Keshe Aqparat jáne qoǵamdyq damý mınıstrliginiń uıymdastyrýymen onlaın formatta «Rýhanı damý jáne ulttyq dástúrlerdi saqtaý» taqyrybynda dóńgelek ústel ótip, oǵan Parlament Májilisiniń depýtattary, ǵylymı-shyǵarmashylyq zııaly qaýym ókilderi, memlekettik organ qyzmetkerleri jáne úkimettik emes uıymdardyń jetekshileri men sarapshylary qatysty.
Mártebeli jıyndy basqaryp, basqosýdyń moderatorlyq mindetin atqarǵan Aqparat jáne qoǵamdyq damý mınıstri Aıda Balaeva jıynǵa qatysýshylardy aldymen kele jatqan Ulystyń uly kúni – Naýryz merekesimen shyn júrekten quttyqtap, atalǵan meıramnyń mán-mańyzyna toqtaldy.
«Naýryz meıramy – halqymyz úshin qashanda yntymaǵy jarasqan birlik pen tatýlyqtyń merekesi. Halqymyz úshin Jyl basy. Jańa oılar men tyń josparlardy qolǵa alatyn ýaqyt. Ásirese el Táýelsizdiginiń 30 jyldyǵy aıasyndaǵy bıylǵy jyldyń – jańa reformalar jyly dep jarııalanýy – bul merekeniń mańyzyn arttyra túsedi. Memleket basshysy «Táýelsizdik bárinen qymbat» atty maqalasynda kóktem merekesiniń mazmunyn baıytý týraly tapsyrma bergen bolatyn. Osyǵan sáıkes, jańa tujyrymdama ázirlenip, onyń negizinde qoǵamdy ıgi isterge jumyldyryp, rýhanı-adamgershilik qundylyqtardy nyǵaıtýǵa baǵyttalǵan is-sharalar kesheni josparlanyp otyr», dedi mınıstr.
Ári qaraı dóńgelek ústel kún tártibindegi taqyrypqa oıysty. «Rýhanııat máselesine tek eski salt-dástúrlerdiń jıyntyǵy dep qaraý durys emes. Eskiniń tozyǵyn tastap, jańanyń ozyǵyn damytý, ony urpaq boıyna darytý da rýhanı tárbıeniń ózegi bolýy tıis. Jas urpaqty búgingi zamannyń teris qylyqtarynan qorǵap, durys qundylyqtaryna tárbıeleý – ózekti másele.
Bul oraıda, Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev halyqqa arnaǵan Joldaýynda ulttyq bolmysty, ulttyq sanany qaıta jańǵyrtý týraly aıtqan bolatyn. Iаǵnı jas býyndy zaman kóshinen qalmaýǵa, álemdik ozyq úlgilerdi úırenýge úndedi.
Bul tek ata-analarǵa nemese bilim berý mekemelerine ǵana baǵyttalǵan mindet emes. Bul – tutas qoǵamǵa artylǵan jaýapkershilik. Sebebi, qoǵamda oryn alyp jatqan árbir jetistik te, kemshilik te – búkil qoǵamnyń ortaq kórsetkishi. Bul turǵydan alǵanda, uly Abaı atamyzdyń «Adam balasyn zaman ósiredi, kimde-kim jaman bolsa, onyń zamandasynyń bári kináli» degen sózi búgin de ózektiligin joǵaltqan joq.
El Táýelsizdiginiń 30 jylynda rýhanı damýdyń san túrli belesterin ótkerdik. Halqymyzdyń rýhanı-qundylyq álemi, ulttyq sanasy men dúnıetanymy jańardy. О́zin taný, ózin álemge tanytý, rýhanı jáne mádenı qazynasyn álemdik órkenıetpen ushtastyrý baǵytynda qyrýar sharýa atqaryldy. Bul turǵydan qarasaq, Elbasynyń «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy qazirgi zaman jaǵdaıynda damýdyń basty alǵysharttaryn aıqyndap berdi. Búgingi otyrystyń taqyrybyna arqaý bolyp otyrǵan rýhanı damý máselesi de birtindep órleý men joǵary qundylyqtardy uǵynýdy kórsetedi. «Jalpaq əlemdi aýzyńa qaratý úshin rýhanı erlik kerek, jalpaq əlemge qysylmaı, qymtyrylmaı qaraý úshin rýhanı baılyq kerek». Zańǵar jazýshy Ábish Kekilbaevtyń osy bir sózi rýhanııattyń qoǵamdaǵy jáne adam ómirindegi rólin anyq kórsetip turǵany ras.
