Elordalyq Q.Qýanyshbaev atyndaǵy akademııalyq qazaq mýzykalyq drama teatry ujymy jańa ǵımaratqa kóshkennen keıingi birneshe aıǵa sozylǵan úzilisten soń alǵashqy premerasyn kórermen nazaryna usyndy. Jyl kelgendeı jańalyqtyń jarshysy bolǵan qoıylym qazaqtyń ardaqty tulǵasy Qunanbaı О́skenbaıulynyń sahnadaǵy kórkem beınesin jańasha qyrynan ashýǵa baǵyttaldy. Spektakldiń qoıýshy rejısseri – Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri Bolat Uzaqov, avtory – Talasbek Ásemqulov.
«Abaıdyń shyqqan bıigi – Qunanbaıdyń ıyǵy» degen el arasynda jaqsy bir sóz bar. Alaıda Alashqa Abaıdaı alypty syılaǵan taýtulǵanyń qaıratkerligi túrli saıası sebepter astarynda kómeskilenip, el úshin sińirgen eresen eńbegi uzaq ýaqyt boıy óziniń tarıhı ádiletti baǵasyn almaı keldi. Olaı deıtinimiz, uly Muhtar Áýezovtiń «Abaı joly» roman-epopeıasyndaǵy Qunanbaı beınesi bizge tulǵanyń shynaıy beınesin búrkemelep, ádiletsiz, qatygez, zorlyqshyl ozbyrdyń syr-sıpatyn berip, jalpy qaıratker jaıly túsinigimiz sol negizde qalyptasty emes pe?!
Araǵa sandaǵan jyldar salyp, tulǵa beınesin jańasha qyrynan tanýǵa baǵyttalǵan sony talpynystar búginde Qunanbaı qajyǵa degen burynǵy túsinik-tanymdy túbegeıli ózgertti. Onyń aıqyn aıǵaǵy – jazýshy Talasbek Ásemqulov kınossenarııi negizinde Qazaqstannyń halyq ártisi Doshan Joljaqsynov 2015 jyly túsirgen «Qunanbaı» tarıhı dramasy bolsa, mine sol izdenis izderi úzilmeı araǵa týra alty jyl ýaqyt salyp teatr sahnasy arqyly jáne bir sony saraptaýlarǵa ulasyp jatqandyǵy kóńilge esepsiz qýanysh syılaǵany sózsiz.
Ras, Q.Qýanyshbaev atyndaǵy akademııalyq Qazaq mýzykalyq drama teatry ujymynyń Abaı, Abylaı han, Kenesary, Zere, Shoqan, Ámire, Sáken, Muqaǵalı, Farıza syndy tulǵalar tabıǵatyn sóıletýdegi baı tájirıbesi Qunanbaıdyń kórkemdik álemin ashýda da súrinbeıtindigine sendik. Alaıda «Birtýar Talasbek Ásemqulovtyń áldeqashan kıno tilinde sóılep, kórermenine keńinen tanylyp úlgergen belgili kınossenarııin sahnaǵa ákelý qanshalyqty utymdy bolar eken?» degen kúmánniń de kóńilde qylań bere qalǵany jasyryn emes. Ol kúdikti biz ǵana emes, rejısserdiń ózi de sezinip, jańa qoıylymǵa úlken táýekelmen kirisipti.
– Bul «Qunanbaı» – meniń kórýimdegi, rejısserlik tól tanýymdaǵy Qunanbaı. Áý basta shyǵarmany alǵanda álbette kúmán boldy. О́ıtkeni Talasbek Ásemqulov aǵamyzdyń kınossenarııi boıynsha osydan birneshe jyl buryn fılm túsirilip, kórermenniń baǵasyn da áldeqashan alyp úlgerdi emes pe? Endi sol dúnıeni sahnaǵa shyǵaryp qandaı jańalyq ákele alamyn dep oıladym. Sondyqtan bolar, atalǵan materıaldy teatr akteri Erlan Malaevtyń 50 jyldyq mereıtoıyna oraı áriptesterdiń usynysymen oqýǵa kiriskenimmen, ssenarıı spektaklge aınalyp ketedi-aý degen oı-qulshynys mende múldem bolǵan joq. Tek belgili týyndyny taǵy bir márte oqyp, jaqynyraq tanysyp, oılanyp kóreıin dedim. Biraq shyǵarmany qolǵa alǵanda Qunanbaıdyń abaqtyǵa túsetin epızody, ondaǵy bas keıipkerdiń ishki jan dúnıesinde ótetin ózgerister meni qatty tolqytty. Osy negizde spektakl jasaǵym keldi. Iаǵnı qaharymen mańaıyn qaltyratqan Qunanbaıdyń túrmede ótken bir jarym jyldaǵy túsinigindegi túbegeıli tóńkeris, rýhanı kemeldený jolyna bastaǵan gýmanıstik oıy jańasha bir qoıylymǵa suranyp turǵanyn túsindim, – deıdi spektakl rejısseri, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri Bolat Uzaqov.
