Jýyrda senatorlar Murat Baqtııaruly, Nurtóre Júsip jáne Aqmaral Álnazarova Úkimet basshysy Asqar Mamınniń atyna Syr boıyndaǵy sý tapshylyǵyna baılanysty depýtattyq saýal joldady.
Halyq qalaýlylary ótken ǵasyrdyń 70-80-jyldary Ámýdarııa men Syrdarııa ózenderi arnasynyń antropogendi qysqarýy saldarynan Aral teńiziniń tartylyp, onyń sońy adamzat taǵdyryna áser etetin ekologııalyq zardaptarǵa soqtyrǵanyn atap ótti. Kemerin kemirip jatqan úlken aıdynnyń qaıta oralarynan kúder úzip, jaǵalaýdan aýa kóshken jurttyń úmitin Elbasy bastamasymen júzege asyrylǵan «Syrdarııa ózeniniń arnasyn retteý jáne Aral teńiziniń soltústik bóligin saqtaý» jobasyn oıatyp edi. «Ǵasyr jobasy» atanǵan osy bastama aıasynda Kishi Aral teńizi qalypqa keldi, jalpy aýmaǵy otyz myń gektardan asatyn birneshe iri kól toldy. Atadan balaǵa jalǵasqan dástúrli kásip – balyq sharýashylyǵyn damytýǵa múmkindik týdy.
Depýtattar sońǵy jyldary óńirde sý tapshylyǵynyń zardaby taǵy qaıtalanyp, aýqymy 5 mlrd tekshe metrge azaıyp ketken Kishi Araldyń jaǵdaıyna alańdaýshylyq bildirdi. Darııa deńgeıi kóterilmese, aldaǵy 5-7 jylda kishi teńizdiń de túbi kórinip, óńirdiń onsyz da ońyp turmaǵan ekologııalyq ahýaly aýyrlaı túspek. Senatorlar saýalynda byltyrǵy sý tapshylyǵynan osy aýmaqtaǵy taǵy bir iri sý aıdyny Qambash (resmı ataýy Qamystybas) kóli jaǵalaýdan 250-300 metrge deıin qashyqtap ketkeni de aıtyldy.
Sý tapshylyǵy óńir aýyl sharýashylyǵynan bólek tabıǵı resýrstardy qorǵaý salasy úshin de salmaqty máselege aınalǵany ras. Uly darııa alabyndaǵy Qambash kóli sońǵy on shaqty jyl kóleminde demalys aımaǵyna aınalǵan edi. «Qambash kóli – týrızm tóri» degen bastama jergilikti turǵyndar úshin kásiptiń kózine aınalyp, móldir aıdyn jaǵalaýy jaz boıy bosamaıtyn. Balalardy saýyqtyrý jáne qosymsha bilim berý ortalyǵynyń boı kóterip, qumdy jaǵalaýda ınfraqurylym jasalǵany da bul aımaqtyń keleshegi jarqyn bolarynyń belgisindeı edi. Biraq sońǵy 2 jyl bederinde alyp aıdynnyń baǵy taıyp, berekesi ketti.
Jaǵalaýyn tastaı «qashqan» Qambashtyń jaǵdaıy VII shaqyrylǵan oblystyq máslıhattyń jýyrda ótken II sessııasynda da aıtyldy. Oblystyq tabıǵı resýrstar jáne tabıǵat paıdalanýdy retteý basqarmasynyń basshysy Baýyrjan Shámenovtiń esebinen keıin depýtat Amanjol Ońǵarbaev kóz aldymyzda tartylyp bara jatqan kóldi qutqarýdyń mańyzdylyǵyn jetkizdi.
– Biz qolymyzdaǵy baılyǵymyzdan aıyrylyp qalýdyń az-aq aldynda turmyz. Eki jyldan beri sý tambaǵan alyp aıdynnyń jaǵdaıyn aıtyp, Úkimetke usynǵan hattan basqa qoldan keler ne amal bar? Bir jyldyń aıasynda kól jaǵalaýynan 250-300 metrge sheginip ketti. Saılaýdyń aldynda jetekshi partııa atynan «ishki týrızmdi damytamyz, Báıgequm men Qambashtan kóptegen demalys ornyn salamyz» dep halyqqa bergen ýádemizdi qaıda qoıamyz? Onyń esebin suraǵan jurtqa ne aıtamyz? Qambashty qutqarý úshin ne isteı alamyz? – dep alańdaýshylyq bildirdi.
Oblystyq tabıǵı resýrstar jáne tabıǵat paıdalanýdy retteý basqarmasynyń málimetinshe, búginde oblys aýmaǵynda balyq sharýashylyǵy úshin mańyzdy sanalatyn Kishi Aral men 207 kól bar. Biraq tapshylyqqa baılanysty osy kólderdiń 45-i ǵana sý alyp otyr. Onyń ózinde olardyń toltyrylýy 20-80 paıyz aralyǵynda bolyp tur. Jalpy, osy jylǵy qańtar, aqpan aılarynda kólderge 191,8 mln tekshe metr sý túsken.
