Besjyldyqtar berekesi

El ekonomıkasyn ózgertken joba

2010 jyly respýblıkada Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezı­denti – Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń bastamasymen Údemeli ındýstrııalyq-ınno­va­sııalyq damý memlekettik baǵdar­lamasy iske qosyldy. Baǵdar­lamanyń 2010-2014 jyldarǵa arnalǵan birinshi kezeńiniń qorytyndysy boıynsha óńdeý salasy ónerkásiptegi ósýdiń negizgi draıverine aınaldy. Osy­laısha on jyldan asa ýaqyt boıy júrgizilip kele jatqan ın­dýstrııalyq-ınnovasııalyq da­mýdyń durys saıasaty ekonomıkany ártaraptandyrý úderisin bastaýǵa negiz boldy.

Bastaý bıiginde Elbasy Nursultan Nazarbaev turǵan mem­lekettik baǵdarlama tıimdi­ligin dáleldep qana qoımaı, bola­shaqtaǵy batyl qadamdarǵa jol ashty. Sonyń nátıjesinde ekonomıkanyń birqatar salasy men sektorynyń kelbeti, qurylymy túbegeıli ózgerdi. О́ńdeý ónerkásibi kásiporyndary ónimniń jańa túrlerin ıgere bastady. Máselen, metallýrgııa salasynda bolattan jasalǵan daıyn buıymdar óndirisi paıda boldy. Qazaqstan radıator, sym, rels sekildi daıyn ónimderdi usyna bastady. El ishinde bas­tap­qy alıýmınııdi qaıta óńdeý ulǵaı­tyldy. Sóıtip alıýmınııden symdar, profılder, qorytpalar, dıskiler shyǵaryla bastady.

Memlekettik baǵdarlamanyń ıgiligi sol, búginde álemdik tıtan óndirýshilerdiń arasynda Qazaq­stannyń mańdaıy jarqyrap tur. Tıtan quımalary men qoryt­pa­laryn óndiretin zaýyt iske qosyl­ǵan soń elimizde buryn-sońdy bolmaǵan jańa óndiris bastaldy.

Indýstrııalandyrý Qazaq­stan­nyń mashına jasaý salasynda jańa baǵyttardy qurýǵa múmkindik berdi. Máselen, iri temir jol mashınalaryn (lokomotıvter, jolaý­shylar vagony), qazirgi zamanǵy munaı-gaz mashınalaryn jasaýǵa (tıek armatýrasy, sorǵylar), sondaı-aq elektrtehnıkalyq jabdyqtyń (transformatorlar, basqarý qalqandary, avtomatty ajyratqyshtar) básekege qabiletti óndirisin qalyptastyrýǵa jol ashty.

Hımııa ónerkásibinde natrıı sıanıdi, ammonıı sýlfa­ty, ekstraksııalyq fosfor qyshqyly, ammofos, azot-fosfor tyńaıtqyshtary sekildi ja­ńa kúrdeli óndirister paıda bol­dy. Qazir qazaqstandyq agrar­shylardyń 80 paıyzy otandyq ónimmen qamtamasyz etilgen.

Indýstrııa jáne ınfra­q­u­ry­lymdyq damý mınıstrliginiń resmı málimetinshe, búginde álem­degi 131 memleket Qazaq­stan­da óndirilgen ónimdi tuty­nyp otyr. Qazaqstandyq ónim­niń negizgi tutynýshylary qatar­ynda Qytaı, Ortalyq Azııa, Eýra­zııalyq ekonomıkalyq odaq jáne Eýropalyq odaq elderi bar. Syrtqy naryqtarǵa shamamen 49 jańa taýar túri shyǵaryldy.

