Aýyl sharýashylyǵy – Qazaqstan ekonomıkasynyń basty kózirine aınalýy tıis sala. Degenmen bul sala áli aıaǵynan turyp kete alǵan joq. Sektorda sheshilýi tıis túıtkil kóp. Osy oraıda Soltústik Qazaqstan oblysyndaǵy agrarlyq holdıng basshysy Dýman Bazarbekovpen az-kem suhbattasqan edik.
– Az kúnnen soń elimizdiń biraz óńirinde kóktemgi egis naýqany bastalady. Biraq sharýalardyń kóbi qazir «ólmestiń» kúnin kórip júr. Pandemııa kesirinen jumystary tipti turalap qaldy. Osydan keıin olar egin egý naýqanyna belsendi qatysady dep aıta alasyz ba?
– Shyny kerek, agrarlyq salanyń solqyldaq tustary áli de kóp. Qordalanyp qalǵan biraz másele bar. Solardy ýaqyt ozdyrmaı sheshý kerek. Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev tótenshe jaǵdaı rejımin qamtamasyz etý jónindegi memlekettik komıssııanyń qorytyndy otyrysynda azyq-túlik qaýipsizdigin saqtaýǵa jiti mán beremiz degen edi. Prezıdent: «Aldyn ala satyp alý sharalaryn qolǵa aldyq. Buǵan qosymsha offteık-kelisim sharttaryn engizemiz» degen. Bul óte mańyzdy málimdeme. О́ıtkeni, sharýalardy qarjylandyrý máselesin qaıta qarastyrsa, olardyń eńbek etýge degen yntasy artar edi. Qazir Qazaqstanda 1 mıllıon 700 myńǵa jýyq jeke qosalqy sharýashylyq bar. Biraq olardyń ónimi saýda sórelerine qoıylyp jatqan joq. Tipti, óńdeý kásiporyndaryna da jetkizilmeıdi. Budan keıin olar ne isteıdi? Jıǵan-tergenin ózderi qalaı da ótkizip, ketken shyǵyndy ótep qalýǵa tyrysady. Sebebi, olarǵa da jan baǵý kerek. Al mundaı jaǵdaı qazir sheteldikterge ǵana qolaıly bolyp tur.
Aıtalyq, dıqandar jıǵan astyqty elevatorlarǵa ótkizedi. Al olar 1 tonna ónimge tek 200 dollar kóleminde ǵana aqsha tóleıdi. Sheteldikter úshinshi sanatty bıdaıdyń tonnasyn 400 dollardan satyp alyp jatyr. Mundaıda dıqandar ne isteıdi? Árıne, astyqty sheteldikterge beredi. О́ıtkeni olar aqshany kóbirek tóleıdi. Sol sebepti, otandyq astyq ónimderin bir ǵana mekeme eksporttaý kerek. Onymen azyq-túlik korporasııasy aınalysqany jón. Bul uıym jekeniń qolynda emes, memleketke qaraıdy.
– Bul usynys qarapaıym sharýalarǵa, egis alqaptarynda jumys istep júrgen dıqandarǵa ne beredi? Onyń qandaı paıdasy bar?
– Onyń paıdasy kól-kósir. Máselen, azyq-túlik korporasııasynyń quzyretin kúsheıtti delik. Dıqandar oryp alǵan ónimderin solarǵa jóneltedi. Qaı sharýa kóp ónim ótkizse, soǵan kóbirek qoldaý bolady. Túrli tyńaıtqyshtardy, aýyl sharýashylyǵy tehnıkalaryn alýǵa sýbsıdııa bólinedi. Jeńildetilgen nesıe usynady. Mine, azyq-túlik korporasııasy belsendi jumys isteıtin dıqandarǵa osyndaı jaǵdaı jasaıdy. Eger astyq ónimderin eksporttaý quzyry azyq-túlik korporasııasyna berilse, onda satýdan túsken paıdany sýbsıdııa retinde paıdalansa bolady. Ondaı kezde bıýdjetke salmaq túspeıdi. Iаǵnı, el qazynasynan bir tıyn da almaıdy. Korporasııa bul salany ózi rettep otyrady. Eki tarapqa da yńǵaıly bolar edi. Sharýalar qarjylaı qoldaý tabady, al memleket salyq esebinen respýblıkalyq bıýdjetti toltyrýǵa múmkindik alady. Mundaı ádis ekonomıkany serpiltip tastaýǵa septigin tıgizedi.
