Eń aldymen «dástúr» uǵymynyń basyn ashyp alaıyq. «Dástúr» – ıran-parsy tilinen kezinde qazaq tiline engen sóz. Ol latyn tilindegi «tradısııa» sózine, qazaqtyń «salt» degen sózine balamalas. Bul sózderdiń maǵynasy birkelki – urpaqtan-urpaqqa, atadan balaǵa berilip otyratyn ómir súrý qundylyqtary, qaǵıdattary, qalyptary, erejeleri, ıaǵnı burynǵylardyń keıingilerge, olardyń «enshisi» (arapsha «mıras») retinde, beretin kúndelikti tirshilikte qoldanatyn ónegelilik, tárbıelik, rýhanı mańyzǵa ıe ıgilikti de izgilikti dúnıetanymdyq oılary, sózderi jáne is-áreketteri. Qazaqtyń «salt-dástúr» degen sózi osy jerden kelip shyǵady.
Qazaqtyń «salt», ıran-parsynyń «dástúr» sózderi kezinde tilimizge engen araptyń «ádet», «ǵuryp» sózderimen de maǵynalas. Bul sózderdiń maǵynasy – ómirde ylǵı qaıtalanyp otyrǵandyqtan turaqtanyp qalyptasqan, boıǵa bitken kúndelikti de úırenshikti qylyq pen beıimdilik.
Sonymen qatar «salt-dástúr», «ádet-ǵuryp» degenimiz kúndelikti de úırenshikti nársege aınalǵan jalpyǵa birdeı qalyptasqan qoǵamdyq (qaýymdastyq) tártip, retteýshi ereje men is-áreket. Biraq elde, halyq arasynda qalyptasqan «salt-dástúr» men «ádet-ǵurypqa» sáıkes te, sáıkes emes te nıet pen pıǵyl, oı men sóz, minez-qulyq, is-áreket bolýy ábden múmkin. Sondyqtan da «Dástúrdiń ozyǵy bar, tozyǵy bar» degen támsildi esh esten shyǵarmaǵan jón. Olaı bolsa, qaısybir jeke adam, qaýym, tipti tutas bir el (memleket) óz tirshiligine salt-dástúrdiń negizinen ozyǵyn alyp jatsa, al ózgeleri onyń tozyǵyn alýy yqtımal. О́kinishtisi, solaı bolyp ta jatyr sońǵy kezderi.
Osyǵan baılanysty búgingi kúni jáne bolashaqta Qazaq eliniń jáne qazaq halqynyń aldynda turǵan izgilikti muraty – yqylym zamannan beri óziniń ómirsheń de jasampaz qasıetin esh joǵaltpaı halqymyzǵa qaltqysyz qyzmetin jasap kele jatqan barsha ozyq ıgi salt-dástúrimizdi, ádet-ǵurpymyzdy babalarymyzdyń bizge qaldyrǵan asyl murasy retinde jańa tarıhı ahýaldy eskere otyra basshylyqqa alý, olardy elimizdiń, halqymyzdyń, árbir otbasy men jeke pendeniń jarqyn bolashaǵy úshin oryndy da qısyndy, ońtaıly da tıimdi qoldana bilý, tipti múmkindiginshe, «adamnyń adamılyǵyn arttyrý» baǵytynda jańǵyrta bilý. Mine, osylaı bolǵan jaǵdaıda ǵana sońǵy kezdegi el-halqymyzdyń aldynda turǵan «Rýhanı jańǵyrý» jolyndaǵy maqsat-mindetimizdi osy jerde qarastyryp jatqan salt-dástúrimizben tyǵyz baılanysta ekendigine kózimiz jetedi.
Al endi qazaq halqynyń ulttyq salt-dástúr tárbıesiniń qyr-syryna, onyń túıtkildi máselelerine keńirek toqtalaıyq. Halqymyzdyń ulttyq salt-dástúri sonaý ejelgi Saq, Ǵun, Turan dáýirinen, keıinirek Túrki zamanynan bastaý alyp, odan berirekte Alty Alash, onyń ishinde Qazaq handyǵy ornyqqannan beri qalyptasyp, damyp, búgingi kúnge deıin amen-esen jetti. Ony «myń ólip, myń tirilgen» ata-babalarymyz bilip te, boıyna sińirip te keldi, urpaqtan-urpaqqa jetkize de bildi.