Eksport eselep ósken kezeń

Indýstrııalandyrý eldiń ekono­mıkalyq baılyǵyna qol jetkizýdiń negizgi quralyna aınaldy. О́ńdeýshi ónerkásiptiń básekege qabilettiligin art­tyrýda memlekettiń tańdap alǵan baǵytynyń durystyǵyn ındýs­­trııa­landyrýdyń nátı­jeleri rastap otyr. Osylaısha, eko­nomıkanyń qury­lymy ózgerdi. Ishki jalpy ónim qurylymyndaǵy óńdeý ónerkásibiniń úlesi aıtar­lyqtaı ósti. Kórsetkish 2009 jyly 10,9 paıyzdy qurasa, 2020 jyldyń qorytyndysy boıynsha 12,7 paıyzǵa teń boldy. 2009 jyldan beri Qazaqstannyń ishki jal­py ónimi 4,1 ese ulǵ­aıdy. Iаǵnı kórsetkish 17 trln teń­ge­den 70,1 trln teńgege deıin (2020 jyl) ósti. 2019 jyly óń­deý ónerkásibiniń jalpy qosyl­ǵan quny 2009 jylmen salys­tyr­ǵanda 4,8 ese artyp, 8,9 trln teńgeni qurady.

QazIndustry qazaqstandyq ındýs­trııa jáne eksport ortaly­ǵynyń habarlaýynsha, 2020 jyly óńdeý ónerkásibiniń negizgi kapıtalyna tartylǵan ınvestısııa kólemi 2009 jylmen (378 mlrd teńge) salystyrǵanda 2,8 ese ósip, 1 trln 62,7 mlrd teńgege jetti. Byltyr ınvestısııalardyń negizgi aǵyny metallýrgııa ónerkásibi (362,2 mlrd teńge nemese sektorǵa tartylǵan jalpy ınvestısııa kóleminiń 35 paıyzy), hımııa ónerkásibi (298,1 mlrd teńge nemese 28,8 paıyzy), tamaq ónimderin óndirý (103,9 mlrd teńge nemese 10 paıyz), ózge de metall emes mıneraldyq ónim­der óndirý (67,5 mlrd teńge ne­mese 6,5 paıyz), munaı óńdeý (59,2 mlrd teńge nemese 5,7 paıyz) kásiporyndaryn damytýǵa ba­ǵyt­taldy.

2015-2019 jyldary Indýs­trııalyq-ınnovasııalyq damý memlekettik baǵdarlamasy sheń­berinde qurylys ındýstrııasynda, azyq-túlik ónimderin ón­dirýde, metallýrgııada, mashına jasaý salasynda, hımııa óner­kásibinde jáne farmasevtıkada iri jobalardy iske asyrý úshin GLOBAL-2000 transulttyq korpo­rasııalar tizimine engen 28 ın­vestor tartyldy. Olar biz­diń elge 6 mlrd dollar kóle­minde ınvestısııa quıdy. Qazir­gi ýaqytta Qazaqstanda trans­ulttyq korporasııalardyń qaty­sýymen 625 mln dollarǵa 7 jo­ba júzege asyrylýda. Sonyń nátı­jesinde 985 jumys ornyn qurý josparlanǵan.

2020 jyldyń qorytyndysy boıynsha óńdeý ónerkásibiniń eńbek ónimdiligi 2009 jylmen salystyrǵanda 1,6 esege ul­­ǵaı­dy. Iаǵnı adam basyna shaqqan­daǵy kórsetkish 23,1 myń dol­lar­dan 36,7 myń dollarǵa deıin ósti. Búginde kólemi 1 mln dol­lar­dy quraıtyn óńdeý ónerká­sibi­niń ónimi álemniń 79 eline jet­kiziledi. 13 memlekettiń eksporty 100 myń dollardan (40 mln teńgeden) bastalyp, 1 mln dollarǵa deıin jetedi. Al 39 eldiń eksporty 100 myń dollardan kem.

Byltyr Qazaqstan alǵash ret mashına jasaý jáne metallýr­gııa ónimderin (jalpy somasy 5,3 mlrd dollarǵa teń) Ba­gam araldaryna, Gaıana jáne Kaı­man araldaryna eksporttaı bastady. Sondaı-aq 29,7 myń dollar kólemindegi somaǵa Reseı Federasııasyna sıfr­ly baǵdarlamalyq basqarýy bar burǵylaý jáne frezerlik stanoktardy, Meksıkaǵa basqa toptamalarǵa engizilmegen arnaıy maqsattaǵy mehanıkalyq mashınalar men qurylǵylardy eksportqa shyǵara bastady. Budan bólek, metallýrgııa, mashına jasaý, qurylys materıal­dary, hımııa, farmasevtıka, jeńil jáne jıhaz ónerkásibi ónimderiniń 507 túri boıynsha jańa ótkizý naryqtary ashyldy.

