Jasyratyny joq, qazaqtyń ulttyq oıyndary Keńes ókimeti tusynda óńirlerdegi toı-jıyndarda ǵana ótkizilip keldi. Elimiz táýelsizdik alǵannan keıin ulttyq sport túrlerinen aýyl, aýdan, oblys kóleminde túrli úıirmeler men seksııalar ashylyp, ár sport túriniń jeke federasııasy quryla bastady. Máselen, qazaq kúresi álemdik deńgeıdegi sport túrine aınaldy. «Qazaqstan Barysy» týrnırin aıtpaǵannyń ózinde, «Eýrazııa Barysy», «Álem Barysy» sııaqty aıtýly dodalarda arysy Amerıka qurlyǵynan, berisi Azııadan kelgen apaıtós balýandar tól kúresimizdi meńgerip, qazaqy erejedegi kúrespen beldese bastady.
Myńdaǵan jyldyq tarıhy bar, qazirgi ýaqytta álemge áıgili zııatkerlik oıyndardyń ishinde erekshe mańyzǵa ıe ata-babamyzdan qalǵan asyl muralarymyzdyń biri toǵyzqumalaq ta halyqaralyq deńgeıdegi sportqa aınalyp keledi. Respýblıkamyzdyń ár túkpirinen tabylǵan, tasqa qashalyp tańbalanǵan toǵyzqumalaq taqtasynyń beıneleri de oıynnyń óte ertede paıda bolǵanynan habar beredi.
Qazirgi tańda respýblıka boıynsha toǵyzqumalaqpen shuǵyldanýshylar sany 200 myńnan asyp jyǵylady. Osy bir tól oıynymyzdyń dúnıe júzine tanylýyna talaı álemdik dodada atoı salǵan, elimizdegi zııatkerlik oıynnyń úzdigi sanalatyn Ásel Dálıevanyń eńbegi orasan zor. Toǵyz jasynda toǵyzqumalaq úıirmesine barǵan ol 12 jasynda elimizdegi eń jas sport sheberi ataǵyn aldy. Al 16 jasynda halyqaralyq dárejedegi sport sheberi atanǵan eń jas sportshy degen ataqqa ıe boldy. Sportshynyń aıtýynsha, toǵyzqumalaq ózge sport túrlerine uqsamaıtyn ereksheligimen baýrap alǵan.
– Toǵyzqumalaq – óte kúrdeli ári qyzyqty sport. Áýelde úıirmege anamnyń aıtýymen kelsem de, alǵashqy sabaqtardan keıin bul meniń sport túrim ekenine tolyq kózim jetti. Kóp uzamaı úıirmege birge kelgen qatarlastaryma qaraǵanda jarystarda jaqsy nátıje kórsete bastadym. Sóıtip birte-birte zeıinim ashylyp, osy sport túrin ári qaraı da úırenýge yntam ashylyp, toǵyzqumalaqtan álem chempıony atansam degen arman alǵa jeteledi, – deıdi Ásel.
20 jasyna deıin jastar arasynda respýblıkalyq jarystardyń qatarynan alty jyl jeńimpazy bolǵan Ásel Dálıeva keıinnen eresekter dýyna qosylyp, toǵyzqumalaqtan Qazaqstannyń – 13, álemniń birneshe dúrkin chempıony degen ataqqa ıe boldy.
Keıipkerimiz búginge deıin jetken jetistigine únemi qoldap, jiger berip otyrǵan otbasynyń, sportshy retinde ósýine kóp septigin tıgizgen áriptesteriniń, baǵyt-baǵdar berýden, úıretýden jalyqpaǵan jattyqtyrýshylarynyń úlesi zor dep esepteıdi.
– Búginge deıin qol jetkizgen nátıjemniń basty sebepkeri – meniń tálimgerim, jattyqtyrýshylarym dep nyq senimmen aıta alamyn. Men elimizdegi eń myqty jattyqtyrýshynyń biri – Qazaqstanǵa eńbegi sińirgen jattyqtyrýshy Erketaı Imanbaevtan tálim aldym. Eń alǵash toǵyzqumalaqty úırenip, úıirmege qatysyp júrgenimde ustazym ekeýmiz kúnine 3 saǵattan, al demalys kúnderi 6 saǵattan, tipti odan da kóp ýaqyt jattyǵatynmyn. Men úshin aptanyń jeti kúni de daıarlyqpen ótetin. Kóp adam menen toǵyzqumalaqta jetken jetistigimniń syryn surap jatady. Onyń eshqandaı da erekshe syry joq. Barlyq jeńis tabandy eńbektiń arqasynda keledi. Sondaı-aq men – elimizdegi eń úzdik mekteptiń biri sanalatyn Qyzylorda toǵyzqumalaq mektebiniń túlegimin. Ol jaqta maǵan deıin de myqty sportshylardyń shyqqany, menen keıin de elimizdegi eń myqty sportshylardyń shoǵyry ósip kele jatqany barshaǵa málim.