Degenmen halqymyzdyń ıgi salt-dástúrin búgingi jáne bolashaq zamandarda tirshilik etýimizdiń rýhanı-ónegelilik irgetasyna aınaldyrýǵa kelgende aldymyzdan birneshe kúrdeli másele kes-kesteıdi. Olar negizinen mynalar:
Birinshisi – baı salt-dástúrimizdiń búgingi kúnge deıin júıeli túrde, jazbasha nusqada tolyq jınaqtalmaǵany. Degenmen bul baǵytta aldymen Memlekettik «Mádenı mura» baǵdarlamasy aıasynda jaryq kórgen eki tomdyq «Qazaq halqynyń dástúrleri men ádet-ǵuryptary» (Jaýapty red. S.E.Ájiǵalı. Almaty, Arys, 2005, 2006) atty ǵylymı eńbekti aıtý lázim. Odan keıin «Aǵash besikten jer besikke deıin» (Almaty, «О́ner», 2011.) degen atpen shyqqan bes kitaptan turatyn basylylymdy aýyz toltyryp aıtýǵa bolady. Reti kelgende osy jınaqtyń qurastyrýshy-avtorlary Aıyp Núsipoqasuly men Ákimbaı Japarulyna degen sheksiz rızashylyǵymdy bildirgim keledi. Sonymen qatar bes tomdyq «Qazaqtyń etnografııalyq kategorııalar, uǵymdar men ataýlarynyń dástúrli júıesi» atty ámbebap ensıklopedııany (Bas redaktory N.Álimbaı. Almaty: 2011-2014) atap ótý qajet-aq. Alaıda, bul baǵyttaǵy jasalynbaq júıeli de keshendi jumys áli aldymyzda.
Ekinshisi – qazaq halqynyń qazirgi kúndelikti ómir-tirshiligine ózge elder men halyqtardyń, ásirese Batys elderdiń, sońǵy kezderdegi beıadamı sıpattaǵy mazmuny turpaıy da taıaz, syrty jyltyr da jalań, aldamshy da jasandy, el men halyqty ishteı iritýge baǵyttalǵan beıónegeli-beırýhanı batystyq-modernıstik (batystyq-postmodernıstik) kereǵar «qundylyqtary» men salt-dástúrleriniń, «jańashyl» ádet-ǵuryptarynyń endep kirip ketkendigi. Olaı bolsa, úlken-kishige osy baǵyttaǵy «aq pen qarany», «jaqsy men jamandy», «ozyq pen tozyqty» ajyratý isiniń mańyzdylyǵyn basa aıtý óte qajet-aq.
Úshinshisi – «qazaq dese – ózimizge tıediniń» kerimen kóptegen «aty qazaq» qandastarymyzdyń ulttyq salt-sanamyzǵa, ádet-ǵuryp, dástúrimizge mán bermeı enjar qaraýy, «ot basy, oshaq qasy» aıasynda bala tárbıesinde olardy negizge almaýy júregimizdi syzdatyp, janymyzdy jaralap, júıkemizdi tozdyryp, kóńilimizge qaıaý túsiredi. Bul jerde «osylaı kete bersek, erteńgi kúnimiz ne bolar eken», «qazaq bolyp qala alar ma ekenbiz» degen suraqtar kókeıimizden ketpeı-aq qoıady. Osydan kelip «ne istep, ne qoıý kerek» degen saýal amalsyz mazalaıdy.
Tórtinshisi – memleketimizdiń resmı tárbıe-bilim berý oshaqtarynda balalar men jasóspirimderge júıeli túrde salt-dástúrimizge negizdelgen ulttyq tárbıe berilmeýi, ıaǵnı sol uıymdar men ujymdarda ulttyq tárbıeniń jalpy tárbıe júıesiniń «kúretamyry» ekendiginiń eskerilmeýi. Osy jerde tárbıeniń negizgi úsh túrge, ıaǵnı halyqtyq (etnotárbıe), dinı jáne kásibı bolyp bólinetindigin taǵy da eske salǵan jón. Qazaq halqynyń dástúrli ulttyq tárbıesiniń bir ereksheligi, ol ózine táńirshildik jáne dástúrli ıslamdyq qundylyqtardy tabıǵı da úılesimdi túrde sińire bilýi. Bul qaǵıdat – sońǵy kezderi nadandyqtyń saldarynan qaısybireýlerdiń «qazaq halqy biryńǵaı ne táńirshildikti, ne ıslamdyqty ustanýy kerek» degen qasań da kereǵar pikirine toıtarys bererlik tujyrym. Osy jerden elimizde óskeleń jastarǵa tálim-tárbıe berý mekemelerinde shynaıy «qazaqylyqqa» (qazaqymaılyq emes) basymdyq berý qajet degen qorytyndy týyndaıdy.
