Ulttyq qundylyqtardy ulyqtaý – ulaǵatty is

Álemniń zamanaýı damý qubylys­tary qar­qyndy júrip jatqan tusta qazaqtyń ulttyq qundylyqtaryn ulyqtaýdyń qajettiligi arta túskenin aıtqan Senat Tóraǵasy Máýlen Áshimbaev Parlamenttik tyńdaýdyń osy ózekti ári mańyzdy máselege ar­nalyp otyrǵanyn atap ótti. Otyrysty ashqan Palata Spıkeri qazaqqa tán qundylyqtar júıesin azamattarymyzdyń, ásirese óskeleń ur­paqtyń boıyna sińirýdiń ońtaıly jolyn tabýymyz qajet ekenin aıtty.

– Bul rette negizgi salmaq bilim berý salasyna túsetini sózsiz. Bilim berý oqý baǵdarlamasyn tú­sindirýmen ǵana shektelmegeni jón. Bizdiń ulttyq tanymda bilim árdaıym tárbıemen qatar júrgen. Sondyqtan bala adamdyq álippesin ata-anasymen qatar mektepten úırengeni shart. Bilim mekemeleri janashyr, adal, jaýapty, eńbekqor bolýdy erte jas­tan balanyń boıyna sińirýi tıis. Sol sebepti, oqý baǵdarlamasyna ulttyq qundylyqtardy dáripteý sabaqtaryn qosyp, ony jańasha jasaqtaý máselesin qaraǵan jón bolar edi, – dedi M.Áshimbaev.

Ultymyzǵa paıdaly álemdik úrdis­terdi tól maz­munmen baıytýdy maqsat etýge shaqyrǵan Senat Spıkeri bul baǵytta ıntellıgensııanyń alatyn orny erekshe ekenine senim bildirdi.

– Qaı zamanda da zııaly azamattarymyz qoǵam úshin baǵdar bolǵan. Aldyńǵy aǵa býyn osy baǵyttaǵy mıssııasyna adaldyq tanytyp, árdaıym ultymyzdyń úni, qorǵaýshysy bolyp keledi. Sol úshin olarǵa alǵysymyzdy bildiremiz. Endigi kezekte, elimizde zııaly qaýymnyń jańa býy­­nyn qalyptastyrýdy ózekti máselelerdiń biri dep esepteımiz. Olar HHI ǵasyrda ulttyq qundy­lyqtardy saqtaýshy jáne nasıhattaýshy bolýy qajet, – dep atap ótti M.Áshimbaev.

Bul máseleniń eldik múdde turǵy­synan mańyzy asa zor ekenin jetkizgen Senat Tóraǵasy Parlamenttik tyń­daý­dyń qorytyndysy boıynsha arnaıy usynymdar daıyndalyp, olar Úkimetke jáne tıisti mınıstrlikterge jiberiletinin jetkizdi.

Jıynda sóz alǵan Senaty depýtaty Baqytjan Jumaǵulov is-sharanyń qazirgi kúrdeli kezeńde ulttyq qun­­dylyqtarymyzdy aıqyndap, qıyn­­dyqtardy jeńýge baǵyttalyp otyr­ǵanyn basa aıtty. Ulttyq men­talıtetti damytý úshin jańa kóz­qa­rastar, jańa baǵdarlamalar qajet ekenin, alda XXI ǵasyrda rýhy bıik, álem mádenıetimen básekege túse alatyn kemel urpaq tárbıeleý men olardy eńbekqorlyqqa baýlý mindeti turǵanyn atap ótken depýtat tehnologııa men jahandaný dáýiriniń qaýpine de toqtalyp ótti.

– Koronavırýs indetine, ekonomıkalyq, áleý­mettik, eko­logııalyq, bıologııalyq jáne bas­qa da qaterlerge qosa, jer júzine jaǵymsyz «ıdeo­logııalyq vırýstar» da taratyla bastady. Jalǵan aqparattar sol vırýsty áleýmettik jeliler arqyly shuǵyl taratyp jiberedi. Sondyqtan «Áleýmettik jeliler týraly» zań qabyldaý qajet dep bilemiz. Bul sóz bostandyǵyn shekteý úshin emes, áleýmettik jeli júıesin zańnamalyq turǵyda retteý jáne olardyń quryltaıshylarynyń zań aldyndaǵy jaýapkershiligin kóterý úshin qajet, – dedi B.Jumaǵulov.

Odan bólek, halyqtyń basty qundylyǵynyń biri – ana tilin qorǵaýdy nazarǵa alýdy kótergen Senat depýtaty arnaıy «Ana tili týraly» zań qabyldaýdy usyndy.

