túpki sebebin zerdelesek, eń aldymen, jerdiń ústińgi qabatynda qys ishinde jaýǵan jaýynnyń saldarynan paıda bolǵan muzdan eken. Erigen sý jerge sińbeı, saı-salany qýalap, beı-bereket aǵady. Atbasar qalasyna jalpaq dalamen kelgen joıqyn sýdyń qaıdan paıda bolyp, qaıda aǵyp jatqandyǵyn uǵa almaı, pushaıman bolǵanbyz. Bıyl da muz saýyty miz baqpaı tur. Eger kóktem erte kelip, qar kúrt erise, qaýip molaıa túspek. Ásirese Esil, Nura, Jabaı, Qylshaqty ózenderiniń arnasy tar, asty taıyz tustarynda qaýip-qater kóp bolýy ábden yqtımal.

Ár jyl saıyn belgili bir jer­lerde ǵana sý tasqyny oryn alady. Ásirese jaǵalaýdyń ja­taǵan, ózen qyltasynyń tar, tabany qoqysqa tolyp, aǵyn sýǵa bóget bolatyn jerlerde. Bıyl qyzyl sýǵa qarsy qamdaný úshin bir jarym mıllıard teńgege jýyq qarajat bólindi. Byltyr da bólingen, aldyńǵy jyly da. Tipti sońǵy on jyldan astam ýa­qyt boıy osyndaı qomaqty qarajat bólinip kele jatyr. Jaz boıy qarbalasyp ózen jaǵasyn bıiktetip, bóget soǵamyz. Kelesi jyly taǵy. Jyl saıyn qarǵyn sý qaı jaǵymyzdan kelip basady eken dep alańdaǵansha, bógetti tııanaqtap birjola salmasqa bolmas pa eken?! Máselen, Atbasar, Jarqaıyń, Bulandy, Býrabaı, Esil, Selınograd aýdandaryndaǵy sý ańǵarlarynyń qaýipti jeri 47121 metrdi qurady. Mol qara­jattyń jumsalatyn jeri de osy. Biraq esil aqsha qyzyl sýdyń ózi qusap qurdymǵa ketip jatyr. О́tken jyldyń jazynda Atbasar, Qorǵaljyn, Arshaly, Jaqsy, Býrabaı aýdandaryndaǵy sý ań­ǵarlarynyń 5235 metr jaǵalaýy qaıtadan kóterilip, sý shaıǵan jerler bekitilip, myqtaldy. Se­lınograd, Astrahan, Bulandy, Sandyqtaý aýdandaryndaǵy sý ańǵarlarynyń 4795 metrine ýa­qytsha bóget salynyp, 41 sý ótki­zetin qubyr jańartyldy. Osyndaı jumys ár jyl saıyn atqarylady.

Joǵaryda 98 ınjenerlik qurylǵynyń baqandaı 34-i iske jaramsyz ekendigin aıtyp óttik. Bul qurylǵylar sý qoımalaryndaǵy sý deńgeıin qalypty deńgeıde ustap turýǵa qajetti. Qoımany sý buzyp ketpeý úshin artyq sýdy ýaqtyly bosatyp otyrý kerek. Al ınjenerlik qurylǵylar iske jaramsyz bolsa, sý deńgeıin qalaı retteı alasyz? Demek, qyzyl sýdy qymtap ustaýǵa qudiretimizdiń jetpeı jatýynyń bir sebebi osy emes pe eken?! Retsiz, mólshersiz aqqan sý qashanda qaýipti.

– Injenerlik gıdrotehnıkalyq qurylǵylar óte qymbat, – deıdi oblystyq tótenshe jaǵdaılar departamentiniń bastyǵy Nurlan Atyǵaev. – Aldymen jobalyq-smetalyq qujattaryn daıyn­daýym­yz kerek.

Bul qurylǵylardyń ishinde jarty ǵasyrdan beri jóndeý kórmegenderi de bar eken. Ábden tozyǵy jetken. Jurt jyl saıyn jaǵalaýǵa topyraq tógip, bóget jasap, qyrýar qarajat jumsap júr. Al naǵyz kerek ınjenerlik qurylǵyǵa nazar aýdarý kezek kúttirmeıtin másele.