Besinshisi – Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýsııasynan bastap, barlyq zańnamalyq-quqyqtyq qujattarda (kodekster, zańdar, jarǵylar) qoǵamdyq qatynastardy retteý tetikteri retinde halqymyzdyń salt-dástúrine negizdelgen qundylyqtary men qaǵıdattarynyń laıyqty túrde eskerilmeýi. Naqtyraq aıtsaq, qazaq halqynyń kópǵasyrlyq rýhanııattyq, ónegelilik, salt-dástúrlik, ádet-ǵuryptyq qundylyqtarynyń kúretamyryna balta shabatyn keıbir zańdar, onyń ishinde ásirese sońǵy kezde búkil el aıasynda úlken daý-damaı týdyrǵan, kópke deıin jarııasyz túrde qarastyrylǵan, biraq halyqtyń bala tárbıesiniń qundylyqtaryn qyzǵyshtaı qorǵaǵan el belsendileriniń arqasynda qaıtarylyp alynǵan «Otbasylyq-turmystyq zorlyq-zombylyqqa qarsy is-qımyl» atty zań jobasyn aıryqsha atap ótý qajet. Bul jerde áńgime memleketimizdiń sońǵy otyz jyldyq «egemendik» tarıhynda óziniń zańnamalyq tájirıbesinde sheteldik úlgilerge aıryqsha mán berip, halqymyzdyń «Qasym hannyń qasqa joly», «Esim hannyń eski joly», «Jeti jarǵy», Abaı Qunanbaıulynyń «Shar erejesi» syndy shynaıy Ata Zańymyzdyń otandyq zańnamalyq júıeni jaraqtaý isinde qoldanylmaı, olardy tárk etýi týraly bolyp otyr.
Atalǵan murat-maqsat-mindetimizdi oryndaýǵa kelgende birneshe irgeli de buljytpas qaǵıdattardy basshylyqqa alǵan oryndy. Aldymen bul jerde byltyr 175 jyldyǵy saltanatty túrde ótkizilgen hakim Abaıdyń halqymyzdyń salt-dástúrine qatysty «ozyq» ta «tozyq» jaqtaryna, ıaǵnı onyń «tozyǵynan qashyq, ozyǵyna asyq» bolýǵa arnalǵan, ásirese óskeleń jastarǵa adamgershilik tárbıe berý men kórkem minez-qulyq egýdiń kodeksi ispettes óleńin taǵy da alǵa tartpaqpyn:
«Bes nárseden qashyq bol,
Bes nársege asyq bol –
Adam bolam deseńiz.
Erinshek, beker mal shashpaq –
О́sek, ótirik, maqtanshaq,
Bes dushpanyńyz bilseńiz.
Talap, eńbek, tereń oı,
Qanaǵat, rahym, oılap qoı –
Bes asyl is, kónseńiz».
Iá, halqymyzdyń ǵasyrlar boıy qalyptasqan barsha ıgi salt-dástúri men ádet-ǵurpyn, izgilikti is-áreketi men ónegeli minez-qulqyn árqaısysymyzdyń asyl qundylyǵymyz ben asqaq muratymyzǵa aınaldyrý isi halqymyzdyń árbir ókiline ol jaryq dúnıege shyr etip kelgennen bastap ulttyq (ata-ananyń ot basy, oshaq qasy) tárbıe berý arqyly egiletini beseneden belgili. Bul týraly byltyr elimizde 1150 jyldyǵy saltanatty jaǵdaıda atalyp ótken álemniń Arıstotelden keıingi «Ekinshi ustazy» degen teńdessiz ataqqa ıe bolǵan Ábý Nasr ál-Farabı babamyzdyń myna bir danalyq sózin dúıim ustazdar qaýymy estip-bilse de, ata-analarǵa buljytpas qaǵıdat retinde taǵy da eske salǵym keledi: «Adamǵa aldymen bilim bermes buryn, tárbıe berý kerek. Tárbıesiz bergen bilim – adamzattyń qas jaýy, ol túptiń túbinde ony apatqa alyp keledi».
