Elorda tórinde ornalasqan Ulttyq akademııalyq kitaphanada ult rýhanııaty úshin baǵaly týyndy – eski jazba tilinde (qadymsha) osydan júz otyz jyl buryn jaryq kórgen sultan Ahmet Kenesarınniń «Nasab name sultan Sydyq» atty kitabynyń qazirgi áripke túsirilgen aýdarma nusqasynyń tusaýy kesildi. Bul sharaǵa, Parlament Májilisiniń depýtattary jáne tarıhshy ǵalymdar men zııaly qaýym ókilderi qatysty.
Mańyzdy sharany ashyp, kópshilikke joldanyp otyrǵan atalǵan týyndynyń qazirgi qazaq qoǵamy úshin mańyzy qandaı jáne bul shyǵarma nesimen qundy, degen suraq tóńireginde tanystyrylym jasaǵan, sonymen qatar kitaptyń alǵysóziniń avtory Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń Baspasóz hatshysy Berik Ýálı shyǵarmany qazirgi áripke túsirip, oǵan qosa faksımılesin jasaýda jas qalamger Erbol Alshynbaıdyń eńbegi zor ekenin aıtyp ótti.
«Kenesarynyń joryq joldarynyń kartasy jáne ǵylymı túsiktemeler jasalǵan týyndynyń jaryq kórýine demeýshilik jasaǵan Altyn Qyran Foundation qoǵamdyq qory. Bul eńbekte Kenesary han men onyń áýleti, uly Sydyq sultan týraly kóptegen ǵylymı jańalyqtar aınalymǵa enip otyr. Shyǵarma ulttyq kózqaraspen jazylǵan, bizdiń halqymyzdyń múddesi turǵysynan paıymdalǵan tarıhı eńbek. Jazba avtory ákesi Kenesary han men aǵasy sultan Sydyqtyń san qıly kúrespen ótken ómirin kórgen, sol kúresterdiń bel ortasynda ózi de júrgen. Qazaqtyń sońǵy hanynyń jolbarystaı jortyp ótken ónegeli ómirin, onyń eýropalyq úlgidegi áskermen betpe-bet kelgen kezde, qarýy kemshin tússe de, erekshe áskerı aılalarymen talaı jeńiske jetkenin biz osy kitaptan kóremiz. Bul kitap Qadyrǵalı Jalaıyrıdyń «Jamıǵat taýarıh» eńbegi sııaqty qazaq tarıhyn qazaqtyń kózqarasymen, qazaq tarıhshysynyń paıymymen baǵamdaǵan sanaýly eńbektiń biri. Kitapty paraqtap otyryp, budan buryn qazaq tarıhy úshin belgisiz bolyp kelgen tulǵalar men tarıhı oqıǵalarǵa da kez bolamyz. Onyń biri – Ǵubaıdolla han. Kitapta «Abylaı han qaıtys bolǵan soń onyń báıbishesinen týǵan Ǵubaıdolla han boldy. Ol on jyl handyq qurdy» degen derek kezdesedi. Sonymen qatar Kenesary han Qytaı memleketimen dıplomatııalyq baılanys ornatýǵa tyrysyp, inisi Qudaımendi Sarjanulyn Quljaǵa elshilikke jibergeni aıtylady. Bul derek tarıhshylarmyz úshin tyń dúnıe» dedi Berik Qurmanǵalıuly.
Osy oraıda, Prezıdentimiz Qasym-Jomart Toqaevtyń, árbir halyq óziniń arǵy-bergi tarıhyn ózi jazýy kerek. Bóten ıdeologııanyń jeteginde júrýge bolmaıdy. Ulttyq múdde turǵysynan jazylǵan shejire urpaqtyń sanasyn oıatyp, ulttyń jadyn jańǵyrtýǵa múmkindik bereri anyq degenindeı, jıynda tusaýy kesilip otyrǵan týyndy týraly sóz aıtqan Mádenıet jáne sport mınıstrliginiń apparat basshysy Ernat Muhamadıev, atalǵan eńbek qazaq tarıhy úshin baǵaly bolary anyq, sonymen qatar mundaǵy oqıǵalar jelisi tarıhshylar arasynda ǵana qyzyǵýshylyq týdyryp qoımaı, kópshilik oqyrmannyń júreginen de oryn alary sózsiz, degen paıymyn jetkizdi.
Sondaı-aq kitapqa resenzııa jazyp, ǵylymı túsiniktemelerdi ornyqtyrýǵa atsalysqan tarıh ǵylymdarynyń doktory Jambyl Artyqbaev mundaǵy bastan-aıaq órilgen Sydyq sultannyń is-áreketi ortaazııalyq túrki-musylman jurtyna ortaq qundylyq retinde dáriptelýi tıis. Sondyqtan kitap kórshi ózbek-qyrǵyz baýyrlar arasynda nasıhattalsa, óıtkeni týyndydaǵy oqıǵalar týysqan halyqtardy ult azattyq kúres jolynda biriktiretin «altyn kópir» dese, fılologııa ǵylymdarynyń doktory Tursyn Jurtbaı bul týyndy álem tarıhshylarynyń Kenesary-Sydyq qozǵalysyn zertteýine shamshyraq bolǵanyn atap ótti.
