Qazirgi tańda álem buryn-sońdy kezdespegen jahandyq apatqa tap kelip otyr. Klımattyń ózgerýi – búkil álem elderiniń tize qosýyn, «bir jaǵadan bas, bir jeńnen qol shyǵarýyn» qajet etedi. Osydan bes jyl buryn shartaraptyń túkpir-túkpirinen memleketter basshylary jınalyp, Parıj kelisimine qol qoıdy. Atalǵan qujatqa sáıkes, ár el parnıkti gazdardy shyǵarýdy azaıtýǵa ýáde bergen.
Eýropalyq komıssııa prezıdenti Ýrsýla von den Lıaıen, Eýropalyq ınvestısııalyq bank prezıdenti Verner Hoıer búgingi maqalasynda jahandyq jylyný máselesine nazar aýdarady. Avtorlardyń aıtýynsha, Eýropalyq odaq qabyldaǵan Jasyl kelisimsharttyń aıasyn keńeıtip, jahandyq jasyl kelisimge qol qoıý qajet. Bul turǵyda shartarapty jasyl energııaǵa kóshirýge kári qurlyq kómek kórsetpek.
Kelesi maqala tehnologııa salasyndaǵy mańyzdy máselelerge arnalǵan. NATO-nyń burynǵy bas hatshysy Anders Fog Rasmýssenniń aıtýynsha, AQSh pen Eýropa elderiniń tehnologııaǵa qatysty erejelerde ortaq kelisimge kele almaýy avtokratııaly elderdiń oń jambasyna kelip otyr. Osylaısha, olar ózderiniń erejelerin júzege asyra bastady. Maqala avtory buǵan jol bermes úshin AQSh pen Eýropa ortaq kelisimge kelýi kerek dep esepteıdi.
Esterińizge salaıyq, álemdegi mańyzdy da ózekti taqyryptar jóninde biregeı kontent ázirleıtin Project Syndicate jobasy maqalalary Aqparat jáne qoǵamdyq damý mınıstrliginiń qoldaýymen jaryq kórip otyr.
BRIýSSEL – Eýropada klımat ózgerisiniń áseri jóninde estidik. Eger bizdiń ónerkásiptik, energetıkalyq, kóliktik jáne azyq-túlik júıelerimiz ózgermese, osy ǵasyrdyń sońyna taman jahandyq aýa raıy temperatýrasynyń apatty 3 gradýsqa jylynatynyn jaqsy bilemiz.
Eýropanyń rekordtyq ystyq temperatrýasy tirkelgen 2020 jyl aıaqtalar tusta Eýropalyq odaq 2030 jylǵa qaraı parnıktik gaz shyǵarýdy 1990 jylǵy deńgeıden 55 paıyzǵa deıin tómendetý týraly ujymdyq sheshim qabyldady. Eýropalyq komıssııa qazirgi tańda naqty saıası ózgerister arqyly bul mindettemeni oryndaýǵa kiristi. Al Eýropalyq ınvestısııalyq bank oǵan qarjylyq turǵyda qoldaý kórsetedi.
Qazirgi onjyldyq – planetamyz úshin sheshýshi sát. Alda kútip turǵan qıyndyqtarǵa qarsy turý maqsatynda bizdiń eki uıym 2021 jyly 24 naýryzda memleketterdi, halyqaralyq ınstıtýttar men ınvestorlardy «Klımattyq is-sharalardy ınvestısııalaý» atty mańyzdy oqıǵaǵa shaqyrdy.
Is-shara álemdegi kóshbasshylardyń basyn qosyp, qajetti saıasatty júzege asyrý jáne halyqaralyq úılestirýdi qamtamasyz etý josparymen bólisti. Osylaısha, ınvestorlar men bıznes kóshbasshylaryna kem degende kelesi onjyldyqta ózderi jumys isteıtin saıası orta týraly túsinikterin jaqsartýǵa kómektesýge tyryspaq.
Klımattyq is-qımyl búkil álem boıynsha aýqymdy qurylymdyq ózgeristi jáne orasan zor ınvestısııany talap etedi. Eýropanyń ózinde ǵana 2030 jylǵa qaraı parnıkti gazdar shyǵarylýyn azaıtý jónindegi jańa mindettemeni oryndaý jyl saıyn shamamen 350 mıllıard eýro (417 mıllıard dollar) qosymsha ınvestısııa qajet etedi. Alaıda bul qol qýsyryp otyrǵannan áldeqaıda jaqsy.
Investısııalyq problemany sheshý úshin álemdegi eń iri kópjaqty nesıe berýshi Eýropalyq ınvestısııalyq bank óziniń barlyq qyzmetin Parıj kelisiminde kórsetilgen maqsattarmen sáıkestendirip, EO Klımattyq Bankine aınaldy. Basqa baǵytpen qatar, Eýropalyq ınvestısııalyq bank aldaǵy onjyldyqta klımatqa qarsy is-qımyl men ekologııalyq turaqtylyqty saqtaýǵa 1 trıllıon eýro ınvestısııa bólýge ýáde berdi.
Biraq qarjylandyrýmen is aıaqtalmaıdy. Bizge jol kartasy qajet. Sondyqtan Eýropalyq komıssııa 2019 jylǵy jeltoqsanda Eýropalyq Jasyl kelisimshart engizdi. Eýropanyń jańa ósý strategııasy sanalatyn bul qujat EO-ny resýrstardy únemdep, básekege qabiletti ekonomıkaǵa kóshirý arqyly ádiletti, órkendegen qoǵamǵa aınaldyrýdy maqsat etedi. Túptep kelgende, maqsat – 2050 jylǵa qaraı parnıktik gazdardy múldem shyǵarmaýǵa qol jetkizý.
