Qazaq eliniń óz aldyna Táýelsizdigin alǵanyna úsh jylǵa aıaq basqan 1994 jyldyń jazy edi. Dańqty sportshy, belgili taekvondoshy, alashshyl azamat Mustafa О́ztúriktiń óziniń ata-babalarynyń súıegi jatqan Maqanshy, Jarbulaq (qazirgi Qabanbaı aýyldyq okrýgi) aýyldaryna quran baǵyshtaýǵa kelgen sapary elde ınflıasııa, ekonomıkalyq quldyraý bastalǵan, jurttyń nan taýyp jeýi qıynshylyqqa aınalǵan shaq bolatyn. Alaıda, halyqtyń Mustafaǵa degen shyn yqylasy men adal mahabbatyna bulardyń bári de kedergi bola almady.
Arda týǵan azamatty Úrjar áýejaıynan jerlesteri alqyzyl gúl shoqtarymen, rııasyz shyn peıilderimen taıly-tuıaǵy qalmaı qarsy alyp, aıaǵyn jerge tıgizbeı 30 shaqyrymdaı jerdegi Maqanshy aýdanyna alyp ketti. Sol bir arqa-jarqa ystyq saǵynyshty kezdesýdiń basy-qasynda bolǵan Úrjar aýylynyń ákimi Saılaýǵazy Sharyqbaev bylaı dep eske alady:
– 1994 jyly Almatydan jerles dosym, synyptasym, belgili kásipker Berikbolat Beısekenov telefon shalyp: «Sáke, jaqyn arada Maqanshyǵa dańqty sportshymyz, taekvondoshy Mustafa О́ztúrikti alyp baramyn. Jalǵyz emes, janynda eki-úsh joldasy bolady. Ol kisiniń arǵy tegi osy Maqanshy óńirinen ekenin bilesiń. Ata-babalarynyń basyna quran oqyp, el-jurtpen kezdespek. Árıne, ol kisi asyǵys emes. Kele sala bir qonyp, qaıtyp ketpeıtini belgili. Eki-úsh kún atamekenimen qaýyshyp, el-jurtty aralaıdy. Soǵan daıyndal, qarajat jaǵynan tartynba, ózim tóleımin», dep birneshe tapsyrma berdi. Ol kezde meniń de Maqanshy aýdandyq munaı bazasynyń dırektory kezim, aýdandyq máslıhattyń depýtatymyn. Qýanyshty habardy estisimen, birden ázirlikti bastap kettik. Maqanshy aýylynyń ortalyǵyndaǵy qonaq úıden bólmeler daıyndadyq. Birden osyndaǵy taǵy bir dosymyz, belgili kásipker Serikqalı Ishpekbaevpen habarlastym. Mustafa degende kim aıansyn, ol jigit te baryn aıanbady.
Taekvondo sheberin taı soıyp kútken edi
Sonymen, mártebeli meımandardy Maqanshy aýdanynyń ákimi Jeken Jamantaev, máslıhat hatshysy Máden Mázembıev, aýdandaǵy beldi sportshylar, aýzynyń dýasy bar aqsaqaldar qarsy aldy. Berikbolat aýdan ortalyǵynda ornalasqan meımanhanadaǵy apa-jezdesine qonaqtardyń as-sýyn daıyndattyryp, jigitterdi ornalastyrdyq. Keshinde qonaqasy qyryq shaqty adamǵa Serikqalı Ǵalymjanulynyń úıinde berildi. Mustafa О́ztúrik keldi degen habardy estip, kórgisi keletin, onymen suhbattasqysy nıetti aýyldastar sanynda esep joq. Sonymen, sol kúni bári de arqa-jarqa áńgimelesip, ara-arasynda aýdan ónerpazdarynyń konserttik nómirlerin tamashalap, tańǵy saǵat 5-ke deıin otyrdyq. Sonda bir baıqaǵanym, qonaǵymyz eldik máseleni kóbirek qaýzaǵandy súıedi eken.