Iá, kúlli Tobyqtyǵa pir bolǵan Qunanbaı qajynyń ómir taǵylymy hám ustanymy qaı kezde de óziniń týrashyldyǵymen, ádilettiligimen qundy, baǵaly. Ony Ahat Shákárimulynyń esteligindegi Qunanbaıdyń nemeresi Shákárimge aıtatyn myna bir aqyl-ósıetinen de aıqyn ańǵarýǵa bolady: «Men abyroı, ataq alý úshin – eń aldymen adaldyq kerek, eshkimdi ala kórmeı, adalyna bolysý, kemtarǵa járdemdesý kerek degendi erteden oıyma bekittim. Men jasymda Alladan bylaı tiledim: «О́zime baq ber! Baq berseń, dáýlet ber! Ákimshilikti ber! Biraq eldi ózime qaratyp alǵansha istegen jaman qylyqtarymdy kesh! Sol tilekterimdi berip, kemelime kelgennen keıin, ol bergen baǵyńdy, dáýletińdi, ákimshiligińdi ornyna jumsaı almaıtyn bolsam, eki aıaqtynyń eń qory, eń sorlysy qyl» – dedim. Biraq balalarymdy, týysqandarymdy tatý-tátti qyl dep tilemedim. Ony da tilesem, beretin edi. Sol úshin tilegimdi aldym. Men eldi qaratyp, el basshysy bolǵannan keıin, qate ketpese, bile tura qııanat jasap, aramdy qoldaǵan, momyn, jetim-jesirdi jylatqan jerim bolǵan joq. Men adaldyqqa, kópke súıendim. Olar meni qıynnan qutqardy. Meni el – adal, ádil degen ataqqa bóledi. Meniń aıaǵymnan, jaǵamnan alyp, menimen kim jaýlasty? Týystarym jaýlasty! Meniń baǵymdy, abyroıymdy kim kúndedi? Týystarym! Syrttan kelip jaǵalaspady. Ishimnen jaý shyǵyp jaǵalasty! Syrttan ish jaýy jaman. Meniń kórgenimdeı jaǵdaıǵa ushyrasań da, aqty jaqta, jetim-jesirge, jylaǵanǵa bolys, járdem et! – dep, qulaǵyma quıa beretin deıtin Shákárim», dep jazady estelik avtory.
Bul úzindiden Qunanbaı qajynyń áýel bastan-aq aldyna uly murat qoıyp, ádilettiń jolyna erte túsken, aldy-artyn, alys-jaqynyn aıqyn boljaı bilgen kórgen hám kemeńger kelbetin, asa soqtaly tulǵalyq bolmysyn ańǵarýǵa bolady. Demek, Qunanbaı tabıǵatyna tek syrtqy faktorlar men mańaıyndaǵy adamdardyń, syrtqy kúshterdiń áreketi men pikiri negizinde baǵa berýden góri, tulǵanyń qatparǵa toly kúrdeli bolmysyn óziniń ishki arpalysy, tolqynysty oılary arqyly saraptaý áldeqaıda utymdy qadam bolar edi. Osyny negizge alǵan rejısser sahnada sátti izdenis kórsetedi. Bizdegi kıno, teatr álemindegi kóp qaıtalanatyn úrdisteı – kıno nusqany aına-qatesiz sahnaǵa kóshirip almaı, oıly týyndydan rejısser óziniń sony súrleýin tabýǵa umtylady, tyń formalyq saraptaýǵa barady. Osy jaǵynan kelgende Qunanbaıdyń sahnadaǵy portreti qarapaıym adamı hám pendeýı turǵyda barynsha sátti ashyldy deýge bolady.
