«Mynandaı ǵajap ólkeni qalaı ǵana qıyp kóshesińder?» der edi Altaıdyń sulý tabıǵatyna tańǵala qaraǵan meımandar. Ondaıda «qart Altaıdyń qataldyǵyn sezinbeı aıtý ońaı. Bir qystap shyqsańyz, siz de kósher edińiz» degiń-aq keledi. Shyn, otyn-sýyń, ala jazdaı jemshóbiń bar... Munyń bári jergilikti turǵyndar úshin qyp-qyzyl áýre, tyrtyń tirlik. Alty aısyz qarynyń kóbesi sógilmeıtin óńirde mal baǵyp, egin egip, ál-aýqatyńdy kótere de almaısyń. Qolaısyz. El shetiniń setinep jatqanynyń bir sebebi sol.
Altaıdyń tóskeıin tel emgen Katonqaraǵaı men Marqakóldiń turǵyndaryna altynnan saraı turǵyzsa da kóshken el toqtamaıdy. Qos qolǵa jumys tappasa, órkenıetten qalys qala berse, medısınasy ol aqsap jatsa, kóshpegende?! Shekara shebindegi aýdandardy damytý úshin 2020-2024 jyldarǵa arnalǵan áleýmettik-ekonomıkalyq jospar qurylǵanymen, keıbir tustary aýyldaǵy aǵaıynnyń kóńilinen shyǵa bermeıdi. Bólingen qarjyny dalaǵa shashý desedi.
Ras, «shyqpa janym, shyqpanyń» kebin kıip otyrǵan marqakóldikter úshin bı bılep, án aıtatyn sý burqaq qajet pe edi? Onyń ústine baǵasy da barshylyq, 40 mln. teńgeniń mańaıynda kórinedi. Báıterek she, onyń qandaı qajeti bar? Marqakól aýylynda bes turǵyn úıdiń qurylysy bastalǵanyn da jazǵan edik. Biraq deımin, eldi bes turǵyn úıden buryn bos turǵan úıler mazalaıdy. Katonqaraǵaıda da dál osy jaǵdaı...
«Ormanǵa oranyp otyryp, otynǵa jarymaımyz»
Basshylyq bir sát «Halyq nege kóshedi?» degen suraqty ózderine qoıyp, soǵan jaýap izdese shirkin. Izdese deımiz, izdeýdiń qajeti joq. Túsinikti bári. Otyn-shóp dedik joǵaryda. Aýyldyqtar úshin ol – úlken másele. Mysaly, Katonqaraǵaıdyń aýyldary ulttyq park aýmaǵynda jatqandyqtan, albaty aǵash otaı almaısyz. Katonqaraǵaı memlekettik ulttyq tabıǵı parki bas dırektorynyń orynbasary Arnas Aýǵanbaevtyń aıtýynsha, jylyna 10-12 myń tekshe metr otyndyq jáne kádelik aǵash bosatylady. Ony bólgende, ár otbasyǵa 2-4 tekshe metrden keledi.
– Jurt memlekettik ulttyq tabıǵı park jergilikti turǵyndardy otynmen qamtamasyz etetin emes, tabıǵatty qorǵaý mekemesi ekendigin eskerse eken. Otyn qory azaıyp bara jatqandyqtan, aldaǵy ýaqytta jergilikti turǵyndardy tolyq kómirmen jylytýǵa kóshirgenderi abzal. Ol úshin halyq kómirdi qoljetimdi baǵamen satyp alatyndaı jaǵdaıǵa jetý kerek. Sondaı-aq jel jyqqan aǵashtardy jınap alýǵa ruqsat beretin qujattardyń resimdelýin jeńildetý qajet, – deıdi ulttyq park dırektorynyń orynbasary Arnas Aýǵanbaev.
Bilýimizshe, otyn tehnıka jete bermeıtin qııa betkeılerden bosatylady. Jetkizýdiń ózi áýre. Sol úshin de «ormanǵa oranyp otyryp, otynǵa jarymaımyz» dep renjıdi jurt. Al kómirdiń baǵasy ýdaı qymbat. Marqakól óńirinde tonnasy 20-23 myń teńgeniń mańaıynda bolsa, Katonqaraǵaıda 18-20 myń teńgeden saýdalanady. Orta eseppen alsaq, qystan shyǵý úshin otyn-kómirge 120-130 myń teńge jumsaıdy. Aýyldaǵy aǵaıyn úshin ol az aqsha emes. Odan bólek, jem-shóptiń shyǵyny men áýre-sarsańy jáne bar.
– Árıne ulttyq park bolǵandyqtan, ormandy betaldy otaı berýge bolmaıdy. Biraq halyqqa 2 tekshe metr otyn azdyq etedi. Kómir tym qymbat. Meniń oıymsha, sý jolyn paıdalanyp, kómir baǵasyn tómendetýge bolatyn sııaqty. Al mekemelerdi, elektr júıesi arqyly jylytýdy qolǵa alsaq durys pa deımin. Oǵan «túngi tarıf» degendeı jeńildikterin qossa, tipten tıimdi bolady. Onyń ústine aýany da lastamaımyz. Erteńgi kúnderi mektebimizdi elektr arqyly jylytýdy josparlap otyrmyz, – deıdi О́rel orta mektebiniń dırektory, Katonqaraǵaı aýdandyq máslıhatynyń depýtaty Ámına Jumaǵulova.