– Korporasııanyń quzyretin kúsheıtse, salada jemqorlyq beleń alyp ketedi dep qoryqpaısyz ba?
– Ondaı qaýip bar. Biraq qazir barlyq qujat sıfrlyq júıege aýystyrylǵan. Sharýalardyń qansha jeri bar, olar qandaı kólemde astyq jınady, mine osyndaı derekterdiń barlyǵy sol bazaǵa engizilgen. Ony «Qoldaý» júıesi arqyly kez kelgen adam baqylaı alady. Sondyqtan barmaq basty, kóz qystyǵa jol berilmeıdi dep oılaımyn. Onyń ústine, aýyl sharýashylyǵy basqarmalary turaqty túrde monıtorıng jasap tursa, sharýalar da aılaǵa baspas. Áıtpese, jıǵan-tergen ónimin qambasyna salyp, tyǵyp qoıatyn dıqandardy da kezdestirdik. Olar astyqqa suranys artqan boıda, sheteldikterge qymbat baǵaǵa satyp jiberýge tyrysady. Sóıtip, birden tolaıym tabysqa kenelgisi keledi. Ondaı dıqandardyń kesirinen keıde astyq ónimderi az jınalyp jatady. Tipti, ishki naryqty toltyra almaı qalatyn kezder bolady. Sonyń kesirinen nan baǵasy da, un da qymbattaıdy. Halyqtyń qaltasyna salmaq túsedi. Mundaıdy álbette boldyrmaý kerek.
– Al latıfýndısterdiń áreketin qalaı baǵalar edińiz?
– Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev «Jer sheteldikterge satylmaıdy, jalǵa da berilmeıdi» dep kesip aıtty. Muny zańmen bekitýdi tapsyrdy. Sóıtip, daýly máselege núkte qoıdy. Biraq biz myna jaıtty esten shyǵarmaýymyz kerek. Qazir sheteldikter seriktes retinde bizdiń naryqqa kirip jatyr. Sóıtip, Qazaqstannyń sapaly astyǵyn ózderine jappaı alyp ketedi. Ony baqylap jatqan eshkim joq. Menińshe, azyq-túlik korporasııasyn biryńǵaı operator retinde bekitse, mundaı bassyzdyq bolmas edi. Sodan keıin, at shaptyrym aýmaqty alyp alyp, sony jalǵa ótkizip jatqan latıfýndıster jetip artylady. Azyq-túlik korporasııasy osylardy da tekserip, ıgerilmeı jatqan jer telimderin sot sheshimimen memleket menshigine qaıtaryp alý kerek. Jerdi qolynan is keletin, egin egip, astyq jınaıtyn naǵyz dıqandarǵa berý kerek. Muny Elbasy kezinde birneshe ret qadap aıtqan. Sol kezde ǵana aýyl sharýashylyǵy salasy órken jaıady. Osyny túsinetin ýaqyt jetti.
Odan keıin, «Otbasy banki» negizinde «Agrarlyq» bank qurý kerek. Qazir sharýalar jerdi jalǵa alady, biraq is júrgizýge kelgende aqsap qalady. Nege? О́ıtkeni olar qarjylaı qoldaýǵa muqtaj. Eger jalǵa alǵan jer telimderin ekinshi deńgeıli bankterge kepildik retinde qoısa, sóıtip jeńildetilgen nesıe alsa, ol sharýa kábisin órkendetýge múmkindik alar edi. Bir jalǵa alǵan jerlerdi – kepildikke qoıý degen bıznes kózine aınalyp ketpeýi kerek. Sol sebepti, olardyń isin prokýratýra jiti qadaǵalaýy tıis. Eger áldekim jalǵa alǵan jerin ıgermese nemese jerin keptildikke qoıyp, nesıe alsa, sodan jumysyn óndire almasa, álgi telimderdi dereý memleket menshigine ótkizý kerek. Menińshe, fermerlerge múmkindik berilý kerek. Qolynan is keletin qanshama adam júr. Biraq solar qoldaý taba almaıdy. Eger «Agrarlyq» bank qurylsa, sharýalar jumystaryn shıratyp keter edi.
– Áńgimeńizge raqmet!