Al endi akterlik izdeniske kelsek, bul jaǵynan talasty suraq ta, kórermen retinde qabyldaýǵa qıyndaý olqylyqtar da kezdeskendigin atap ótýge tıispiz. Basty róldegi eki quramda oınaǵan qos akter – Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri Erlan Malaev pen Nartaı Saýdanbekulynyń Qunanbaı beınesin saraptaýdaǵy izdenisteri tulǵa tabıǵatyn taný turǵysynan da, tıptik beıne boıaýyn berýdegi izdenisi jaǵynan da bir-birinen aıtarlyqtaı erekshelengenimen, alaıda qos sahnager oıynynan estelikterden oqyp tanyǵan qajy, bolys, tulǵa, qaıratker Qunanbaıdyń mysy men tereńdigin, ókinishke qaraı, kóre almadyq. Ásirese, bul jaǵy Erlan Malaev oıynynda tipti solǵyn. Basqany aıtpaǵanda, qarapaıym ǵana antropologııalyq hám tıptik beıne uqsastyǵy jaǵynan da akter Erlan Malaev beınesi Qunanbaı bolmysynan kóp alshaq. Álbette, bul zamanda ol dáýirdiń Qunanbaıyn kórgen eshkim qalǵan joq dersiz. Áıtse de, teatrǵa kelgen bes qazaqtyń keminde úsheýi «Abaı jolyn» oqydy emes pe?! Sondaǵy Qunanbaıdyń keskindemesin, jalpy tulǵanyń bar bolmysyn oısha kóz aldyńyzǵa ákeltkizetin myna sýretteýdi oqýdyń ózi-aq keıipkerdiń jalpy beınesin aıqyn kórsetip turǵan joq pa?! Endeshe, alysqa barmaı-aq, kóńilde jattalyp qalǵan sol úzindini eske túsirip kóreıikshi:
«...Qyryn otyrǵan ákesiniń úlken, kesek pishini Abaıǵa jartylaı ǵana kórinedi. Túsi sýyq. Qara sur júzine bozǵyldanyp túgi de shyǵyp alypty. Jalǵyz ózi uzaq sóılep otyr. Zor daýysynda yza men zil bar... Ákesiniń at jaqty kelgen, uzyn sopaq basynyń qulaqtan joǵarǵy jeri qaz jumyrtqasyndaı kórindi. Onsyz da uzyn, úlken betine up-uzyn bop dóńgeleı bitken saqaly qosylǵanda, basy men beti bir óńirdeı. Sonda Qunanbaıdyń jalǵyz saý kózi, onyń kóterińki jal-tumsyǵynyń sol ıyǵyna shyǵyp alyp, qalǵymaı, saqshydaı baǵyp, osy óńirdi qalt etpeı kúzetip turǵan sııaqtanady. Jalǵyz kóz shúńet emes, tompaqsha. Kirpigin de sırek qaǵady. Iyǵyna bota ishigin jamylyp, shalqııa otyryp sóıleıdi», dep sýretteıdi Muhtar Áýezov.
Endeshe, teatrǵa kelgen kórermen eń áýeli osy uqsastyqty izderi anyq. Biz de sóıttik. Syrtqy uqsastyqty aıtpaǵanda, jalpy akter Erlannyń sahnalyq harakterin, akterlik amplýasyn jiti tanıtyn kózi qaraqty kórermen kesek ról akterdiń oń jambasyna kelmegenin, ıaǵnı Qunanbaıdyń Erlandy azdap «jatyrqaǵanyn» birden baıqaıdy. Kerisinshe, daıyndyq ýaqytynyń tym qysqa bolǵanyna qaramastan nebári 15 kúnniń ishinde kúrdeli beıneniń kiltin tabýǵa umtylǵan akter Nartaı Saýdanbekuly oıynyndaǵy birdi-ekili kemshilikti eskermegende, sahnager saraptaýynan jalpy tabysty izdenis izderin kóre aldyq. Uzaq ýaqyt úzilisten soń sahna tórine qaıta shyqqan ártis oıynynda keıipkerine degen sheksiz súıispenshilikpen birge qalyń kórermenine baǵyttalǵan saǵynyshtyń ystyq lebi de aıqyn sezilip turdy.
