Bıyl 2 sáýirde Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdentiniń «Ulty qazaq azamattardyń tegi men ákesiniń atyn jazýǵa baılanysty máselelerdi sheshý tártibi týraly» №2923 Jarlyǵynyń shyqqanyna 25 jyl tolady. Sol jyldary ómirge kelip, bıyl 25-ke tolatyn kóp azamattyń tegi qujattarynda «ov», «ev»-siz qazaqsha jazylǵan. Alaıda el egemendigin alǵannan bastap stıhııaly túrde júrgen atatekti ózgertý naýqany sońǵy 10-15 jyl aıasynda saıabyrsyp qaldy. Sebebi? Sebebi san alýan. Tegine qosarlanǵan jat jurnaqtan qutylsam degenderdi toqtatyp tastaıtyn kederginiń eń bastysy – bitpeıtin bıýrokratııa máselesi.
100 jyl buryn qabyldanǵan qaýly
Atatekti qazaqshalaý elimiz egemendigin alǵanda ǵana kóterilgen másele emes. Alashtyń Álıhany qazaq azamattarynyń aty-jónin qazaqsha rásimdeý týraly 1917 jyly Orynbor qalasynda ótken tuńǵysh jalpyqazaq sezinde de aıtqan. Osy jıynda ol: «Qazaq aty-jónin orys halqyna eliktep, «ov, -ev» dep jazý toqtatylsyn! Budan bylaı qazaq azamattary óz aty-jónderin ulttyq dástúrmen Abaı Qunanbaıuly degen sııaqty jazdyrsyn, biz de Ahmet Baıtursynuly, Álıhan Bókeıhanuly bolaıyq!» degen usynys jasaıdy. Bul sóz jerde qalmaı, sezd sońynda «búginnen bastap qazaqtar aty-jónin «uly, qyzy» úlgisimen jazatyn bolsyn» degen qaýly da qabyldanady.
Mirjaqyp Dýlatuly da sezden eki jyl buryn «Qazaq» gazetinde «orystarǵa orynsyz elikteýdi» ótkir synady. «Gazet, jýrnaldarymyzda kóbinese «uly», «balasy», «qyzy» degenniń ornyna «ov», «ova» jazylady. Bul qazaq tilinde bolmaǵan sebepti, qulaqqa tipti ersi estiledi, «ov», «ev», «ın», «ova»-lar jalǵyz-aq orys halqynda bar dep aıtýǵa bolady, basqa Eýropa halyqtarynda da joq, bizden ózge patshaly musylmandarda da joq. Basqa jurttyń sózderiniń quıryǵyn ákelip óz sózimizge taǵýdyń qajeti qansha?! «Ov»-tardy oryssha jazǵanda qoldansaq ta, qazaqsha «uly», «balasy», «qyzy» dep jazýymyz kelispeı me?!» dep jazdy Alash qaıratkeri.
Bul ótken ǵasyrdyń 17-jyly bolatyn. Araǵa 80 jyl salyp atatekti qazaqylandyrý máselesi qaıta qozǵala bastady. Rahmanqul Berdibaı, Ábdýálı Qaıdar, Nurdáýlet Aqysh bastaǵan el aǵalary azat sana aldymen adamnyń aty-jónin durys jazýdan bastalatynyn aıtyp, bul máseleni bedeldi BAQ arqyly jıi kóterdi. Eldiń sózin Úkimetke, tıisti organdarǵa jetkizip, ulttyq bolmysymyzǵa jat jurnaqtardan arylýdyń jolyn izdeı bastaıdy. Osyndaı aýqymdy isterdiń nátıjesinde 1996 jyly Prezıdent Jarlyǵy shyqqan edi.
Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń «Ulty qazaq azamattardyń tegi men ákesiniń atyn jazýǵa baılanysty máselelerdi sheshý tártibi týraly» 1996 jylǵy 2 sáýirdegi Jarlyǵy – táýelsiz eldiń turpatynda atatekti ulttyq dástúrge saı túrlendirý máselesin zań júzinde oryndatqan mańyzdy qujat. Bul Jarlyqtyń mańyzdylyǵy qazaqqa keńestik kezeńde erkinen tys kıgizilgen qamytty sheship berýinde edi. Bul Jarlyqtyń máni ulttyq bolmysymyzǵa tán esti esimderdi qaıtarýǵa zańdy túrde jol ashqandyǵynda bolatyn. Búkil elge mindetti kúshi bar bul Jarlyqtyń shyqqanyna da shırek ǵasyr ótti. Egemendigimiz orda buzar jasqa jetti. Al biz aty-jón jazýda áli kúnge ala-qulalyqtan aryla almaı júrmiz...