Osy baǵytta bıyl 180 jyldyǵy atalyp jatqan aqyn, jazýshy, zertteýshi-ǵalym, dintanýshy, aýdarmashy, uly ustaz-aǵartýshy Ybyraı Altynsarınniń eńbegi orasan zor. Onyń shyǵarmalary qazaq halqyn, ásirese óskeleń jastardy shynaıy kisilik pen adamgershilikke, bilimpazdyq pen eńbekqorlyqqa, kishilik pen qarapaıymdylyqqa, tazalyq pen adaldyqqa, kerek deseń din bilimi arqyly ımandylyq (adamnyń Jaratýshyǵa degen sheksiz senimi) pen ıhsandyqqa (adamnyń ishki jan-dúnıesi, rýhanılyǵy, adamılyǵy) shaqyryp, kereǵar minez-qulyqtardan aýlaq bolýǵa úgitteıtin ǵıbrattarǵa toly.
Bir ókinishtisi, osy úsh birdeı (olarǵa Sh.Ýálıhanovty qossaq, tórt birdeı) danyshpan da kemeńger babalarymyzdyń joǵaryda keltirilgen jáne basqa da danalyq qaǵıdattaryn basshylyqqa ala otyryp iske asyrýǵa kelgende birazymyzdyń (tipti kópshiligimizdiń) enjarlyq tanytatynymyz taǵy bar.
Endi tikeleı halqymyzdyń salt-dástúrlik tárbıesine keleıik. Joǵaryda atalǵan (jáne atalmaǵan) basylymdarda, onyń ishinde «Aǵash besikten jer besikke deıin» atty kitapta qazaq halqynyń ulttyq tárbıelik mańyzy orasan zor 700-den asa jalpy qazaqı tanymdyq, salt-dástúrlik, ádet-ǵuryptyq qundylyqtary men qaǵıdattary, ómir súrý erejeleri, alys-berisi, yrym-jyrymy jáne taǵy basqa mándi málimetter jınaqtalǵan. Ári qaraı qolǵa túsken ádebıet kózderinde osy taqyryp týraly aıtylǵandardy óz tarapymnan shartty túrde birneshe topqa bólip qarastyrmaqpyn.
Birinshi topqa adam dúnıe esigin ashqannan bastap, erjetken (boıjetken) kezine deıingi aralyqta olarǵa jasalynatyn tándik-rýhanı, tálim-tárbıelik, ádeptilik, ártúrli ónerge baýlý baǵytyndaǵy ortaq amaldar, jatady. Aıtalyq, kindik kesý, balaǵa at qoıý, qalja berý, shildehana, besikke salý, qyrqynan shyǵarý, besik toı, tusaý kesý, súndet toı, tilashar, balany ártúrli án-kúı, oıyn, saıys ónerine baýlý, urpaqty úlkendi-kishili, aǵaıyn-týystyq, dos-jarandyq qatynastar turǵysynan tárbıeleý jáne ádep saqtaý sabaqtaryna qatysty salt-dástúri, ádet-ǵurpy, yrym-jyrymy, minez-qulqy. Bul amaldar – danyshpan Abaıdyń «Atymdy adam qoıǵan soń, qaıtip nadan bolaıyn» degen oıtolǵaýynyń, ıaǵnı adamnyń adam bolyp boı túzeýine, oı túzeýine onyń ásirese balalyq-jasóspirim kezinde oǵan beriletin-egiletin ulttyq salt-dástúr men ádet-ǵurypqa saı kórkem minez-qulyq pen is-qımyldy boıy men oıyna sińirýdiń orasan zor mańyzdy ekendiginiń aıshyqty aıǵaǵy.
Ekinshi topqa qyz balany tárbıeleýge qatysty salt-dástúrdi, ádet-ǵurypty, qaǵıdattar men erejelerdi jatqyzýǵa bolady. Bul baǵytta atam qazaq birinshiden, «qyz úıdiń quty, aýyldyń kórki, bereke-birlik pen tatýlyqtyń uıtqysy» degen pálsapalyq oımen qyz balasyn birshama erkin ustaǵan, aıalaǵan, múmkindiginshe, jaqsy kıindirgen, qamqorlyq jasaǵan; ekinshiden, qyz balasynyń «jat jurttyq» ekendigin eskerip, barǵan jerinde baıandy, syıly da qurmetti bolsyn degen nıetpen «qyzǵa qyryq úıden tyıym» degen qaǵıdatty ustanyp, kórgendilikke, izettilikke, kishipeıildilikke, sypaıylylyqqa, salmaqtylylyqqa, sabyrlylyqqa jáne t.b. tárbıelegen, úshinshiden, bolashaqta áıel adamnyń kúndelikti tirshiligine qajetti degen jan-jaqty turmystyq iskerlikke, ártúrli ónerge baýlyǵan. Bul jerden qazirgi kezdegi ata-analar tarapynan qyz balalaryna qazaqy sıpattaǵy qandaı tálim-tárbıe jáne olar qalaı berilip jatyr degen úlken túıtkildi suraq týyndaıdy.