Árıne urpaq tárbıesiniń ózegi, túp negizi eń aldymen otbasydan bastaý alatynyn da joqqa shyǵara almaımyz. Memlekettik otbasy-demografııalyq saıasaty – Aqparat jáne qoǵamdyq damý mınıstrligi quzyryndaǵy basty salanyń biri. Sondyqtan, bul baǵyttaǵy suraqtar da bizdiń únemi nazarymyzda. Osy oraıda qoǵamdyq talqylaýdyń, sarapshylar pikiriniń mańyzy qashanda zor. Sondyqtan búgingi otyrysta keleli oı-pikir, naqty usynystar aıtylady dep senemin», dedi Aıda Ǵalymqyzy.
Odan keıin alǵashqy bolyp sóz tizgini tıgen Parlament Májilisiniń depýtaty Berik Ábdiǵalıuly kún tártibindegi taqyryptyń búgingi kúnde óte ózekti ekenine toqtaldy. «Dara etnosty saqtaıtyn jol onyń ulttyq rýhy, ótken qıyn kezeńderdi qazaqtyń kody, ıaǵnı ulttyq rýhy ózin saqtap qalý úshin ádebıetke kóshti, ol álsiregen jaǵdaıda mádenıetke, óner týyndysy kınoǵa baryp jasyryndy. Onymen qoımaı ol rýh – urpaqqa «Abaı joly», «Kóshpendiler», «Altyn Orda» tárizdi kitap bolyp oraldy. Al búgin zaman basqa, zań basqa. Jahandaný qarqyn alýda, onymen qatar ýrbanızasııa júrip jatyr. Osyndaı almasýlar kezinde halqymyzdy ulttyq quldyraýdan saqtap qalý mindeti eriksiz týyndap otyr. Ol úshin qoǵamdyq ózgeristerge, sonyń ishinde jastar tárbıesine mán bergen durys. О́ıtkeni, qazirgi aqparat tasqyny olardyń sanasyn jaýlap barady. Osy kezde bolashaq urpaqqa ózimizdiń ulttyq dástúrli uǵymdy qalaı sińiremiz. Osynyń jolyn tabýdy qarastyrǵan jón. Aıtalyq, balalardy qazaqy rýhta tárbıeleıtin elektrondy ónimder asa qajet búgin. Mysaly, Alash arystary memlekettilikti qalyptastyrýdyń joly retinde japonııalyq úlgini tańdaǵan joq. О́ıtkeni, ol – álemde ulttyq qundylyqtaryn saqtaý arqyly damyǵan birden-bir memleket. Demek, biz budan etnosty saqtaý úshin ulttyq qundylyqtyń mańyzy qandaı ekenin kóremiz. Odan keıin Elbasy usynǵan «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy – qazaq halqyn jańǵyrtýǵa arnalǵan tujyrymdama. Munda til, mádenıet, ulttyq rýh bári qamtylǵan», dedi Májilis depýtaty.
Sonymen qatar depýtat Berik Ábdiǵalıuly: «Qazirgi tańda qoǵamda júrip jatqan transformasııany túsine almaı jatyrmyz. Bul úrdisti durys baǵytqa aınaldyra almasaq, ulttyq mádenıet ekzotıkaǵa aınalýy ábden múmkin. Mysaly, buryn barlyq másele tilge tirelip tur dep oılaýshy edik. Qazir qoǵamda qazaqtildi orta qalyptasyp keledi. Biraq burynǵy atany syılaý, úlkendi qurmetteý, kishige jylylyq sııaqty dástúrli qundylyqtar azaıyp barady. Demek, bir ǵana tilmen sheshilmeıtin dúnıe bar eken. Ol úshin til men qatar salt-dástúr, ǵuryptyq qundylyqtardy da qosa saqtaý kerek ekeni anyq boldy», dedi.
Qysqasy, Parlament múshesiniń oıynan túıgenimiz: qazirgi tańda, ıaǵnı qazirgi jahandaný kezinde, urpaqtar arasynda paıda bolatyn túsinik, uǵym qaıshylyqtaryn qabystyratyn memlekettik baǵdarlama kerek eken. Bul túıinsóz mınıstrge usynys retinde aıtyldy.
