Eýropanyń bizden mádenıeti joǵary ekenin moıyndap júrmiz. Barlyq saladaǵy bilimin jetildirip, ekonomıkasyn órkendetip, adamzat qoǵamynyń aldyna ketkendigi joǵary mádenıettiń arqasynda dep aıtýǵa tolyq negiz bar. Olardyń mádenıetiniń eń basty artyqshylyǵy sol, olar tek eńbekpen tapqan tıyndy ǵana baǵalaıdy. Bireýden syı dámetý degen olarda atymen joq. О́ziniń qarym-qabiletinshe tapqan eńbekaqysyn qanaǵat tutyp, artyq birdeńeni kóldeneńnen tabýdy oıǵa da almaıdy.
2010 jyly astanamyzda EQYU elderiniń kópten beri ótkizilmegen sammıti boldy. Sol jyly bizdiń el 56 memleket múshesi bolyp tabylatyn osy uıymnyń tóraǵasy edi. Bizge deıin uıymnyń sammıti 11 jyl boıy túrli sebeptermen uıymdastyrylmaǵan, sony tarıhqa «Astana sammıti» degen atpen engizip, Qazaqstan ǵana ótkize aldy. Oǵan EQYU-ǵa múshe elder men halyqaralyq uıymdardan 73 resmı delegasııa keldi. Sonyń ishinde tórt júzdeı sheteldik jýrnalıster boldy. Bárin qýantyp, máz qylamyz dep oılaǵan bolý kerek, bizdiń uıymdastyrýshylar osyndaıda ejelgi ádetimizge basyp, olarǵa baǵaly syılyqtar daıyndapty. Árıne, ishterinde baǵaly syılyq berý arqyly jýrnalısterdiń aýzyn alyp, olardyń óz maqalalaryn jaǵymdy jazýynan da dáme bolǵan shyǵar...
Al biraq... eýropalyq jýrnalıster qatty shoshynyp, bul syılyqty alýdan bas tartqan. Árıne, memlekettik sheneýnik bas tartsa ol túsinikti bolar edi, óıtkeni olarǵa baǵaly syılyq almaý zańmen belgilengen. Al jýrnalıstiń syılyqtan bas tartýyn qalaı túsinýge bolady? Estigen jerde bárimiz de tańyrqap qaldyq. Sóıtsek, bul týabitti tárbıeden, bireýden sebepsiz eshteńe almaý, artyq dúnıe dám etpeý, bireýdiń jomarttyǵyn paıdalanbaý, eńbegin jemeý sııaqty basqa egilgen durys salttan eken. Bireýdiń nársesin paıdalanyp ketý, arbaýmen alyp qoıý dástúri olarda bala jasynan qalyptaspaǵan. Osynyń arty saıyp kelgende korrýpsııanyń da jolyn kesken. Sybaılas jemqorlyq bolmaǵandyqtan, joǵaryda aıtqandaı, olardyń elderiniń damýy da joǵary, tabystary da tolymdy.
Al bizde she... Biz týǵannan demesek te es bilip, etek japqannan bireýden syılyq dám etýge beıimdele bastaımyz. Aldymen týǵan kúniń dep bir beredi, odan merekelerde beredi, mektepte jaqsy oqysań úsh beredi, úıge shaqyrylǵan qonaq tórt beredi... Solaı-solaı kete beredi. Alda-jalda syılyq berilmeı qalsa alýshy ǵana emes, ata-anasynyń da ókpesi daıyn turady. Syılyq bergendi biz aqkóńildilik, jomarttyq, tipti janashyrlyq dep sanap, oǵan qurmetpen qaraımyz.
Sóıtip, bizde birte-birte syılyqtyń kýlti qalyptasqan. Ol úıden shyǵyp, qyzmet istegen, júrgen-turǵan ornyńa da ulasady. Ol bolmasa kádimgideı qońyltaqsyp, birdeńe jetpeı turatyndaı. Sonyń ishinde muǵalimderge ata-analardyń aqsha jınap, syılyq jasaýy qatań qalyptasqan dástúr bolyp ketken. Al eger bir ata-ana qarsy shyǵyp, osynymyz jol emes, korrýsııanyń basy osy desinshi... Oıbý, ondaıda «qazan buzǵan» ata-ananyń basyna ıt terisin qaptap, «aqyl aıtýǵa» bári sheber.
О́ziniń kásibı mindetin oryndap, memleketten eńbekaqy alyp júrgen adamǵa nege syılyq jasaýymyz kerek degendi eshkim áste oılamaıdy. Mereke bolsa boldy, tek syılyq berýge asyǵamyz. Dáp bir mereke syılyq úshin jasalatyn sııaqty. Ásirese, áıel muǵalimderdiń 8 naýryz kúni syılyqtan qur qalatyny joq...
Árıne, sımvolıkalyq qurmet retinde qalam, kitap syılaý, shyn júrekten quttyqtap bir shoq gúl usynýǵa bolatyn shyǵar. Mádenıeti joǵary elder sóıtedi. Al biz qazir keminde bir sebet tátti-dámdimen qosa bir qushaq gúl syılaımyz. Odan kem bolsa «uıat sııaqty»... Mundaıdyń quny 20-25 myń teńge turatynyn, al bul ortańqol sheneýniktiń bir aılyq tabysynyń besten biri ekenin eshkim de oılamaıdy.