Úshinshi topqa ul balany tárbıeleýge qatysty salt-dástúr, ádet-ǵuryp, qaǵıdattar men erejeler jatady. Bul jerde áńgime ul balaǵa otbasy tárbıesin berýden bastap, ony eńbekke baýlý, el-jurtty tanytý, jigit syny, ártúrli oıyn-sport saıystary, bı óneri (mysaly, Qara jorǵa), saqal-murt qoıý, zamandastarymen, el-jurtpen aralas-quralas bolýǵa úıretý jáne t.b. týraly bolyp otyr. Osy jerde halqymyzdyń er adamdarǵa qatysty «Atyń barda, jelip júrip jer tany, asyń barda, berip júrip el tany» degen maqaly eriksiz eske túsedi. Bul maqaldyń astarynda dana qazaǵymnyń «Adamnyń isi – adammen» degen tereń pálsápalyq oıy jatyr. Sonymen qatar qazirgi erjetken jastar úıli-barandy bolǵan kezde, ózderiniń basty mindeti – eń aldymen óziniń otbasy múshelerin (jubaıy men balalaryn) materıaldyq-tirshilik jaǵynan qamtamasyz etýge qanshalyqty qulshynysty da múddeli jáne daıyn degen saýaldar amalsyz oıǵa oralady. Aıta berse – bul óz aldyna úlken másele, ásirese qazirgi qıyn-qystaý zamanda.
Tórtinshi topqa úlken men kishi, ata-ana men balalar, erler men áıelder qarym-qatynastary, aǵaıyn-týystyq, quda-jekjattyq, dos-jarandyq qatynastar men jalpy adamı minez-qulyqty qalyptastyrýǵa qatysty salt-dástúrler, ádet-ǵuryptar, qaǵıdattar men erejeler jatady. Bul jerde áńgime halqymyzdyń bir-birimen amandasyp-sálemdesý (kórisý) taǵlymy, ıaǵnı kim kimmen aldymen amandasady, qalaı sálemdesedi, «Aǵaıynnyń azary bolsa da, bezeri joq» támsili, Áıteke bıdiń «Kisimen birge týyspaý kerek, Týysqan soń – artyq sóz qýyspaý kerek» qaǵıdaty, «Myń jyldyq quda» ınstıtýty, «Dosym – ekinshi ózim» ustanymy, Paıǵambarymyz Muhammed Mustafa s.ǵ.s. hadısterindegi «Pendeniń saýap tarazysynda jaqsy minezdilikten saýapty is joq. Onyń dárejesi kúndelikti namaz oqyp, oraza tutqanmen birdeı», «Alla qandaı adamdy unatady?» degen suraqqa «Alla ımandy jáne kórkem minezdi (ıaǵnı ıhsandy. – O.A.) adamdy unatady» degen saryndaǵy tárbıelik mańyzy zor ǵıbrattar týraly bolyp otyr. О́z kezeginde, ár sanaly adamnyń kórkem (jaqsy) minezdiliktiń alpystan asa kórinisiniń bar ekendigin bilgen durys.
Besinshi topqa halqymyzdyń qonaqjaılylyǵy, dám-tuzy, dastarqany, adamdardyń, aǵaıyn-týystyń, dos-jarannyń bir-birimen materıaldyq (zattaı, azyq-túlikteı, taǵy basqadaı) qarym-qatynastaryna baılanysty salt-dástúrler, ádet-ǵuryptar, yrym-jyrymdar jatady. Aıtalyq, ártúrli sıpattaǵy toı jasaý, qonaqasy berý, tústik berý, qonaqqa bas tartý, as-tabaq tartý, kúıeý tabaq tartý, erýlik berý, naýryz kóje, jylý aıtý, saýyn aıtý, sybaǵa, qalyńmal, qyz jasaýy, et asatý, súıinshi suraý, kórimdik berý, baıǵazy berý taǵysyn taǵylar.