О́ńdeý ónerkásibi órken jaıdy

2009 jylmen (2,9 trln teńge) salystyrǵanda byltyr óńdeý ónerkásibi óndirisiniń kólemi 4,4 ese ósip, 13 trln teńgeni qurady. Indýstrııalandyrý jyl­darynda óńdeý ónerkásibi óndiri­siniń jıyntyq kólemi 84,4 trln teńgeden asty. Indýstrııa­lan­dyrýdyń 10 jylynda (2010-2019 jyldary) shamamen 8,4 trln teńgege 1 326 joba iske asyryldy. 201,4 myńǵa jýyq turaqty jumys orny ashyldy. Onyń ishinde ındýstrııalandyrýdyń ekinshi besjyldyǵynda (2015-2019 jyldary) shamamen 50 myń turaqty jumys orny quryldy.

О́ńdeý ónerkásibi kásip­oryn­darynan túsetin salyqtyq túsimderdiń kólemi 2019 jyly 2009 jylmen (450 mlrd teńge) salystyrǵanda 3 ese ósip, 1 trln 497 mlrd teńgeni qurady. 2009 jyldan 2019 jylǵa deıin óńdeý ónerkásibinen 9 trln 651 mlrd teńge kóleminde salyq jınaldy. Búginde óńdeýshi ónerkásipten túsetin salyqtar ındýstrııalandyrý saıasatyn iske asyrýǵa jumsalǵan shyǵyndardan 6,5 ese artyp otyr. О́ńdeý ónerkásibi kásiporyndarynan túsetin salyq túsimderi aýyl sharýashylyǵy, kólik jáne saýda salalarynyń kórsetkishinen áldeqaıda joǵary.

О́ńdeý ónerkásibindegi bir qyzmetkerdiń ortasha aılyq jala­qysy 2019 jyly 209,4 myń teńgeni qurady. Kórsetkish 2009 jylmen (69 myń teńge) salys­­tyrǵanda 3 ese artqan. 2015 jyldan 2019 jylǵa deıingi kezeńde óńdeý ónerkásibi kásiporyndary, onyń ishinde tamaq ónimderi, koks jáne munaı óńdeý ónimderi, hımııa jáne farmasevtıka ónerkásibi, metallýrgııa óndirisinde, avtomo­bılder, elektrondy jáne optıkalyq jab­dyqtar óndirisindegi qyzmet­ker­lerdiń tabys deńgeıi orta eseppen 50 paıyzǵa ósti.

Úshinshi besjyldyq – utymdy múmkindik

Qazaqstan ındýstrııa­lan­dyrý­dyń birinshi jáne ekinshi bes­jyldyǵyn oıdaǵydaı aıaq­tap, úshinshi besjyldyqqa úlken úmitpen aıaq basqany bel­­gili. Úshinshi besjyldyq óńdeý ónerkásibiniń eksportqa baǵdar­­lanǵan baǵytyn odan ári jalǵas­tyrýda.

Indýstrııalandyrýdyń úshin­shi kezeńiniń maqsaty – óń­deý ónerkásibiniń ishki jáne syrtqy naryqtardaǵy báseke­ge qabilettiligin arttyrý. Atalǵan maqsatqa jetý úshin bir­qatar mindet júkteldi. Atap aıt­qanda, ındýstrııalyq kásipker­liktiń áleýetin arttyrý arqyly ındýstrııalandyrýdy tereńdetý, ishki jáne syrtqy naryq­tarda suranysqa ıe óńdelgen taýar­lardyń óndiris kólemin ulǵaıtý ári nomenklatýrasyn keńeıtý, bazalyq óndiristerdi damytýdy yntalandyrý jáne strategııalyq jobalardy iske asyrý arqyly ónerkásiptik qýatty ulǵaıtý, sondaı-aq óńdeýshi ónerkásip salalaryn tehnologııalyq damytý jáne sıfrlandyrý mindeti alǵa qoıyldy.

