Mań-mań basqan ǵasyrlardyń izine tússeńiz muqym túrki jurtynyń tolaǵaı tulǵasy menmundalap shyǵady. Saqı dúnıede saltanat qurǵan babalarymyzdyń baýyrǵa basqan bar izgiligi sarqyrap aqqan bulaqtaı kóńil darııasyna quıady kelip. Ýyǵy aspanǵa umsynǵan ulttyń kókirek kózine dál osy kúni ystyq júrektiń alqymyndaǵy alǵaýsyz jas uııdy. Jańa jylda beıtanys bir sezim boıdy bılep, kókteme lebi jan eritedi. Sodan ba Ulystyń uly kúni balbal tastarǵa basymyzdy súıep jylardaı kúı keshetinimiz bar. Bul – tolaıym tarıhtyń tańǵajaıyp syıy, sarqylmas sarqyty.
Áýelde bul oılar qazaqtyń kórnekti aqyny Ámirhan Balqybektiń «Qasqyr qudaı bolǵan kez» kitabyn oqyǵanda týǵan, artynan jýrnalıst Qozybaı Qurmannyń Naýryz meıramy týraly zertteý maqalasyna úńilgen soń, osy taqyrypqa qaıta qalam terbeýdi jón sanadyq.
Ápsanalardan syr tartsaq Nuh paıǵambardyń eldiń qamyn oılap kóz jasy kól bolǵasyn «Jylaýyq paıǵambar» atanyp ketkeni jaıynda aıtylady. Ańyzda da astar bar-aý. Nuh esimine qatysty san alýan boljam boı kóteredi. Solardyń biri Topan sý týraly fınıkeı, álde semıt nemese jebireı ápsanasy eken. Biraq mundaǵy keıipker Noıdyń esimi arıılerge tıesili. Qyzyǵy, bul esim esh ózgerissiz XX ǵasyrǵa jetken. «Noı» arıı tilderinde «sý», «aǵyn» degen maǵynalardy bildiredi eken. Iаkı, Jylaýyq paıǵambar esimimen maǵynalas. Sý men kóz jasynyń túp-tórkini topan sýmen astasyp jatyr. Budan Jylaýyq paıǵambar týraly áńgime túrki tektes halyqtardyń óz týyndysy deýge negiz bar. Oǵan dálel arıılerdiń b.d.d. I-II myńjyldyqtar aralyǵynda Qazaqstan terrıtorııasynan, Kaspıı, Aral mańynan ketkendigi.
Áıgili áýlıe Máshhúr Júsip te bul taqyryptan aınalyp ótpepti. Onyń «Nuh, Naýryz tarıhy» degen eńbegine ıek artsaq, onda topan sýynan Qazyǵurt taýyna kelgende ǵana qutylyp, tabandary jerge tıgen kemedegi bireýiniń ákesi, bireýiniń balasy, al endi bireýleriniń baýyry qyrylyp, «salt bas, sabaý qamshyly» bolyp sýdan shyqqan bular qolda qalǵan azyqtyń baryn jınap, qazan kóterip, bul kúndi «Ulystyń uly kúni» dep toılatqany jaıly baıandalady. Árıne, qansha jerden ataqty Máshhúr Júsiptiń ózi jazdy degenmen, arqaýy ańyz ekeni belgili. Biraq babatanym túısik túbinde áldeneniń jyltyrap jatqandyǵyn ańǵartyp-aq tur. Derekter men dáıekter alysqa tartady.
Al ádebıettanýshy ǵalym Mekemtas Myrzahmetovtiń pikirine súıensek áz-Naýryz kóshpeli túrki jurty zoroastrızm seniminen buryn toılaǵan. Oǵan dálel retinde kóne «Afrasıab» jyryn mysalǵa keltiredi. «Afrasıab» jyrynda kóshpeliler kóktem shyǵa Ulystyń uly kúnin atap ótkenin aıtady. Buǵan qosa, ǵalym joǵaryda biz tilge tıek etken «Naýryz» ataýy týraly toqtalyp, onyń Iran mádenıetinen Turan mádenıetine sińisken termın ekenin tápsirleıdi. Bertinde Ulys kúnin «naýryz» termınimen jymdastyrǵanymen mazmun turǵysynan alyp qaraǵanda bul meıram ejelden túrki jurtynda bar dástúr bolǵan degen sóz.
Dástúr demekshi, qadym zamannan beri qazaq qoǵamynda bul meıramnyń ózgeshe ádet bolǵany aıan. Sonyń ishinde erte kezeńderde adamdar bir kúnin tepe-teńdik, kishipeıildilikke arnap, patsha taǵynan túsip qara bolyp, qara shekpenin tastap bir kúnge patsha bolǵany aıtylady. Al mundaǵy keshirimniń, adamdar ózara baýyrlasý «naýqanynyń» qanshalyqty deńgeıde atalyp ótkenin aıtyp otyrýdyń ózi artyq bolsa kerek.