– «Qulasań – nardan qula» deıdi ǵoı. Qunanbaı rólinde baǵymdy synap kórsem dep rejısserge usynysty ózim aıtqanymmen, róldi alǵan soń onyń jaýapkershiligin sezinip, qatty qobaljydym. Biraq «sheshingen sýdan taıynbas» demekshi, birden daıyndyqqa kiristim. Týra maǵynasynda kúndiz kúlki, túnde uıqyny umyttym. Qunanbaı – men úshin asý bermes asqar boldy. Alaıda bul qıyndyqty qalaı da jeńýim kerek edi. О́ıtkeni bizde, qazaq teatrlarynda faktýrasy kelisken, boıy uzyn, alyp akterlerdiń úlken tragedııasy bar. Olardy rejısserler kileń ur da jyq batyr, balýandardyń, qara kúshtiń ıesi retinde kórinetin bir plandaǵy rólderge salady. Meniń de osy ýaqytqa deıin oınaǵan rólderimniń kópshiligi Balýan Sholaq bastaǵan alyp kúsh ıeleriniń adýyn beıneleri eken. Osy qaǵıdany buzǵym keldi. Akter retinde kórermenime ózimdi oıly, oılantatyn beınede kórsetýdi kóksedim. Kezinde Doshan Joljaqsynovtyń «Qunanbaı» fılminde Qunanbaıdyń kómekshisiniń rólin oınaǵanmyn. Sonda júrip Qunanbaı boıy uzyn, ıyǵy kıiz úıdiń ýyǵyna tıip turatyn alyp kisi bolǵan degen derek estidim. Keıin ózim úshin izdenip, Qunanbaı jaıly qyzyqty derekterge keziktim. Osynyń bári maǵan daıyndyq barysynda kómekke keldi, – deıdi akter Nartaı Saýdanbekuly somdaǵan keıipkeri týraly tolǵanyp.
Iá, Qunanbaı – kúrdeli beıne. Buǵan táýekel etý kez kelgen sahnagerge qol emes. Áıtse de alda kezdeser qıyndyqtardyń jaýapkershiligin sezinip, batyl iske kirisken trýppa eńbegi shyn máninde qurmetke laıyq. Osy turǵyda qoıylymdy mýzykamen kórkemdegen Oljas Jaqypbek, ssenograf – Qanat Maqsutov, kostıýmder boıynsha sýretshi Shynar Elembaevanyń jumystaryn aıryqsha atap ótkimiz keledi. Tek bir ǵana másele – jaryq qoıýshy mamandar jaryq qoıýda áli de jan-jaqty izdense degen tilegimiz bar. О́ıtkeni qoıylym boıy biryńǵaı kúńgirt boıaýǵa arqa súıeý – spektakl dınamıkasyn tejep, qoıylymnyń birsydyrǵy sıpat alýyna áser etkeni anyq. Osyndaı azdy-kópti kemshilikterdi eskermegende, jalpy jan-jaǵy tep-tegis, oqıǵasy shıryqqan, mazmuny jumyr shyqqan jaqsy qoıylymnyń kýási boldyq. Aqysh Omar, Janat Shaıkına, Janqaldybek Tólenbaev, Keńes Nurlanov, Syrym Qashqabaev, Jánibek Musaev, Qýandyq Qystyqbaev, Nurken О́teýilov, Ashat Sultan, Janat Ospanov, Oljas Jaqypbek, Shah-Murat Ordabaev, Jasulan Erbolat, Nursultan Esen bastaǵan akterler izdenisine rıza kóńilmen kórermenge qosylyp biz de tolassyz qol soqtyq, ónerli ujymǵa sheksiz yqylasymyzdy arnadyq. «Qunanbaı» – qazaq teatr qorjynyna qosylǵan kesek týyndy.