– Álemde qanshama til joǵalyp ketti, qanshama til joǵalý  aldyn­da tur. IýNESKO 2100 jylǵa deıin álemniń 7000-ǵa jýyq tiliniń jartysynan astamy joıylady degen boljam jasapty. Úreıli sıfr. Sondyqtan Ata Zańymyzǵa, qoldanystaǵy «Tilder týraly» zańǵa qaıshy kelmeıtin arnaıy «Ana tili týraly» zań qabyldaý qajet, – dedi ol.

Baqytjan Jumaǵulov qazirgi zamanda jahandaný prosesi yqpalynan tys qalý múmkin bolmasa da, barlyq kúsh keler urpaqtyń tarıhı tanymyn arttyryp, el men jer, ádebıet jáne ımandylyq, ulttyq dástúr men otbasy qun­dy­lyqtaryn nyǵaıtyp, bilim men biliktiligin art­tyrýǵa baǵyttalýy kerek ekenin alǵa tartty.

Alqaly jıynda sóz alǵan Qa­zaqstan Jazýshylar oda­ǵynyń tóraǵasy Ulyqbek Esdáýlet quqyqqa negiz­delgen, zııaly, ashyq qoǵam qurý jolynda jahan­danýdan tys qala almaıtynymyz aqıqat ekenin sóz etti.

– Mádenıetti, ulttyq qundylyq­tardy qorǵaý degenimiz – esik-tere­zeńdi bekitip alyp, tas búrkenip otyrý emes, – dedi ol. U.Esdáýlettiń aı­týynsha, tehnologııalyq qoǵamda tól mádenıetimiz ben ulttyq sanamyzdy saqtap qalý úshin ózimizdiń ishki rýhanı resýrstarymyzǵa, eń aldymen ult­tyq qundylyqtarymyzǵa júginýimiz kerek. Al memlekettik ıdeologııamyz ulttyq murat turǵysynan qalyptasýy tıis. Ol óz sózinde ult­tyq dúnıege qatysty is-sharalarǵa, aýqymdy jobalarǵa qarjy bólý máse­lesine basa nazar aýdarýdy usyn­dy.

– Bizdiń qoǵamda kóp jaǵdaıda memleketshildik degen túsinik óte kemshin. Máselen, Qarjy mınıstr­ligi ulttyq dúnıege qatysty is-sharalarǵa, aýqymdy jobalarǵa qarjy bólý máselesine kelgende salǵyrttyq tanytady nemese úrke qaraıdy. Kóptegen joba áleýmettik áseri joq degen jeleýmen kesilip otyratynyna da ózimiz kýámiz. Rýhanııatqa, áde­bıet pen mádenıetke, ulttyq qun­dylyqtardy saqtaýǵa bólingen qarjy birden nátıje bermeıtini belgili. Ol ýaqyttyń enshisinde jyldar boıy aınalymǵa túsetin, ýaqyt óte kele jemisin beretin dúnıe. Osy tusta Parlament tarapynan ádebıet pen mádenıetke, rýhanı salalarǵa bólinetin qarjyǵa baqylaý jasalsa degen nıetimizdi basa aıtqym keledi,– dedi Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń tóraǵasy.

Ulttyq mádenıetimiz ben qundy­lyqtarymyzdy saqtap qalý úshin jastar tárbıesine basa mán berý kerek ekenin alǵa tartqan respýblıkalyq ardagerler uıymy tóraǵasynyń orynbasary, tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor О́mirzaq Ozǵanbaev Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń ákeler ınstıtýtyn damy­tý kerek degen pikirine tolyqtaı qosylatynyn jetkizdi.

– Jasyratyny joq, qazirgi tańda ákeniń bedeli tómen tústi. Oǵan sebep, Keńes Odaǵy tusynda erkek pen áıel teń quqyly degen baǵytqa erip, ulttyq dástúrimizden alshaqtasaq, egemen el atanǵanda genderlik saıasat otbasynda ákeniń abyroı-bedelin odan saıyn quldılatyp jiberdi. Qazaq qoǵamynda buryn ákeniń bedeline eshqashan syzat túspegen. Qaı kezde de ákeniń aıtqany, tapsyrmasy bir demde oryndalyp otyrǵan bedeldi tulǵa bolatyn, – dedi О́.Ozǵanbaev.