«Uly» atanǵan tulǵalar
Keńes ımperııasynyń temir judyryǵy tónip turǵan kezde de esim-soıyn qazaqsha jazǵan tulǵalarymyz boldy. Alash arystarynyń amanatyna adaldyq tanytyp, tegin «uly» dep jazdyrǵan tuńǵysh qazaqtardyń bıiginde batyr Baýyrjan Momyshuly, qazaq boksynyń atasy Shoqyr Bóltekuly jáne jetim ósse de ákesiniń atyn óshirmegen syqaqshy Shona Smahanuly tur. Kezinde el gazeti «Egemenniń» bas redaktory bolǵan Balǵabek Qydyrbekuly da saýsaqpen sanarlyq «uly»-lardyń qatarynan oryn aldy.
Keńes ókimetiniń kúıip turǵan shaǵynda tegin «uly» dep jazdyrýdan taısalmaǵan boksshy Shoqyr týraly Baýyrjan Momyshulynyń «Eki-aq naǵyz qazaq bar. Biri – men, biri – Shoqyr», degen túsine bilgenge namysty tilip túser sózi de qaldy. Qazaqtyń has batyry jaıynda da ádemi ańyz bar. Birde Baýyrjan Momyshuly ordenmen marapattalǵanda marshal Mıkoıan mysqyldaı kúlip: «Quttyqtaımyn sizdi, joldas Momyshev!», depti. Sol sátte julyp alǵandaı batyr da: «Rahmet, joldas Mıkoev!», dep jaýap qatqan eken. Tegin burmalaǵanyna qaradaı kúıip ketken marshal yza bolyp: «Men sizge Mıkoev emespin, Mıkoıanmyn!», deıdi. Sol kezde Baýyrjan batyr da qarap turmaı: «Men de sizge Momyshev emespin, Momyshulymyn!», dep jaýap qatqan eken...
Ras, el egemendigin jarııalaǵan jyldardan bastap aty-jónin tezirek túzetip alǵandar bolmady emes, boldy. Bul turǵyda aýzymyzdy qur shóppen súrte berý jaraspas. Qany qazaq, jany azat azamattardyń birazy táýelsizdigimiz jarııalaǵan tusta-aq famılııasyn túzep, dúnıege kelgen ul-qyzdarynyń teginen «ov», «ev»-terdi alyp tastap, «uly», «qyzy» dep jazdyryp jatty. Egemen elde erkin ómir súrgisi kelgen jastardyń deni taza qazaq bolǵysy keldi. Bıyl 25-ke tolǵan sol býynnyń tólqujatynan «ov», «ev»-ti sırek kezdestiresiz. Alaıda Mirjaqypsha aıtsaq, áli kúnge «orystyń quıryǵynan» arylǵysy kelmeı júrgender de barshylyq.
«Basyńyzǵa bále tilep qaıtesiz»
Jaqynda tegimdi ózgerttim. «Adıljanovadan» «Ádiljan» boldym. Elordanyń Abaı kóshesinde ornalasqan HQKO-ǵa baryp, tegimdi qazaqshaǵa ózgertkim keletinin aıtqanda 6-terezede otyrǵan menedjerdiń birinshi qoıǵan suraǵy «Nege?!» boldy. Qapelimde ne derimdi bilmeı: «Nege bolǵanda sol, qazaqsha jazǵym keledi» dedim. Sol-aq eken ortalyq qyzmetkeri buǵaýdan bosaǵan asaýdaı julqynyp: «Basyńyzǵa bále izdep qaıtesiz. Jeke kýáligińizdi ózgertkennen keıin erteń búkil qujattaryńyzdy aýystyrýyńyz kerek. Zeınetke shyqqanda týý týraly kýáligińiz jaramsyz bolyp, taǵy júresiz sandalyp. Júrgizýshi, neke týraly, balalaryńyzdyń týý týraly kýálikteriniń bárin jańartýyńyz qajet. Júgirýińiz kerek. Nemenege joq jerden problema izdep júrsiz....», dep bastyrmalatyp alyp barady. Shyny kerek, alǵashynda ózim de tosyrqap qaldym. «Rasymen, artyq shabystyń qajeti qansha. Qalaı bar, solaı qaldyra bereıin be?», dep ekiudaı kúıde turdym. Biraq báribir aryz jazyp, tegimdi túzetem dep tabandap turyp aldym. Menen «ońaı qutylmasyn» túsingennen keıin ǵana HQKO mamany ótinishimdi qabyldap aldy. Betimdi qaıtara almaǵanyna ashýlandy ma, álde sózin ótkize almaǵanyna shamdandy ma bilmeımin, áıteýir ótinishimdi tirkegenshe tútigip otyrdy...