Ásel Dálıevanyń pikirinshe, toǵyzqumalaq sporty keıingi 10-15 jyldyqta álemde óte qarqyndy deńgeıde damyp keledi. Oǵan osy sport túrinen ótken tórt álem chempıonaty, sonymen qatar Dúnıejúzilik kóshpendiler oıynynyń baǵdarlamasyna enip, keıingi úsh oıynda sportshylar dál osy toǵyzqumalaq sportynan synǵa túskeni dálel. Taǵy bir aıta keterligi, Kóshpendiler oıynyna álem boıynsha 36 memlekettiń sportshylary qazaqtyń tól sportynan júldeli oryndardy sarapqa saldy.
Tarqatyp aıtar bolsaq, toǵyzqumalaqtan eń alǵashqy álem chempıonaty 2010 jylǵy 1-7 qarasha aralyǵynda elordada ótti. Tuńǵysh ret uıymdastyrylǵan álemdik dodaǵa dúnıe júziniń 19 memleketinen kelgen 43 sportshy, onyń ishinde 25 er, 18 áıel adam baq synady. Araǵa eki jyl salyp Chehııanyń Pardýbıse qalasynda toǵyzqumalaqtan ekinshi álem chempıonatynyń jalaýy jelbiredi. Bul básekege 10 memleketten (Germanııa, AQSh, Reseı, Shveısarııa, Túrkııa, Ýkraına, Latvııa, Qyrǵyzstan, Chehııa jáne Qazaqstan) 47 sportshy qatysty.
Úshinshi álem chempıonaty 2015 jyldyń 12-18 sáýir aralyǵynda Almaty qalasynda ótti. Alataý baýraıyndaǵy jahandyq dodada 23 eldiń (Qyrǵyz Respýblıkasy, Mońǵolııa, Germanııa, Chehııa, Qytaı, Túrikmenstan, Moldova, Gana, О́zbekstan, Ázerbaıjan, Reseı, Kolýmbııa, AQSh, Antıgýa men Barbýda, Aýǵanstan, Shveısarııa, Tájikstan, Ulybrıtanııa, Túrkııa, Grýzııa, Italııa, Úndistan jáne Qazaqstannyń (klassıka – 28 er, 18 áıel; rapıd – 26 er, 15 áıel; blıs – 24 er, 15 áıel) sportshylary óner kórsetti.
Ázirshe toǵyzqumalaqtan sońǵy álem chempıonaty 2017 jyly astanada ótken EKSPO-2017 kórmesi aıasynda uıymdastyryldy. Bul birinshilikke 25 elden kelgen 70 oıynshy bas júlde úshin jarys jolyna shyqqan bolatyn.
Ásel Dálıeva osyndaı baıraqty básekelerdiń arqasynda basqa elderdiń qazaqtyń ulttyq oıynyna degen yqylasy arta túskenin aıtady.
– Kórshi Qyrǵyz Respýblıkasy men Mońǵolııa sportshylary búginge deıin bizdiń basty qarsylastarymyz bolyp kelse, qazirgi tańda Ulybrıtanııa, Shveısarııa, Fransııa, Germanııa, Ispanııa, Túrkııa, Chehııa, Reseı, Ýkraına, Qytaı sııaqty memleketterdiń toǵyzqumalaqty serik etken sportshylarynyń da deńgeıi ósip keledi. Sonymen qatar toǵyzqumalaq sporty Latvııa jáne Lıtvada arnaıy ıntellektýaldy oıyndardyń qataryna qosylyp, tól sportymyz bul elderde de qarqyndy damý ústinde.
Halyqaralyq deńgeıde ósip, damyp kele jatqan toǵyzqumalaqtyń basty mejesi – tórt jyldyqtyń basty dodasy – Olımpııa oıyndarynyń baǵdarlamasyna ený. Biraq bul óte qıyn jol deıdi Ásel Dálıeva.
– Toǵyzqumalaqty Olımpııa oıyndary qataryna qosý óte qıyn. О́ıtkeni bul sport boks, fýtbol, kúres túrleri sııaqty á degennen jankúıerlerdi ózine baýrap kete almaıdy. Toǵyzqumalaq – keminde eki saǵat, uzaǵymen tórt saǵatqa deıin sozylatyn shydamdylar básekesi. Al munsha ýaqyt jankúıerdi arenada tyrp etkizbeı ustap otyrý múmkin emes. О́zderińiz biletindeı, Olımpıadaǵa, onyń syrtynda jarnama berýshi iri kompanııalarǵa jankúıerler kóp qyzyǵatyn, tartysty sport túrleri unaıdy, – deıdi Ásel.
Qalaı bolǵanda da, qazaqtyń ulttyq sportynyń ulylyǵyn uǵynyp, toǵyzqumalaqty ıntellektýaldy sport túri sanatynda oǵan qyzyǵýshylyq tanytqandar sany tórtkúl dúnıede ýaqyt ótken saıyn kóbeıip kele jatqany qýantady. Toǵyzqumalaqtyń naǵyz zerdeliler oıynyna aınalatyn kúni de alys emes bolar. Eń bastysy, kezinde babalardyń serigine aınalǵan ulttyq oıyn halyqaralyq deńgeıde qanatyn keńge jaıyp, kóshpendi halyqtyń áleýetin álemge tanyta bastady.