Sondaı-aq ol óskeleń urpaq tár­bıesinde óz áýletin shashaý shyǵarmaı ýysynda ustap, bılik júrgizgen qart-qarııa, tutas bir aýyldyń jyr­tyǵyn bútindep, aıbynyn asyryp otyrǵan, eldiń daý-damaıyn sheship, arǵy-bergi tarıhtan áńgime qozǵap, tula boıyna ulttyq rýh, izgi qasıetterdi molynan sińirgen aqsaqaldardyń orny erekshe ekenin eske saldy.

– Qazaq qoǵamy ejelden aqsa­qaldardy erekshe baǵalaǵan, qadir­legen, qurmet tutqan. «Qarty bar úıdiń qazynasy bar», «Úıińde qartyń bolsa, jazylyp qoıǵan hatpen teń», degen támsilder – sózimizdiń jarqyn dáleli. Jastarymyzdy taǵylymy men ónegesi mol ıgi isterge tárbıeleıtin, baýlıtyn qarııalar ekenin osydan-aq ańǵaramyz, bedelin kóremiz. «Aqsaqal» degen abyroıdyń asqar bıik shyńy edi. Biz ol bıikti alasartyp alǵanymyz da ózekti órteıtin ashy shyndyq, – dedi respýblıkalyq ardagerler uıymy tóraǵasynyń orynbasary.

Egemendi elimizdiń erteńgi bolasha­ǵy jas urpaq tárbıesine tikeleı baı­lanysty ekenine toqtalǵan ol: «Bilimdi, densaýlyǵy myqty azamat ósirý úshin aqsaqaldar qaýymy bolyp yntymaqtasa atsalysýmen qatar, ákeler mártebesin qazaq shańyraǵyna qaıtarý lázim», dep túıindedi sózin.

Keleli jıynda sóz alǵan «Egemen Qazaqstan» respýblıkalyq gazeti» AQ tóraǵasy, Halyqaralyq Túrki akademııa­synyń prezıdenti Darhan Qydyráli tarıhty túgen­deý­diń mańyzyn atap ótip, ult­tyq qundylyqtardy ulyqtaý men táýel­sizdikti tuǵyrly etýge baǵyttalǵan birqatar usynysyn ortaǵa saldy.

О́z baıandamasynda búgingi qazaq qoǵamynyń basty qundylyǵy bilimde ekenin aıtqan «Turan» ýnıversıtetiniń rektory, Qazaqstan joǵary oqý oryndary qaýymdastyǵynyń prezıdenti Rahman Alshanov qazaq jastarynyń sheteldiń ozyq ýnıversıtetterinde bilim alýyna múmkindik bergen «Bolashaq» baǵdarlamasynyń sapasyn arttyrý men otandyq joǵary oqý oryndarynyń deńgeıin kóterý máselesine basymdyq berilý kerek degen pikir bildirdi. Al A.Baıtursynov atyndaǵy Til bilimi ınstıtýtynyń dırektory Anar Fazyljanova mem­lekettik til týraly zań qabyldaý, qazaq jazýyn latyn álipbıine kóshirý, dıssertasııalar men ǵylymı esepterdiń bir danasyn memlekettik tilde ázirleý, fılologııalyq bilim berýdi reformalaý, qazaq tilin sıfr­­landyrýǵa qatysty birqatar usynys aıtty. Elimizdiń ult­tyq qun­dylyqtaryn Qazaqstanda bir shańyraq astynda turyp jatqan ózge de etnos ókilderine dáripteýdiń mańyzyna toqtalǵan Qazaqstan halqy Assambleıasy Tóraǵasynyń orynbasary Maııa Bekbaeva otandyq aqparattyq keńistiktiń sapasyn arttyrý máselesi ózekti ekenin atap ótti.

Osylaısha, Parlament Senatynda «Jahandaný dáýirinde ulttyq qun­dylyqtardy dáripteý – keshendi jańǵyrýdyń negizi» taqyrybyna arnalǵan Parlamenttik tyńdaýǵa qatysýshylardyń pikirleri men usynystary negizinde birqatar usynym daıyndalyp, jaýapty memlekettik organdarǵa jiberiletin bolady. Olardyń qatarynda Úki­metke qazaq tiliniń qoǵamdaǵy ró­lin kúsheıtý jáne qoldanys aıasyn keńeıtý maqsatymen til saıasa­ty jónindegi qoldanystaǵy baǵdar­lamalyq qujattarǵa ózgertýler men tolyqtyrýlar engizý, shekaralyq aımaqtardy órkendetý úshin ishki kóshi-qon máselesin odan ári retteıtin jáne osy aımaqtarǵa qandastardyń qonystanýyn qamtamasyz etetin arnaıy baǵdarlama ázirleý usynyldy.