Oblysta balyq sharýashylyǵyn damytýdyń 2021-2030 jyldarǵa arnalǵan baǵdarlamasy aıasynda 48 kóldi qalypty jaǵdaıda ustap turý úshin gıdrotehnıkalyq qurylys salý josparda tur.
Basqarmadaǵylar Aral aýdanyndaǵy Qamystybas pen Aqshataý kólder júıeleriniń jaǵdaıy kúrdelenip bara jatqanyn aıtady. Byltyr Qambashpen qatar Aqshataý, Raıym, Jalańash, Jyńǵyldy kólderiniń de kemerinen keıin shegingeni baıqaldy.
Jalpy aýmaǵy 40 459 gektardy alyp jatqan Qamystybas pen Aqshataý kólder júıesiniń arasynda gıdravlıkalyq baılanys bar. Tabıǵat qorǵaýshylardyń aıtýynsha, Qazaly sý torabynan Qamystybasqa qaraı sekýndyna 240-270 tekshe metr sý jiberilgende kólder júıesi tolady. Biraq qazirgi sý tapshylyǵy jaǵdaıynda bul múmkin bolmaı otyr. Osy jyldyń 26 qańtary men 3 naýryzy aralyǵynda Qamystybas kólder júıesine nebári 5,1 mln tekshe metr sý túsken. Osyǵan baılanysty arnaıy qurylǵan jumys toby Qamystybas pen Aqshataý kólder júıelerin sýmen qamtamasyz etý úshin ózen arnasyna Amanótkel aýyly tusynan sý torabyn salyp, kanaldarǵa melıoratıvtik jumystar júrgizý jón dep sheshipti.
Jalpy, bul kólder júıesin qalpyna keltirý «Syrdarııa ózeniniń arnasyn retteý jáne Soltústik Aral teńizin saqtaý» jobasynyń 2-fazasyna engizilgen bolatyn. Biraq bul bastamany júzege asyrý úshin Dúnıejúzilik bank qarajatyn tartý uzaqqa sozylyp ketkendikten sý torabyn respýblıkalyq bıýdjet esebinen salý qajettigi jóninde Ekologııa, geologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstrligine usynys joldanypty.
Sońǵy jyldary transshekaralyq ózen boıyndaǵy memleketter tarapynan darııanyń tómengi aǵysyna sý jiberý boıynsha qabyldanǵan mindettemeler oryndala bermeıtini ańǵarylady. Mysaly, byltyr 10 sáýirde ótken memleketaralyq sý sharýashylyǵyn úılestirý komıssııasynyń 78-shi otyrysynyń sheshimine sáıkes Shardara sý qoımasyna 1 sáýir men 30 qyrkúıek aralyǵynda 6 441 mln tekshe metr sý túsýi kelisilgen. Biraq osy merzim ishinde nebári 3 149 mln tekshe metr alyndy.
Bıyl da bul másele sheshimin taba qoıady deýge sený qıyn. О́ıtkeni Naryn men uly darııa boıyndaǵy Toqtaǵul, Ándijan, Qaıraqqum, Sharbaq, Shardara sý qoımalaryndaǵy kólemi 18 518 mln tekshe metrge ázer jetip otyr. Bul byltyrǵymen salystyrǵanda 2 890 mln tekshe metrge az. О́tken jyly oblysqa ekologııalyq ahýaldy jaqsartý men tabıǵatty qorǵaý sharalaryna 1 200 mln tekshe metr sý bólinse, bıylǵa qaralyp otyrǵany 939 mln tekshe metr ǵana.
Bul jaǵdaı jergilikti bılikti te az alańdatyp otyrǵan joq. Ekologııa, geologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstrligine vegetasııalyq kezeńde Shardara sý qoımasyna 3 mlrd tekshe metr sý jiberý jóninde О́zbekstan jáne Qyrǵyzstan memleketteri ókilderimen kelissózder júrgizý jóninde hat joldandy. Osy mınıstrlikpen birlese otyryp sýarý maýsymynda sýdy ysyrapsyz paıdalanýdyń jospary ázirlendi.
Balyǵy taıdaı týlaǵan, baqasy qoıdaı shýlaǵan alyp kól aınalasy bir-eki jyldyń ishinde osyndaı aıanyshty kúıge túsip tur. Aınalasyndaǵy aýyldardyń turǵyndary byltyr kól tabanynan ushqan qum men taraǵan ıiske tunshyǵypty, al mamandar baǵaly balyq túrlerinen aıyrylyp qalý qaýpi tónip turǵanyn aıtady.
Kún sanap kúıi taıyp bara jatqan Qambashty qalaı qutqaramyz? Búginde aımaq jurtyn alańdatyp otyrǵan basty másele osy bolyp otyr.
Qyzylorda oblysy