Kelesi kezekte pikir bildirgen Parlament Májilisiniń depýtaty Darhan Myńbaı, mazmuny túrki halyqtaryna ortaq osyndaı tekstologııasy saqtalǵan joljazbamen jumys jasaýda tarıhshylardyń ortaq ǵylymı birligi kerek ekenine toqtalsa, «Egemen Qazaqstan» respýblıkalyq gazeti AQ Basqarma tóraǵasy, Halyqaralyq Túrki akademııasynyń prezıdenti Darhan Qydyráli: «Bul kitap el Táýelsizdiginiń 30 jyldyǵyna tartý bolýymen qatar, orta toltyrǵan, olja salǵan eńbek. О́ıtkeni táýelsizdik ulttyq sana arqyly qalyptassa, ulttyq sana tarıhı sana arqyly qalyptasady. Osy oraıda, tusaýy kesilip otyrǵan týyndy tarıhı sanany oıatý turǵysynan laıyqty eńbek ekeni anyq. Tarıhı eńbektiń jazylý ádistemesiniń ózi qazirgi tarıhshylarǵa úlgi bolarlyq jaǵdaıda. Sonymen qatar kitaptyń óneboıynda sýbektıvti pikir, artyq aýyz sóz joq, oqıǵany bura tartpaı sol qalpynda jetkizgen. Shyǵarmanyń basty qundylyǵy – avtor oqıǵa jelisin keıipkerdiń óz aýzynan jazyp alǵan jáne túzetýler jasap otyrǵan. Onyń syrtynda Sydyq sultan – týysqan túrki halyqtaryn otarsyzdandyrý ıdeıasyna biriktiretin jáne HIH ǵasyrdyń ekinshi jartysynda Túrkistan ult azattyq qozǵalysynyń basynda turǵan tulǵa» dedi.
Tilshi-ǵalym, Sherýbaı Qurmanbaıulynyń, atalǵan eńbek qazaqtyń eski jazba tilinde jazylǵan jáne qazirgi til mamandary úshin asa qundy málimetter bar. Sonyń biri sol kezde qoldanǵan áskerı ataýlar men termınder halqymyzdyń jaýyngerlik tarıhyn zertteýshiler úshin qundy dúnıe, degen tujyrymy kókeıge qonsa, Májilis depýtaty Berik Ábdiǵalıuly «Sydyq taǵdyry tragedııaǵa toly. Ákesi Kenesarynyń amanatyn jalǵastyryp 15 jyl otarlaýshylarmen shaıqassa, inisi Ahmet sultan reseılik tarapta qyzmet atqarsa da qazaqtyń qamyn oılady. Bul kisiniń balasy Ázimhan Kenesarın da alash maqsaty, ıdeıasy jolynda eńbek etti. Osy sabaqtastyqty urpaqqa úlgi etýdiń jolyn qarastyrý kerek» dedi.
Rasynda, Maılyqoja aqyn «Ahmet sultan tóreler, Aqyrǵy hannyń arty edi» degenindeı, kitap avtory Ahmet (1842-1888) Kenesarynyń báıbishesi Kúnimjannan týǵan úsh uldyń kishisi. Er jetken soń Qoqan handyǵynyń áskerı sapynda qyzmet jasap, Reseı ımperııasy Jetisýdy jaýlap alý kezinde olarmen shaıqasady. 1860 jyly Uzynaǵash mańynda bolǵan jeńilisten keıin Ahmet pen baýyry Taıshyq otarlaýshylar bıligin moıyndap, olardyń qol astyna ótýge ótinish bildiredi. Syrdarııa shebiniń basshysy general Debý sultandardyń ótinishin qabyldaıdy. Artynan barar jeri qalmaǵan Syzdyq sultan da inisi Ahmet Kenesarınniń bedeliniń arqasynda reseılik bıliktiń keshirimine qol jetkizgen.
Dál osy oqıǵa jaıly Syrdarııa oblystyq sanaq komıetiniń múshesi E.T.Smırnovtyń 1888 jyly jazǵan esteligi bar. Onda: «Syzdyqtyń (Sydyq) bizge qarsy dushpandyq áreketi Hıýa joryǵynan keıin kóp uzamaı toqtady. Qazaq halqynyń óz aldyna el bolýy úshin kúresken eń sońǵy jaýynger, Qytaı áskeri Qashqar qalasyn alyp, Tarym boıyndaǵy Iаkýpbek ornatqan musylman memleketin joıǵan soń Qashǵar hany Bekquly bekpen birge, 1877 jyly bizdiń qol astymyzǵa kelip kirdi. 1886 jyly Sydyq sultanǵa ómirbaıanyńyzdy jazyp berińiz dep tapsyrǵan edim. Biraq Sydyqtyń jazýǵa ıkemi bolmady ma kim bilsin, isti inisi Ahmet sultanǵa tapsyrypty. Ol aǵasy Sydyqtyń aıtýymen 1887 jyly qazaq tilinde jazyp ákelip berdi» deıdi.
Osy qoljazbany Smırnov 1888 jyly Tashkent qalasynda «Kenesary ı Sadyq» degen atpen Tashkente orys tilinde bastyrǵan bolatyn. Dál osy nusqany jazýshy-aýdarmashy Ǵalym Ahmedov 1992 jyly qazaq tiline aýdaryp, «Jalyn» baspasynan shyǵarǵany bar.
Al myna tusaýy kesilip otyrǵan kitaptyń ereksheligi – joǵaryda atap ótkenimizdeı, tupnusqadan aına qatesiz qazirgi qazaq tiline qotarylyp, eń bastysy zertteýshiler salystyra oqý úshin kóne nusqasy qatar berilýinde.