«Aty-jónimdi aýystyrsam, búkil qujattarymdy ózgertýim kerek pe?». Meniń ǵana emes, tegin túzeýge nıettengen kóptiń kókeıinde júrgen osy suraqty Qazaqstan Respýblıkasy Ishki ister mınıstrligi Kóshi-qon qyzmeti komıteti Halyqty qujattandyrý jáne ishki kóshi-qonǵa esep júrgizý basqarmasynyń bastyǵy, polısııa maıory Janar Qojahmetovaǵa qoıǵan edik. Joǵarydaǵy Jarlyqty qaıta alǵa tartqan Janar Qabıqyzy: «Ulty qazaq azamattardyń tegi men ákesiniń atyn jazýǵa baılanysty máselelerdi sheshý tártibi týraly» Jarlyqtyń 3-bóliminde «Azamattyń tegi men ákesiniń atynyń jazylýyn ózgertýi onyń quqyqtyq sýbektiligin qozǵamaıdy, ıaǵnı tegi men ákesiniń atynyń burynǵy jazylýynda alǵan quqyqtary men mindetterin doǵarýǵa nemese ózgertýge negiz bola almaıdy» dep taıǵa tańba basqandaı anyq jazylǵan. Iаǵnı eger siz tegińiz ben ákeńizdiń atyn qazaq tiline saı jazdyryp, qazaq tiline tán emes affıksti aldyryp tastasańyz, biraq ákeńizdiń aty men tegińizdiń túbiri saqtalsa, qujattardy aýystyrý mindetti emes. Máselen, «Ádiljan» – «Adıljanovanyń» negizgi túbiri. Demek, sizge búkil qujatty ózgertý mindettelmeıdi. Al eger siz tegińizdi ákeńizdiń atymen jazǵyńyz kelse, bolmasa kúıeýińizdiń famılııasyna ótseńiz nemese arǵy atańyzdyń esimin tegińiz retinde jazdyrǵan jaǵdaıda óz atyńyzdaǵy qujattardy túgel ózgertýge týra keledi. Famılııańyzdy tolyq ózgertken kezde bank ne ózge de organdarǵa egov.kz portaly arqyly alýǵa bolatyn «Aty, tegi, ákesiniń atynyń aýysqany týraly anyqtamany» da kórsete alasyz», dep túsindirip ótti.
Endigi suraq – «Endeshe HQKO mamany nelikten búkil qujatymdy ózgertesiz dep «keńes» berdi? Ortalyq menedjeri tipti «týý týraly kýáligińizdi ózgertpeseńiz, erteń zeınetaqysyz qalasyz» dep «qorqytty» emes me? Polısııa maıory bul suraqqa jaýap bergende: «Ras, halyqty qujattandyrýǵa qatysty keı máselelerde HQKO mamandary zańdyq turǵydan saýatsyzdyqtaryn baıqatyp qoıady. Bul ásirese, aımaqtarda jıi kezdesedi. Bir suraqqa eki maman úsh túrli jaýap berip, qarapaıym halyqty bosqa sabyltyp júrgender de bar. Al maman bilikti bolsa, osynyń barlyǵy zańda, tıisti ereje-talaptarda bar ekenin biler edi», dep qysqa qaıyrdy.
Júıedegi júıesizdiktiń kesiri
«Tegimdi túzetsem, túgel qujatty jańalaýǵa mindettimin be?». Dál osy suraqty «Azamattarǵa arnalǵan Úkimet» MK elordalyq fılıalynyń pr-menedjeri Aınur Jaqanovaǵa da qaıtalap qoıdyq.