Mınıstrlikke qarata aıtylǵan usynysty qabyl alǵan Aıda Ǵalymqyzy bul baǵytta vedomstvo tarapynan básekege qabiletti, jan-jaqty damyǵan urpaq qalyptastyrý úshin Ulttyq tárbıe jáne jastardyń ǵylymı jetistikterin áıgileý baǵytynda «Aqyldy urpaq» jobalary júzege asyp jatqanyn, sonymen qatar qıyn jaǵdaıda júrgen balalary bar otbasylardy qoldaý, jastar arasynda otbasylyq qundylyqtardy nyǵaıtýǵa arnalǵan granttyq jobalar iske asyryla bastaǵanyn aıtyp ótti.
Kelesi kezekte baıandama jasaǵan Nur Otan partııasy Qoǵamdyq saıasat ınstıtýtynyń dırektory Mádına Nurǵalıeva, áýeli partııa tarapynan atqarylyp jatqan jumystarǵa toqtaldy. Atap aıtqanda, qazaq halqynyń ulttyq qundylyqtary, sonyń ishinde búgingi ulttyq salt-dástúrdi saqtaý úshin zamanǵa saı modernızasııalaý úrdisi qajet ekendigin ǵylymı dálel negizinde aıtyp ótti. Osy oraıda, Elbasynyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» jáne «Uly dalanyń jeti qyry» atty konseptýaldy jazbalary birden-bir baǵyt, qoǵamdyq ustanymǵa aınalýy tıis, dedi.
Úshinshi bolyp baıandama jasaǵan «Qoldanbaly etnosaıası zertteýler ınstıtýty» JShS-nyń dırektory Talǵat Qalıev, jalpy adamzattyq mádenıet pen ulttyq mádenıettiń qoǵamdy biriktirýdegi mańyzyna qatysty oılaryn jiliktep jetkizse, odan keıin baıansózdiń tizgini tıgen «Bilim-ınnovasııa» halyqaralyq qoǵamdyq qorynyń prezıdenti Darhan О́te ortaǵa óz oılaryn slaıd tehnologııasyn paıdalana otyryp ortaǵa tastady.
«Qazaq halqynda «Dástúrdiń ozyǵy da bar, tozyǵy bar» deıtin keremet paıym bar. Bolashaqta biz dástúrlerimizdiń ozyǵyn jańǵyrtyp, tozyǵynan arylýǵa tıispiz. Odan keıin jańǵyrǵan jańa dástúrdi qoǵamǵa qalaı kiriktiremiz? Osy másele halyqaralyq deńgeıde, ozyq memleketterde qalaı iske asyrylyp jatyr. Osyny zertteý arqyly biz jańa konsepsııa jasap, Bilim jáne ǵylym mınıstrligine usyndyq. Mundaǵy basym baǵyt – baıyrǵy dástúrli tárbıeni alǵa ustap, bilim berýde jaqsy nátıjege jetip otyrǵan halyqaralyq bilim ordalarynyń tájirıbesi qarastyryldy. Osy oraıda, HHI ǵasyrda qazaq balasyna qandaı daǵdylar qajet degenge toqtaldyq. Eń aldymen erkin oılaıtyn, rýhy azat, adamgershilik, ulttyq ımanı tárbıeni boıyna sińirgen tulǵa qajet ekeni anyqtaldy», dedi Darhan Ermahanuly.
Jıyn sońynda «Rýhanı jańǵyrý» qazaqstandyq qoǵamdyq damý ınstıtýtynyń ortalyq dırektory Janar Buqanovanyń baıandamasy tyńdaldy. «Qazaq otbasylarynda bala tárbıesine erteden basa nazar aýdarylǵan. Sol arqyly jastardyń ómirlik jolyn qalyptastyryp, salt-dástúrdi negizge ala otyryp, durys ósip-ónýdiń baǵdary berilgen. Dál osyndaı otbasylarda ulttyq qundylyq boıyna sińgen, qazaqtyń salt-dástúriniń parqyn biletin ónegeli urpaq ósip otyrǵan. О́kinishke qaraı, zamanaýı órkenıettiń qazirgi syn-qaterleri búkil álemdik keńistiktegi otbasy ınstıtýtyna ózgerister engizdi. Jahandaný zamanynda dástúrli qundylyqtar joıylyp, álem boıynsha otbasy daǵdarysy baıqalady. Resmı derekter boıynsha 2020 jyldyń qańtar men maýsym aralyǵynda 45 036 neke tirkelip, onyń 12 747-si ajyrasqan. Iаǵnı elimizde árbir úshinshi otbasy ajyrasýda. Iаǵnı búgingi tańda aldymyzda otbasy qundylyqtaryn saqtaý mindeti tur. Sebebi tárbıe kez kelgen tulǵanyń qalyptasýy men áleýmettenýinde úlken ról atqarady. Osyǵan baılanysty, bıyl Ulttyq tárbıe ıdeologııalyq platformasy boıynsha aqparattyq jáne ádistemelik materıaldar keshenin ázirleý jumysy bastaldy. Joba aıasynda otbasyndaǵy úılesimdi qarym-qatynasty nasıhattaýǵa baǵyttalǵan pedagogıka jáne psıhologııa salasyndaǵy tájirıbeli mamandardyń qatysýymen beınedárister túsirý, otbasylyq qundylyqtar týraly beınerolıkter taratý, memlekettik qoldaý júıesin halyqqa túsindirýge baǵyttalǵan beınerolıkter ázirleý kózdelgen.