Jalpy, Keńestiń solaqaı saıasatynyń kesirinen bolǵan asharshylyq zamanda osy óńirden Qytaı eline ketken Mustafa О́ztúriktiń atalary ol jaqtan da saıa taba almaı, Túrkııaǵa qonys aýdarýdy jón dep tabady. Olar Gımalaı taýyn asyp, Úndistan, Pákistandy kókteı ótip, keıin Túrkııaǵa kelip qonystanady. Árıne, kóp qıynshylyqtardy bastan ótkeredi. Keıin óz aldaryna kásip ashyp júrgizedi. Búgingi kúni barlyǵy da baıqýatty turady eken. Mustafa 1954 jyly Túrkııanyń Kaısere qalasynyń Musahodjaly aýylynda dúnıege keledi. Túrkııadaǵy mektepti támamdaǵan ol Taıvan halyqaralyq ýnıversıtetine jýrnalıstıka mamandyǵy boıynsha oqýǵa túsedi. Ol osy oqýda júrip, bos ýaqytynda shyǵys jekpe-jeginiń biri sanalatyn taekvondonyń qyr-syryn meńgergen. Belgili kınoakter, shyǵys jekpe-jeginiń birtýary sanalatyn Brıýs Lımen bir zalda jattyǵady. Ýnıversıtetti bitirgen tusta, altynshy dan qara belbeýiniń ıesi atanady. Jalpy, Mustafa О́ztúrik baýyrymyz mundaı dárejege jetken tuńǵysh qazaq. Kerek deseńiz, bul ataqty alǵan alǵashqy musylman balasy. Túrkııanyń Ystambul qalasynda, keıin Germanııanyń Mıýnhen qalasynda taekvondo mektepterin ashady. Álemge áıgili shákirtter tárbıeleıdi. Qazaq balasynyń jat jerde júrip, osyndaı bıik belesterdi baǵyndyrǵanyna qalaı súısinbeısiń!? Qazir Mustafa О́ztúrik ashqan taekvondo federasııasy elimizde de jumys istep keledi. Bul jerden de álemge áıgili sportshylar kóptep shyǵýda.
Ákesi Káben birneshe kitap jazypty
...Tańerteń Mustafa О́ztúrikti qaýmalaǵan jurt ony alyp, aýdan basshysymen birge on shaqty mashınamen Jarbulaq aýylyna keledi. Aýylǵa kirgen soń Mustafa meshitke kirip, ata-babalar árýaǵyna baǵyshtap quran oqydy. Osy jerde Mustafa baýyrymyzdyń Álkenbaı, Tólebaı degen atalary ómir súrgen eken. О́zderi el basqarǵan, bı bolǵan azamattar kórinedi. «Meniń ákemniń aty – Káben. Jalpy jurt ákemdi qajy Káben dep tanıtyn. Ol kisi birtalaı kitap jazǵan adam. Alaıda, ol kitaptary baspaǵa shyqpaǵan», dep aǵynan jaryldy ol jıylǵan jurt aldynda.
Jarbulaq aýylynda Mustafa óziniń atalalas aǵaıyndarymen kezdesip, kóristi. Saǵynyp qalǵan el-jurt alystan kelgen qandas baýyryn jibergisi kelmeıdi. Qaıda barsań da ystyq yqylasyn bildirip, alqalaǵan jurt.
– Aıtpaqshy, bir qyzyq jaıdy aıta keteıin. Qutı ózeniniń boıyndaǵy bir eńseli zırat basyna toqtap, quran oqıtyn kezde árkim tizesiniń astyna basatyn kardon qaǵaz, shúberek izdep abyr-sabyr bolyp jatqan shaqta Mustafa janyndaǵy úsh joldasymen qara jerge tize basyp otyra-otyra ketkenin kórip, óz isimizge qymsynyp qalǵan edik. Birinen keıin biri Quran súrelerin ádemi maqamdarymen zaýyldata oqyǵan kezde ateıstik qoǵamnyń tól týyndylary – bizder kózderimizben jer shuqyp qalǵan edik. Mine, týǵan jeriniń, qasıetti topyraqtyń qadirin biletin azamat deseńshi. Quran oqylyp bitken soń ózderi jan qaltalarynan oramaldaryn alyp, sol jerdiń topyraǵynan shúberekke túıip alysty.
Mádenıet úıindegi maǵynaly kezdesý
Budan keıin qurmetti qonaqtar Maqanshy aýylyndaǵy Mádenıet úıinde jurtpen kezdesti. Jurt kóp jıylypty. Ine shanshar oryn joq.