Ol az deseńiz etnograf, ǵalym Jaǵda Babalyq zertteýleri boıynsha qytaı jylnamalarynda arǵy ata-babalarymyz sanalatyn ǵundardyń Naýryz merekesin toılaǵany jazylǵan. Bul týraly ol «Naýryz – muqym ǵalamnyń jyl basy merekesi» degen maqalasynda egjeı-tegjeı atap ótken. Sol maqalanyń bir júlgesinde Ǵun qaǵandary kún men tún teńelgen 22 naýryz kúni atqarǵan isteri jazylady. Onda olar tańalakeýimde taýdyń basyna shyǵyp, kókke qolyn jaıyp, Táńirden tilek tilegennen keıin abyzdar qobyzben ańyratyp turyp 9 qońyr kúı tartyp, ile-shala 365 jigit qoldaryndaǵy qobyzben 365 kúı shertetini, ıaǵnı ár kúnge bir kúıden arnaıtyny aıtylǵan. Osylaısha, Naýryz meıramy bastalyp, túrli dándi daqyldan naýryzkóje jasalyp, salt-dástúrler men ulttyq oıyndar ótkizilip, at shaptyryp, kókpar tartylyp, merekeni máre-sáre bolyp toılaǵan.
Danyshpan Abaı atamyz: «Biraz sóz qazaqtyń qaıdan shyqqany týraly» degen maqalasynda Naýryz tarıhyn kóshpeli halyqtar dáýirine tireı kelip, «hıbagı», «húzaǵı» dep atalǵan zamanda bul merekeniń bolǵandyǵyn, «ol kúnde naýryz degen bir jazǵyturym meıramy bolyp, naýryznama qylamyz» dep, tamasha qylady eken. Sol kúnin «Ulystyń uly kúni» deıdi eken» dep keńinen tolǵap ketken.
Hakimniń tujyrymyn sabaqtaı kelip, Alash arysy Mirjaqyp Dýlatovtyń da pikirine qulaq túrgen jón. «Orysta meıram kóp, qazaqta aıran kóp», degen máteldi mysqyl men kekesinge súıep aıtyp: «Musylman jurttaryna ortaq, jylyna eki ret keletin Oraza, Qurban aıttaryn esepke almaǵanda, bizde jalǵyz meıram bar. Ol – Naýryz», dep qalamger túgel oıyn tórt aýyz sózge syıǵyzǵan.
Alash alyptaryn aýyzǵa alǵanda Ahmet Baıtursynulynyń da oramdy oıy sanaǵa sáýle tógedi. «Naýryzdy qazaqtan basqa Kúnshyǵys jurttarynyń kóbi meıram etedi. Biraq bulardyń bárin salystyrǵanda Naýryzdy bizdiń qazaqtyń meıramy etýi aıryqsha syıymdy, artyqsha dáleldi. Nege deseńiz, naýryzdyń eskishe 9-ynda, jańasha 22-sinde kún men tún teńeledi. Qys ótip, jaz jetip, sharýa keneledi». Bul Alashtyń azattyǵyn ańsaǵan qaıratkerdiń zerdeli paıymy.
Joǵarydaǵy tórt taǵan pikirdiń ózi kóp kúrmeýdiń túıinshegin sheship, san saýaldyń sarabyn «minekeılep» usynyp turǵandaı. Eli úshin aıanbaı eńbek etken qaıratkerlerdiń atqarǵan isi túgel ónegeli. «Naýryz meıramy» men «Ulystyń uly kúni» nemese «Jańa jyl» ataýlarynyń dálme-dál tarıhı aqıqatyna taban tiresek, sol týrasynda tolǵanǵan zertteýshilerdiń tujyrymynan ári asyp kete almaspyz.
Jalpy, «Naýryz» sóziniń bastapqy jasalym qaǵıdasyna, túp-tegine úńilsek, bul ataýdyń parsydan kirgendigi anyqtalady. Naqpa-naq aýdarmasy – «jańa kún». Osy parsylyq «naý» sózi ártúrli ózgeristerge ushyrasa da kóp halyqtyń tilinde áýelgi maǵynasy boıynsha saqtalyp qalǵan. Aıtalyq, nemisshe «noıe», latynsha «neo», tipti oryssha «nov» sózderine negiz bolǵan deıtin túrli boljamnyń bary da ras. Tıisinshe, buǵan uqsamaıtyn, uqsasa da tulǵalyq jaqtan kóptep ózgeriske túsken ataýlar tizbegi de molynan kezdesedi. Máselenkı, osy kúndi grekter «patrıh», tájikter «gúl gardon», «gúlnaýryz», soǵdylyqtar «naýsaryz» dese, horezmdikter «naýsardjı», tatarlar «nardýgan», armıandar «navasardı», al býrıattar «sagan sara» dep ár ult óz túsinigine oraı túrlishe ataǵan. Demek meıram sıpaty turǵysynan kóp halyqqa uqsas erekshelikke ıe bolǵanymen onyń naqty jalpyǵa ortaq bir ataýy bolmaǵanǵa uqsaıdy.
Ańyz-ápsanalardan tamyr tartqan, ejelgi halyq aýyz ádebıetimen astasyp jatqan Ulystyń uly kúni eń aıshyqty mereke. Ásirese kúlli túrkiniń qarashańyraǵyna aınalǵan qazaq halqy úshin qadirli hám qasıetti. Egemen elimizdiń ǵulama ǵurpy, dańqty dástúri, salıqaly salty sonda jatyr. Áýelden áz Naýryz jańa kúnderdiń bastaýy, birliktiń uıytqysy bolǵan, bola da bermek.