Jastar arasynda ulttyq salt-dástúrlerdi dáripteý úshin synyptan tys is-sharalar ssenarııleriniń, teatrlyq qoıylymdardyń, tanymdyq kvestterdiń jáne Dästür start zııatkerlik oıyndarynyń elektrondy broshıýrasyn ázirleý, ata-analarǵa arnalǵan «Balany eńbekqorlyqqa qalaı tárbıeleımiz?» qalta jolnusqaýlyǵyn daıyndaý, 5-7 synyp oqýshylaryna arnalǵan «Týǵan eliń – Qazaqstandy jaqsy bilesiń be?» respýblıkalyq balalar oqýlary baıqaýyn, oqýlyqtar men kvest oıyndaryn uıymdastyrýdy qolǵa alyp otyr», dedi Janar Qaleqanqyzy.
Jıyn sońynda onlaın qatysýshylar arasynan Qazaqstan Jazýshylar odaǵy Nur-Sultan qalalyq fılıalynyń dırektory Dáýletkereı Kápuly, respýblıkalyq «Ákeler odaǵy» qoǵamdyq birlestiginiń tóraǵasy Maqsutbek Dúısenbekuly jáne fılologııa ǵylymdarynyń doktory Rahymjan Turysbek taqyrypqa qatysty oılaryn ortaǵa saldy.
Dóńgelek ústeldi qorytyndylaǵan Aıda Balaeva mańyzdy basqosýǵa atsalysqan tulǵalarǵa alǵys aıtyp, búgingi otyrysta sarapshylar rýhanı damýdyń birqatar aspektisin atap ótti. Onyń ishinde bilim berý, bala tárbıesi jáne otbasy ınstıtýtyn nyǵaıtý máseleleriniń ózektiligin aıryqsha atap ótkim keledi deı otyryp: «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasyn Ulttyq jańǵyrý kezeńine ulastyrýdyń arnaıy Jol kartasy aıasynda da birqatar shara júzege asyp jatyr. Solardyń ishinde, ásirese «Dástúr men ǵuryp» jáne «Ulttyq tárbıe» jobalaryn erekshe atap ótkim keledi. Bulardyń barlyǵy da – otbasylyq tárbıe, jalpyhalyqtyq rýhanı qundylyqtar, ulttyq salt-dástúrdi nasıhattap, ultaralyq qarym-qatynas pen toleranttylyqty nyǵaıtýǵa baǵyttalǵan. 2020 jyly Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy 2030 jylǵa deıingi otbasylyq jáne genderlik saıasat tujyrymdamasynyń ekinshi kezeńin iske asyrý bastaldy. Úkimettiń naqty ındıkatorlary, is-sharalary men jobalary bar tıisti jospardy qabyldady. Prezıdenttiń tapsyrmasy boıynsha óńirlerde «Januıa», «Baqytty otbasy» jáne basqa da otbasylardy qoldaý ortalyqtarynyń qyzmeti uıymdastyryldy. «Qazaqstandyq otbasylar-2020» ulttyq baıandamasy daıyndalyp, jáne tanystyryldy. Áleýmettik zertteýler kórsetkendeı, bizdiń jastar úshin otbasy eń joǵary qundylyqqa ıe (85,2%). Odan keıin densaýlyq (51,8%) jáne dostyq (28,3%). Búgingi jıynda sizder taraptan aıtylǵan usynys-pikirler aldaǵy jumys barysynda basty nazarǵa alynatyn bolady. Shara qorytyndysy boıynsha usynymdar ázirlenip, tıisti memlekettik organdarǵa joldanady», dep jıyndy qorytyndylady Aqparat jáne qoǵamdyq damý mınıstri.