– Sol kúni bir keremet kezdesý boldy, – deıdi Saılaýǵazy Orynbaıuly, –Maqanshydaǵy mundaı kezdesýdi Qurandy qazaqshaǵa aýdarǵan Halıfa Altaımen, belgili jazýshy Qabdesh Jumadilmen ótken júzdesýlermen ǵana salystyrýǵa bolar. Aýdan basshysy J.Jamantaev, kásipker B.Beısekenov, taǵy birneshe azamattan keıin sóz Mustafa О́ztúrikke berildi. Halyqtyń oǵan degen yqylasynda shek joq. Dý-dýdan keıin Mustafa Qabdenuly qyrandaı kózderi jarqyldap ornynan turyp sóıledi. О́mirbaıanyn, qıynshylyǵy mol ómir jolynan syr sherte kelip, óziniń aýylda júrgen kezinde balalardyń «Men Mustafa О́ztúrik bolamyn», degenin estip, «Sender Mustafa О́ztúrik bolmańdar! Ǵalym, jazýshy, aqyn, pedagog bolyńdar», deýiniń ózi úlken qarapaıymdylyq qoı. Kerek deseńiz, ulylyq dese bolady.
Tuńǵysh Prezıdentimiz Nursultan Nazarbaevtyń saıasatyn qoldaý kerektigin, taıaý arada Qazaqstannyń álem boıynsha aldyńǵy oryndardan kórinetindigin aıtty. Esimde qalǵany, zaldan bir adam: «Qaraǵym, dúnıe júzinde aralamaǵan eliń neken-saıaq kórinedi. Álemdegi eń baı memleket qaı el eken?» dep suraq qoıdy. Sol kezde ol qarshyǵa kózderi bir jarq etip qomdanyp aldy da: «Iá, men álemniń damyp ketken memleketteriniń bárinde de boldym. Aralamaǵan, men óner kórsetpegen el kemde kem. Al endi Qazaqstan táýelsizdigin jańa ǵana alǵan, táı-táı basqan jas el. Sondyqtan, ózimizdiń Prezıdentimizge ılanyp, sonyń sońynan erýge shaqyramyn. Sonda ǵana ozyq elderdiń qataryna qosyla alamyz. Buǵan men kámil senemin. О́ıtkeni bizdiń jerimiz óte baı, elimizdiń rýhy bıik. Ágárakı, bet-betimizbenmen ketip, aýa jaıylsaq, el bolýdyń aýyly alys, aǵaıyn», degen edi.
Búginde Tarbaǵataıdyń kúngeıi – Maqanshy óńiri óz oǵlandary Mustafa batyrdy saǵynyshpen eske alady. Ras, has batyrdy eli umytpaıdy. Qurmet kórsetilip jatyr. Almaty kósheleriniń birine Mustafa О́ztúriktiń aty berildi. Mustafa О́ztúrik jaıly «Baryp qaıt, balam, aýylǵa», «Alashtyń aıboz uly» atty fılmder túsirildi.
...Eliniń mańdaıyna syımaı ketken qaıran Mustafa sol bir 1995 jyldyń 11 naýryz kúni Almatydaǵy Balýan Sholaq atyndaǵy sport saraıynda ótip jatqan kıkboksıng saıysyn tamashalaýǵa barady. Jarys aıaqtalǵannan soń ol ózin jaısyz sezinip turǵanyn baıqaıdy. Dárigerler dereý Mustafa О́ztúrikti Almatydaǵy Qazaqstan Prezıdenti Is basqarmasy medısınalyq ortalyǵynyń klınıkalyq aýrýhanasyna jatqyzady. Amal ne, ol ózin kótermelegen dúıim halqyn artyna qaldyryp, 1995 jyldyń 15 naýryzynda bul fánımen máńgige qoshtasty. Onyń súıegi qaryndasy Ferýhannyń jáne týystarynyń sheshimimen Ystambuldaǵy Gúneshli aýdanyndaǵy zıratqa, ákesiniń janyna jerlendi.
Berikhan TAIJIGIT,
Shyǵys Qazaqstan oblysy