«Bul suraqqa jaýap bermes buryn, eń birinshi aty-jóndi aýystyrý men ózgertýdiń arajigin ajyratyp alǵan durys, – deıdi maman. – Sebebi aty-jóndi aýystyrý degenimiz naqty bir sebepke baılanysty, mysaly, kúıeýiniń tegine ótse, sheshesiniń famılııasyn alsa, ajyrasyp, óz tegine qaıta kóshse, adamnyń tegi tolyǵymen ózgeredi degen sóz. Al famılııadan qazaqy dástúrge saı «ov», «ev» alynyp tastalyp, qaıta jazylsa, bul jaı ǵana túzetý bolyp sanalady. Birinshi jaǵdaıda qujattar tolyq ózgerip, tegin túbegeıli ózgertken azamat «Aty, tegi, ákesiniń atynyń aýysqany týraly anyqtama» alady, al ekinshisinde biz azamattarǵa yńǵaıly ári erteń qandaı da bir keleńsizdikter bolmaýy úshin balalaryńyzdyń týý týraly jáne júrgizýshi kýálikterin aýystyryp alýǵa keńes beremiz. Sebebi bul qos qujat kúndelikti ómirde jıi talap etiledi. Máselen, eger siz bala-shaǵańyzben shetelge shyǵatyn bolsańyz, qujattardaǵy aty-jónderińiz múmkindiginshe birdeı bolǵany jón. Al eger bul qujattardy ózgertkińiz kelmese, HQKO arqyly «Barlyq ózgertýler men tolyqtyrýlarmen týý týraly anyqtama» alýyńyz qajet. Qujattaryńyzdaǵy aty-jónderdiń sáıkessizdigine qatysty qandaı da bir suraq týyndasa, talap etken organdarǵa osy anyqtamany kórsetseńiz bolady. Mundaı anyqtamany jergilikti jerlerdegi AHAJ bólimderi beredi. Eskerte ketetin bir jaıt – bul qujattyń túpnusqasy azamattardyń ózinde bolýy shart. Talap etken organdarǵa anyqtamanyń notarıaldy kýálandyrylǵan kóshirmesin ǵana usynasyz».
«Azamattarǵa arnalǵan Úkimet» mamany qyzmet alýshynyń jeke kýálikten basqa qujattardy qajettiligi men múmkindigine qaraı keıin de aýystyra alatynyn málimdedi. Al bizdiń «Nelikten bir máselege HQKO-dan eki túrli jaýap alamyz?» degen suraǵymyzǵa Aınur Jaqanova: «Árbir HQKO qyzmetkeri qyzmet alýshy naqty qandaı qyzmet túrin alýǵa keldi, soǵan oraı jaýap beredi. Bir qaraǵanda ata-tekti ózgertý de qarapaıym qyzmet túri bolyp kórinýi múmkin. Mysaly, halyqtyń 99 paıyzy tegin aýystyrý men ózgertý bir qyzmet túri dep sanaıdy. Eki túrli qyzmettiń bir-birine uqsamaıtyn ózindik talap-usynystary bar ekenin ekiniń biri bile bermeıdi. Azamattyń jasyna qaraı da qyzmet kórsetý túri ózgerýi múmkin. Máselen, 16 jasqa deıin aty-jónin ózgertý is-sharalary basqa da, kámelettik jastan keıin múlde basqa. Taǵy bir másele – bizde aktilik jazbalar áli tolyq sıfrlandyrylmaǵan. Sol sebepti keı qyzmetter HQKO-dan bólek basqa mekemelerge baǵyttalýy múmkin», dep jaýap berdi. Iаǵnı týý týraly kýálikti aýystyrý úshin AHAJ-ǵa, júrgizýshi kýáligindegi aty-jóndi túzetý úshin mamandandyrylǵan HQKO-ǵa shapqylaýǵa týra keledi degen sóz.