Altynshy topqa pendeniń bul fánıdegi (ómirdegi) kúndelikti tirshiligine jáne fánıden baqılyqqa ketýine (ólimine, qaıtys bolýyna) baılanysty dinı ilimge negizdelgen salt-dástúrler, ádet-ǵuryptar, is-sharalyq amaldar jatady. Olar, óz tarapynan, negizinen ıslamdyq qaǵıdattarǵa negizdelgen. Osy topqa jatatyn salt-dástúr, ádet-ǵuryp, amaldarǵa qatysty máseleler týraly sońǵy kezderi birshama pikir almasý, keıde qarama-qaıshy pikirtalas ta oryn alyp jatqanyn aıta ketý lázim. Sondyqtan bul másele álde de bolsa buqara halyq pen múftıat tarapynan aıryqsha baıyppen jan-jaqty da júıeli talqylaýdy kútip tur.
Jetinshi topqa qazaq halqynyń jalpy dúnıetanymdyq bilimi men kózqarasyna qatysty málimetterdi jatqyzýǵa bolady. Olar negizinen qazaq halqynyń tabıǵatqa: aspan álemi, jer beti, jer asty dúnıelerine, tirshilik etip otyrǵan qorshaǵan ortaǵa, jyldyń tórt mezgiline, aýa raıyna, tórt túlik malǵa, sonymen qatar jalpy tylsym dúnıege jáne t.b. degen kózqarasy, túsinigi, túısigi jáne naqty qatynasyna baılanysty salt-dástúrlik, ádet-ǵuryptyq, yrym-jyrymdyq qundylyqtary men rásimderi jatady. Bul jerden týyndaıtyn basty tujyrym – kóshpeli qazaq qaýymynyń tirshilik jasaıtyn tabıǵı ortasymen, búgingi tilmen aıtsaq, naǵyz da shynaıy «ekolog» retindegi úılesimdi qarym-qatynasynyń bolǵandyǵy.
Segizinshi topqa qazaqtyń qasıetti de kıeli bata-tilekterine qatysty halqymyzdyń osy kúnge jetken baı murasyn jatqyzýǵa bolady. Bul jerde áńgime aldymen bata suraý salty, batanyń túrleri týraly bolmaq. Aıtalyq, olarǵa yqylas batasy, as batasy, alǵys batasy, ıgi bastamalarǵa beriletin bata, mereke batasy, sapar-joryq batasy, naýryz batasy, toı batasy, as-názir batasy, qarııalarǵa beriletin bata, sábıler men balalarǵa beriletin bata, qyzdarǵa beriletin bata, kelinderge beriletin bata, jas jubaılarǵa beriletin bata, shańyraqqa beriletin bata, el men jerge beriletin bata, kúıeý bala men qaryndasqa beriletin bata, soǵym batasy, jezde, qurby-qurdastarǵa beriletin bata, laýazymdy adamdarǵa beriletin bata, mal basyna beriletin bata t.b. jatady. Bul jerde qazirgi kezde aqsaqaldar (úlkender) tarapynan «bata berý óneriniń» birshama aqsap turǵanyn eske salǵym keledi. Osyǵan sáıkes bolashaqta elimizde «bata berý ınstıtýtyn» jańǵyrtýǵa baǵyshtalǵan árqıly taqyryp boıynsha árdeńgeıli (aýyl, aýdan, oblys, respýblıka) múshaıra-jarystar uıymdastyrylyp otyrsa dep te armandaımyn.
Qazaq halqynyń bolashaqta tolyqqandy ULT retinde qalyptasyp-tolysyp, múmkin odan ári shyrqaı damý isinde, elimizdiń álemdik aıada qaıtalanbas bolmysy men beınesin jasaýda halqymyzdyń baǵzy zamannan bergi irgetasy men kúretamyry bolyp kele jatqan asyl murasy – onyń ulttyq dúnıetanymy men qundylyqtary, olardyń aıasynda ıgilikti de izgilikti salt-dástúri men ádet-ǵurpy ekendigi buljytpas tujyrym. Olaı bolsa, elimizdiń búgingi jáne keıingi zamannyń árbir sanaly ókili memleketimizdiń «Rýhanı jańǵyrý» tujyrymdamasy aıasynda óz oıy men sózin, bolmysy men tirshiligin, is-áreketi men minez-qulqyn halqymyzdyń ózine tán tól qundylyqtarymen, joǵaryda aıtylǵan jáne aıtylmaı qalǵan qasıetti de kıeli salt-dástúrlerimen, ádet-ǵuryptarymen salystyra, salǵastyra, qııýlastyra, úılestire otyryp júrgizýi, damytýy tıis jáne bul is-shara amaldar onyń babalar aldyndaǵy joǵary paryzy der edim!
Oraq ÁLIEV,
«Turan-Astana» ýnıversıtetiniń professory