Iá, sý joly arqyly barjamen kómirdi Úlken Narynǵa, Kúrshimge deıin jetkizse, anaǵurlym arzanǵa túser me edi?! Mine, eldiń turmysyn jaqsartý úshin osyndaı tetikterdi oılastyrǵan jón.
Katonqaraǵaıda 13 aýyl joǵalýy múmkin
Sondaı-aq kórikti jerlerde týrızmniń tasy órge domalasa, kópshilik el kásip ashyp, nápaqa tabýǵa múmkindik týar edi. Qazirdiń ózinde Katonqaraǵaı aýdanynda turyp jatqan úılerin týrısterge jalǵa berip, 2 mln 300 myń teńgeden grant alyp jatqandar bar. Aýdandyq turaqty damytý qorynyń atqarýshy dırektory Serik Júnisovtiń aıtýynsha, ol aqshaǵa sý tartylyp, dárethana salynady. Qysqasy, demalýshylarǵa qajetti jaǵdaı jasalady. Eskerte ketsek, atalǵan grantty tek aýyl turǵyndary ǵana ala alady eken.
– Aýdanǵa shetelden keletin týrıster sany artqanymen, aýyl turǵyndary jyl saıyn azaıyp barady. Zertteý nátıjesine súıensek, bes jyl ishinde Katonqaraǵaı aýdanynda 13 aýyl joǵalýy múmkin. Biz aýyl turǵyndarynyń qalaǵa kóship ketýin azaıtyp, týrızmdi damytýymyz kerek. О́z tarapymyzdan kásip ashamyn degenderge qoldaý kórsetip otyrmyz. Katonqaraǵaı, О́rel, Berel aýyldarynyń turǵyndary úılerin jalǵa beremiz dese, grant beremiz, – dedi Serik Júnisov.
Qazaqstannan ǵana emes, alys-jaqyn shetelderden de týrısterdi tarta otyryp, halyqtyń turmys sapasyn arttyrýǵa ábden bolady. Aýdannyń qarsy alatyndaı qaýqary bolsa, Tór Altaıdyń tóskeıinde týrısterge qyzyqty jer jetedi. Al Marqakól óńirine jol salynbasa, týrızmdi damytý bylaı tursyn, halyq qalmaıdy. Qytaımen shektesip jatqan túý túkpiri – Balyqty bulaq, Shanaǵatty, Uranhaı aýyldarynda el jyl saıyn sırep barady. Esesine, jaǵalaýyn baldyr basqan kól jatyr. Marqakól. Saıahatshylardy tartyp, tabys tabýǵa taptyrmas oryn. Belgili bloger-saıahatshy Daryn Nursapardyń pikirinshe, Marqakóldegi halyqty ustap qalýdyń birden-bir amaly – Katonqaraǵaımen eki ortany jalǵap jatqan eski aýstrııalyq jolǵa asfalt tóseý. Sonda ǵana shekara shebine qan júgiredi.
– Kóldiń jaǵasynda Uranqaı degen jupyny aýyldan basqa túk joq. Kelgen adam sýdyń jaǵasynda jarty saǵat turyp, sýretke túsetin shyǵar. Odan qaıtadan jolsyzben artqa qaıtýy kerek pe? Osy jerde saıahatshynyń aldynda eń basty maqsaty bolýy kerek. Iаǵnı fıshka – úlken Altaıdy astyndaǵy kóligimen asyp ótý. Ol – eski aýstrııalyq jol. Marqakóldiń jaǵasynan shyǵyp, Shyńǵystaıdan biraq túsetin ırek asýy. Uzyndyǵy – 90 shaqyrym. Jol joq emes, bar. Osydan 104 jyl buryn salynǵan. Tek jóndeý kerek ony. Tozyǵy jetken 5 kópirdi jańartyp, joldy sál keńeıtip asfalt tósep tastasa shirkin, – deıdi Daryn Nursaparov.
Bul usynysqa jol salýshy mamandar «múmkin emes dep» kúle qaraýy da múmkin. Alaıda 100 jyl buryn osy joldy tehnıkasyz, tendersiz-aq qaıla-kúrekpen eýropalyq tutqyndar eki-aq jylda salyp shyqty emes pe?! Aǵash kópirleri áli tur. Bloger-saıahatshynyń oıynsha, bul jol salynsa «Úlken Altaı sheńberi» dep ataýǵa bolatyn aýqymdy týrıstik avtosaıahat baǵyty paıda bolar edi. Jolaı Kúrshimniń tusyndaǵy Qıyn kerishti kórip, Marqakólge shomylyp, balyǵyn aýlap, jańartylǵan eski aýstrııalyq jolmen Altaı taýyn asyp ótip, Katonqaraǵaıdy aralap qaıtý qazaqstandyq saıahatshylardyń «qajylyǵyna» aınalar ma edi?
Shyǵys Qazaqstan oblysy
Sýretterdi túsirgen avtor