Memlekettik qyzmette de solaı. Ásirese bastyqtyń týǵan kún, qyzmette ósýi, ataq alýy degen sııaqtylardyń bárine syılyq beremiz. Biz para alýdyń basy osy syılyq alýdan bastalady dep esh oılamaımyz. Bala kezden syılyq alyp daǵdylanyp qalǵanǵandyqtan sheneýnikter usynylǵan parany da syılyq dep qabyldap, qaltaǵa jymqyra beredi. Tipti bireýge qyzmettik mindeti boıynsha jaqsylyq jasaǵan sheneýnikter únemi kózimen «syılyq» dámetip turady. О́ıtkeni, bala jasynan syılyq alýǵa úırengen. Munyń para ekenin bilse de «jaqsylyǵyma jaqsylyq jasamaısyń ba» degendi kózben uqtyrady. О́ziniń mindetin ǵana oryndaǵanyn, sol úshin ókimet eńbekaqy beretinin ol oılamaıdy...
Árıne, syılyq berý búgin bastalǵan joq jáne bizden de bastalǵan joq. Ol burynǵy, keńestik júıede de bar bolatyn. Kompartııanyń kommýnısterdi sóz júzinde tazalyqqa, shynshyldyqqa, qarapaıymdylyqqa úndeýimen, qorqytýymen bastyqtar da, qarapaıym sheneýnikter de, muǵalimder de basynda syılyq alýdan qashqalaqtap turatyn. Keıin, Hrýshev-Brejnevterdiń tusynan bastap báriniń de buǵan eti úırendi. Aqyryn-aqyryn qoǵamnyń jazylmaǵan dástúrine aınalyp ketti. Al sol zııansyz sanalǵan dástúr qazir úlken qoǵamdyq problemaǵa aınalyp otyr. Syılyq bere otyryp usynýshy ózine bir paıda dám etedi. Bastyqtan joǵaryraq qyzmet nemese kezeksiz syıaqy, muǵalimnen balasyna jaqsy baǵa úmit etetini sózsiz. Bastyq nemese qatardaǵy sheneýnik syılyq alǵan adamyna erekshe qarap, onyń kásibı sheberligi tómen bolsa da qolpashtap, jumysyna ótirik maqtaý jasaıdy, tipti qyzmetinde ósirýge tyrysady. Sóıtip syılyq biliksiz kadrlardyń joǵary órleýine jol ashady. Budan, saıyp kelgende qoǵam japa shegedi.
Muǵalim de pende, «ana joly bir jaqsylyq qylyp edi» dep oılap, syılyq bergenniń úsh alatyn balasyna tórt, tórt alatynǵa besti qoıyp jiberedi. Bul ádiletsizdik qana emes, jas balaǵa berýmen alýǵa bolatynyn kórsetetin jaman úlgi. Muny kórgen basqa balalar ózinen tómen oqıtyn balanyń baǵasy joǵary bolǵanyna narazy bolady, psıhologııalyq turǵydan soqqy alady.
Qalaı aıtsaq ta qarapaıym syılyqtyń ulanǵaıyr zııany bar ekenin este ustaǵan jón. Aınalyp kelgende ol búkil qoǵamǵa qasiretin tıgizetin sybaılas jemqorlyqqa ulasatyny sózsiz. Sondyqtan qoǵamdyq oryndarda, barlyq memlekettik mekeme-uıymdarda syılyq berý men alýǵa zańdy túrde tıym salǵan jón. Al ony uıymdastyratyndarǵa zańdy túrde qatań jaýapkershilik júktelýi kerek. Sonyń ishinde balasy oqıtyn synypta syılyq alýdy uıymdastyratyn shyǵannan shyqqan sholaq belsendilerdi quryqtaǵan durys. Bul belsendilerdiń arasynda óziniń nemese tamyr-tanystarynyń taýarlaryn ótkizgisi kelip, ata-analarǵa bas tartýǵa bolmaıtyn bir «paıdaly» keńester berip, aqyry olardy alǵyzatyn bas paıdasyn kózdegender de bolady. Al mektep bitiretin balasy bar ata-analarǵa osyndaılar árbir muǵalimge syılyq alýdyń «durys» ekenin túsindirip baǵyp, 100 myń teńgege deıin shyǵyndatqan kezderi bolǵanyn bilemiz...
Árıne, bir kezde muǵalimderdiń eńbekaqysy tómen, turmystary qıyn boldy degendi oılap, ata-analar mundaı shyǵyndarǵa aýyr tıse de únsiz kónip jatatyn. Al qazir joǵary kategorııaly muǵalimder 400-500 myń teńgeden eńbekaqy alyp jatqanda mundaıdy áleýmettik qoldaý degenge áste bola qoımas.
Aqsha jınap, syılyq jasaý mektepte ǵana emes, OAOO men JOO-larda da bar. «Kýratorymyzǵa jınap jatyrmyz» dep júgirip júrgen talaı ata-analardy da kórdik. Qysqasy, qoǵamymyzdyń jegi qurtyna aınalǵan sybaılas jemqorlyqtyń túp tamyry bolǵan syılyq berý salty ábden óristep ketken. Ony quryqtap, tamyryna balta shappasaq, sybaılastyq ta óristeı beredi.
Soltústik Qazaqstan oblysy