EO-ǵa jahandyq parnıktik gaz shyǵarýdyń 10 paıyzy ǵana tıesili. Sondyqtan klımattyń jylynýyn báseńdetý úshin eýropalyqtardyń áreketi jetkiliksiz. Jahandyq temperatýranyń joǵarylaýyn múmkindiginshe 1,5 gradýstyń aınalasynda ustap turý úshin shekaralarymyzǵa qaramastan, dekarbonızasııalaý áreketine kirisýimiz kerek. Sondyqtan bizge Jahandyq jasyl kelisim qajet.
Osy maqsatqa qol jetkizý úshin úsh ınvestısııalyq basymdyq berip otyrmyz. Birinshiden, eń ozyq ári taza tehnologııalardyń barlyq jerde qoldanylýyn qamtamasyz etýimiz kerek. Jańartylatyn energııany qoldaný boıynsha alǵa jyljyǵanymyzǵa qaramastan, álemdegi elektr energııasynyń 40 paıyzy áli kúnge deıin eń las energııa kózi sanalatyn kómir arqyly óndiriledi. Ekonomıkalyq damýmen birge elektr energııasyna degen suranys joǵarylaıdy. Soǵan sáıkes jasyl tehnologııa sheshimderin qabyldaý jáne álemdi taza elektr jelilerine qosý mindeti týyndaıdy.
Eýropa Afrıkany jasyl energetıkamen qamtamasyz etý baǵdarlamasy men Azııadaǵy ónerkásipti dekarbonızasııalaý baǵdarlamasynan bastap, Latyn Amerıkasynda qýat jınaǵyshtar qoıý sekildi jobalarǵa ınvestısııa quıýǵa daıyn. Biz sý tasqynyna qarsy tehnologııalar, aýa raıyn boljaýdyń ozyq quraldary jáne turaqtylyq ınfraqurylymy sekildi klımatqa beıimdelý tájirıbelerimen bólise alamyz. Qarjylyq múmkindikterin, klımatqa beıimdelý boıynsha kúsh-jigerdi qoldaýǵa arnalǵan bilimin qoldanyp, Eýropalyq ınvestısııalyq banki óziniń resýrstaryn osy mańyzdy salaǵa jeke sektordan kóbirek ınvestısııa tartýǵa kúsh salady.
Bizdiń ekinshi basymdyq – serpindi jasyl tehnologııalarǵa buryn-sońdy bolmaǵan ınvestısııa salý. Mundaı zertteýler men ázirlemeler óte qajet ári olar úlken naryqtyq múmkindik beredi. Qazirdiń ózinde álemdegi parnıktik gazdar shyǵarýdyń jartysyn quraıtyn elder toby ony múldem joıýǵa mindetteme aldy. Basqa memleketter buǵan qosylatyny sózsiz. Buǵan qol jetkizý úshin atalǵan memleketterdiń bári eýropalyq tehnologııa men ınvestısııany qajet etedi. Taza sýtegi, jańartylatyn energııa kózderi jáne energııany saqtaý sheshimderi Eýropalyq odaqtyń eksporttyq salasyna aınalýy múmkin.
Aqyrynda, «aınalmaly ekonomıka» ıdeıasyn qabyldaýymyz kerek. Qalaı degenmen, biz planetamyzdyń múmkindigin asyra siltep paıdalanyp jatyrmyz. Onyń saldary jyl saıyn kúsheıip, joıqyn bola tústi. Biz tutynatyn taýarlardyń ekologııalyq zııany jáne kómirtegi gazdaryn shuǵyl azaıtýymyz qajet.
Oǵan qol jetkizý úshin únemi jańa taýarlar shyǵaryp nemese ımporttap, shıkizat óndirip otyrmaı, resýrstardy qaıta paıdalanatyn «aınalmaly tehnologııalarǵa» ınvestısııa salýǵa tıistimiz. Mundaı ekonomıka az kezdesetin resýrstarǵa táýeldiligimizdi azaıtyp qana qoımaı, sonymen qatar jumys oryndaryn qurýǵa orasan yqpal etedi. Eýropa kórsetip kele jatqanyndaı, Jasyl kelisim – tek ekologııalyq saıasat emes, bul – ekonomıkalyq jáne geosaıası qajettilik.
Bes jyl buryn 196 memleket jınalyp, Parıj kelisimine qol qoıyp, álemdik ortasha temperatýrany ındýstrııaǵa deıingi deńgeıden 2 gradýsqa, múmkin bolsa 1,5 gradýsta ustap turýǵa ýáde berdi. Ázirge bul mindettemeni oryndaýǵa jasalyp jatqan is-áreket jetkiliksiz. Ambısııany iske qosyp, progresti jedeldetetin kez keldi. Bul «Klımattyq is-sharalarǵa ınvestısııalaý» jıynyndaǵy álemge joldaýymyz.
Bárimiz – memleketter ǵana emes, sonymen qatar kásipkerler, qalalar, qarjy ınstıtýttary jáne azamattyq qoǵam klımat problemasyn sheshý úshin birlesýimiz kerek. Eýropada úlgi bolatyn quraldar, daǵdylar men bilim bar. Biz Jahandyq jasyl kelisimdi qamtamasyz etý úshin klımattyq saıasattaǵy kóshbasshylyqty naryqtaǵy kóshbasshylyqqa aýystyrýymyz kerek.
Endeshe, iske kiriseıik.
Ýrsýla von den LIаIEN,
Eýropalyq komıssııa prezıdenti
Verner HOIER,
Eýropalyq ınvestısııalyq bank prezıdenti
Copyright: Project Syndicate, 2021.
www.project-syndicate.org