Tegin qazaqshalaýdan qashatyndardyń basty syltaýy da osy – eger famılııasyn jańartsa, barlyq qujatty ózgertý qajet degen «qaǵıda». Al shyndap kelgende, bul qaǵıdanyń qoǵamda qalyptasýyna basqa-basqa emes, quzyrly organ qyzmetkerleriniń osyndaı biliksizdigi men memlekettik organdardaǵy birizdiliktiń joqtyǵy kináli. Búgingi sıfrlandyrý zamanynda bul olqylyqtyń bári «bir tereze» aldynda, bir núkteni basýmen, tipti árbir Qazaqstan azamatyna bir ret jáne ómir boıyna beriletin JSN arqyly-aq sheshetindeı ýaqyt baıaǵyda-aq kelgen. Sebebi júıedegi júıesizdiktiń kesirinen tegin ózgertken talaı adam taıaq jep, qazaqshalasam dep nıet qoıǵany kibirtiktep júrgeni belgili.
Elimiz egemendigin alǵan otyz jyl ishinde qansha adam tegin ata dástúrge saı ózgertken? Bul suraqqa naqty jaýap berý qıyn. Sebebi «ov, ev»-ten arylǵandar sany» dep eshbir mekeme arnaıy esep júrgizbeıdi. Ádilet mınıstrliginiń de, Ishki ister mınıstrliginiń de ókilderi bul jóninde bólek statıstıka jasalmaıtynyn qatań eskertti. Alaıda IIM Kóshi-qon qyzmeti komıteti osy ýaqytqa deıin aty-jónderin qazaqshalaǵan halyqtyń ár óńirdegi dınamıkasyn túzip shyqqan. Sandarǵa kóz salsaq, búginde 170 myńnan astam almatylyq jeke qujattaryndaǵy aty-jónin tolyq qazaqsha jazdyrýǵa ótinish bildirgen. Odan keıin tizimde 126 myńnan astam Shymkent qalasynyń turǵyny men 123 myń elordalyq tur. El astanasy men Shymqalada mıllıonnan, al Almatyda 2 mıllıonnan astam jurt turatynyn eskersek, bul tym mardymsyz san. Al qazaǵy sırek Qyzyljar óńirinde bul dınamıka tipti 10 myńǵa da jetpeıdi eken.
Famılııasyn taza qazaqsha toltyrýda Túrkistan oblysynyń turǵyndary kósh bastap tur. Qazirgi tańda kıeli óńirdiń jarty mıllıonǵa jýyq halqy tegin qazaqy qalypqa keltirip alǵan.
Tegin túzetemin degenderge búginge eshqandaı kedergi joq. Degenmen joǵaryda keltirilgen derekter tegindegi kúrmeýdi sheshýden taısaqtap júrgenderdiń áli kúnge deıin jetip artylatynyn ańǵartady. Kóbine «uly, qyzy» ataný – uly murat emes, usaq-túıek másele, endi birine basy artyq jumys. Táýelsiz eldiń urpaǵy bolǵanymen áli kúnge aty-jónin jat jurnaqtan azat ete almaı júrgender bul ulttyq úlken máselege kúıbeń tirshiliktiń tóbeshiginen qaraıdy. Nemquraıdylyǵymyz taǵy bar. Otyz jylda aty-jón jazýda bir arnaǵa túsetindeı, birizdilikke keletindeı ýaqyt jetkenin ár qazaq túsinýi kerek. О́ıtkeni jeme-jemge kelgende bul eldik istiń ilgeri bolýy «-ov, -ev»-pen áli qoshtasa almaı júrgen ár qazaqtyń ulttyq namysynyń oıanýyna kelip tirelip tur.
Sóz sońy. Qazirgi tańda qazaqstan dyqtar famılııa jazýdyń 20-ǵa jýyq úlgisin qoldanady eken. Túri qazaq, dini musyl man bolsa da tegindegi jat jurnaqtan aıyrylǵysy kelmeı júrgender ókinishke qaraı əli de az emes. Túptep kelgende tektiń biryńǵaı jazylýy ult tyń birtutastyǵyn bildiredi emes pe?! Məselen, Grıgorıan, Sarkısıan dese aldyńda armıan turǵanyn bilesiń, Glıg vash vılı men Kapanadzeniń grýzındiki ekeni aıtpasa da túsinikti. Eń sońǵysy ýkraınderdiń famılııalarynda da Ly senko, Ivanenko degendeı ulttyq birizdilik bar. Ər qazaqtyń atateginen ulttyń bolmys-bitimi baıqalyp turýy kerek. Esim-soıdyń basty parametrin adam – famılııa – ult dep alatyn bolsaq, orta tusqa kelgende ala-qulalyqtan adasyp keterimiz anyq. Al túsine bilgenge tekti túzeý – tektilik.