Ishinara umtylys ta bar eke­nin aıtý paryz. Máselen, respýb­lıkalyq menshik esebinde turǵan Astana, Sileti, Podlesnyı, Kras­nobor sý qoımalaryndaǵy gıdrotehnıkalyq qurylǵylarǵa jón­deý jumystary júrgizilipti. Atbasar aýdanyndaǵy «So­chınsk-2», Jaqsy aýdanyndaǵy «Chapaev-2» sý bógetteri kúrdeli jóndeýden ótkizildi. Birqatar gıdrotehnıkalyq nysan jón­delgenimen, áli de tolyq emes.

Bıylǵy kóktemde tótenshe jaǵdaılar departamenti maman­darynyń aldyn ala júrgizgen zertteý nátıjelerine baılanys­ty óńirdiń 125 eldi mekeninde qyzyl sý júrýi múmkin degen boljam aıtylady. Qaýipti aımaqta myńdaǵan adam tirshilik etip jatyr. Bul óńirden 71 avtokólik joly jáne 4 temir jol ótedi. Mamandardyń paıymdaýynsha, alda áli jaýyndy-shashyndy kúnder kóp bolmaq. Kóktem de ylǵaldy bolady dep kútilýde. Demek, sý tasqyny oryn alýy áb­den yqtımal. Qazirgi kúni Esil, Jabaı, Qalqutan ózenderindegi sý qory qalypty normadan 19-46 paıyz tómen. Shaǵalaly men Sileti ózenderindegi sý qory byltyrǵy deńgeıden kóp.

2021-2023 jyldary sý tas­qyny qaýpin eskertý jáne qalpyna keltirý jónindegi sharalar ke­sheniniń Jol kartasy boıynsha 9 shara qarastyrylǵan. Onyń jeteýiniń jobalyq-smetalyq jobasy jasaldy. Máselen, Atbasar qalasynyń irgesinen aǵyp ótetin Jabaı ózeniniń arnasy Jylandy ózeninen bastap, Esil ózenine deıin tereńdetildi. Mundaı jumys Balkashın aýylynyń irgesinen aǵyp ótetin Jabaı ózeniniń arnasynda da júrgizildi. Astrahan aýdanyndaǵy Eski Qalqutan aýy­ly men stansasy mańynan aǵyp ótetin Qalqutan ózeni de tereńdetilip, jaǵalaýy bekitildi. Mundaı jumys Shaǵalaly aýy­lynyń irgesinen aǵatyn Shaǵalaly ózeniniń arnasynda da atqaryldy. Selınograd aýdanynda ornalasqan R.Qoshqarbaev aýylynda damba salyndy. Osy aýdandaǵy Orazaq aýylynyń irgesinen aǵyp ótetin Nura ózeniniń jaǵalaýy jónge keltirildi. Atbasar aýdanyndaǵy Marınovka, Sadovyı men Borı­sovka selolarynda damba salyndy. Oblystyq bıýdjette bıylǵy jyldyń rezervi 643,398 mln teńge kóleminde qarastyrylǵan. Onyń ishinde tótenshe jaǵdaıdyń 10 mln teńgesi, ózge de shyǵyndardyń 633,398 mln teńgesi bar. О́ńirdiń ákimdikteri tótenshe jaǵdaıdyń aldyn alýǵa 205 mln 480 myń teńge qarastyrǵan.

Kúni búginge deıin sý tasqynyn aldyn alýǵa qajetti 225 tonna janar-jaǵarmaı, 4,6 myń tonna ınertti materıaldar, 56,1 myń qap daıyndalypty. Eldi mekenderden 117,4 myń tekshe metr qar shyǵarylǵan. Bul jumys áli de jalǵasýda. Tótenshe jaǵdaıdy týyndatpas úshin 469 adam men bólimshelerdiń 84 tehnıkasy, 12 motorly qaıyq, 103 motopompa daıyn tur. Jergilikti atqarýshy organ 1921 adamdy, 979 tehnıkany, 144 motopompany, 48 júzý quralyn ázirlegen.

Áıteýir, qamsyz emespiz. Aq­pan aıynda «Kóktem-2021» res­pýb­lıkalyq komandalyq-shtabtyq oqý-jattyǵý ótkizilip, syndarly shaqta synaqqa tótep berýdiń urymtal tustary qarastyryldy. Qar kóbesi sógilisimen jaǵdaıdy jiti baqylap turý úshin 85 qo­symsha baqylaý beketi táýlik boıy kezekshilik atqarmaq.

Kóktemgi sý tasqynyna bir­shama daıyndyqtyń bar ekendigi belgili. Alaıda jalǵyz-aq saýal týyndaıdy. Jyl saıyn bóget salyp, shyǵynǵa batqansha, urymtal tustardy nege birjola jóndep almasqa?

Aqmola oblysy