Bul rette Indýstrııalyq-ınnovasııalyq damý memlekettik baǵdarlamasynyń 2020-2025 jyldarǵa arnalǵan kezeńinde negizgi maqsatqa qol jetkizý 5 nysanaly ındıkatormen ólshe­netin bolady. Iаǵnı osy aralyq­ta óńdeý ónerkásibindegi eńbek ónimdiligi 2018 jylǵy deńgeı­den 1,6 ese, eksport kólemi 1,9 ese, negizgi kapıtalǵa salynǵan ınves­tısııanyń naqty kólem ındeksi 1,6 ese ósýi kerek. Son­daı-aq 2018 jylǵy deńgeıge qara­ǵanda ekonomıkalyq belsen­di halyqtyń 1 myń adamyna shaqqanda óńdeýshi ónerkásip­tiń jumys istep turǵan kásiporyn­darynyń sanyn 1,5 ese ulǵaıtý qajet. Besinshi ındıkator – Ekonomıkalyq kúrdelilik ındek­sinde 78-orynnan 55-oryn­ǵa kóterilý (-0,31 baldan 0,14 balǵa deıin). 

Indýstrııa jáne ınfra­qu­rylymdyq damý mınıstrliginiń habarlaýynsha, Indýstrııalyq-ınnovasııalyq damý memlekettik baǵdarlamasynyń 2020-2025 jyldarǵa arnalǵan maqsat-min­det­terin tabysty júzege asyrý úshin memlekettik ynta­lan­dy­rýdyń júıeli sharalary quryl­ǵan. Ol ındýstrııalyq-ınnova­sııalyq qyzmet sýbekti­leriniń básekelestik artyq­shylyqtary men eksporttyq múmkindikterin turaqty damytýǵa baǵyttalǵan. Sondaı-aq ishki naryqty jáne eksporttyq áleýetti qamtamasyz etýge baǵdar­lanǵan ortasha jáne joǵary bólinistegi 4 myńnan astam taýar iriktelip alyndy. Memlekettik qoldaý sharalary taýarlardyń atalǵan túrlerin óndiretin kásiporyndarǵa usy­nylatyn bolady. Bul shek­teýli qarjy resýrstaryn joǵary áleýetti jobalarǵa shoǵyr­landyrýǵa múmkindik beredi.

Indýstrııalyq saıasatty ta­bys­ty iske asyrý úshin qarapaıym zattar ekonomıkasy sheńberinde basym jobalarǵa jeńildetilgen kredıt berýdi jetildirý bo­ıynsha is sharalardyń júzege asyrylyp jatqanyn atap ótken jón. Sondaı-aq karantın saldarynan zardap shekken otandyq kásiporyndardy ekonomıkalyq qoldaýdy qamtamasyz etý maqsatynda ekonomıkalyq ósý­di qalpyna keltirý boıynsha ke­shendi jospar iske asyrylýda. Jeńildetilgen kredıt berýdi jáne qarjylandyrýdy qamtamasyz etý úshin 2020 jyly Úkimet qaýlysymen О́nerkásipti damytý qory quryldy. 2020 jyly «Qazaqstan Respýblıkasynyń ónerkásiptik saıasaty týraly» zań jobasy ázirlendi. Ol qazirgi ýaqytta Parlament Májilisinde qarastyrylýda.

TÚIIN: Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy Nursultan Nazarbaev atap ótkendeı, ındýstrııalyq damý – eldiń jańa múmkindikteri. Al Qazaqstannyń tabysty ındýstrııalyq derjava atanýǵa múmkindigi zor. О́ıtkeni ındýstrııalandyrý búginde jańa tehnologııalardy engizýdiń kóshbasshysyna aınaldy. Onyń nátıjeleri munaı baǵasy kúrt tómendegen kezeńderde negizgi turaqtandyrýshy faktorlardyń biri bolǵanyn jaqsy bilemiz. Sondyqtan joǵary eńbek ónimdiligi bar qaıta óńdeý sektoryna degen baǵdar eldi de, ekonomıkany da júrisinen jańyldyrmasy anyq.

Infografıkany jasaǵan Amangeldi Qııas, «EQ»