Teńge teńselip tur

Naýryz aıynyń sońǵy aptasy teńge baǵamyn qalyptastyrý úshin birneshe ma­ńyzdy faktorymen este qaldy.  OPEK ke­lisiminiń tıimdiligi jaıly kúdik kún sa­nap kúsh alyp keledi. Teńge tek mu­naı baǵasy emes, ımport pen basqa fak­tor­lardyń qysymynda «entigip» qaldy.  

Sarapshylar dollardyń negizgi álem­dik valıýtalarǵa qatysty baǵamy ny­ǵaı­ǵanyn aıtady. Valıýta qunyna áser etetin taǵy bir úırenshikti faktor − energııa tasymaldaýshylar naryǵyn­daǵy jaǵ­daı men munaı qory týraly má­limetter. Brent markaly munaı bar­reli qunynyń tómendeýi teńge baǵa­myna da keri áser etken. Naýryz mere­k­e­siniń aldynda  otandyq qor bırjasyn­da dollar ortasha baǵamynan eki ese qymbat satylyp, dollardyń tap­shy­lyǵy baıqalǵan edi. Merekelik de­ma­lys­tan keıin ulttyq valıýtanyń aıyr­­bastaý baǵamy aldyńǵy aptadaǵy saýda-sattyqtyń ortasha baǵamymen salys­tyrǵanda 0,5%-ǵa álsiredi.

Ulttyq banktiń Monetarlyq operasııalar departamentiniń dırektory Nurjan Tursynhanovtyń aıtýyn­sha, ulttyq  valıýtanyń álsireýi eń aldy­men jańa lokdaýn aıasynda munaı­ǵa suranystyń qalpyna kelý qar­qy­ny­nyń belgisizdigine jáne damý­shy naryqtardaǵy táýekel-sentımentiniń nasharlaýyna baılanysty. «Aptanyń basynan bastap energııa tasymaldaý­shylar naryǵy qubylmaly boldy. Álemde COVID-19 aýrýynyń ósýi jáne birqatar Eýropa elderinde karan­tın­ shekteýleriniń kúsheıýi aıasynda su­ranystyń bolashaǵyna qatysty alań­­daýshylyq 22-23 naýryzda «qara al­tyn­nyń» baǵasyn bir barrel úshin 60 dollarǵa deıin, 7%-ǵa tómendetti. Alaı­da munaı kelesi kúnderi teńiz saýda jol­darynyń birinde qozǵalysqa kedergi kel­tirgen taıvandyq Evergreen Marine kom­panııasynyń konteınerlik tasymaldaýshysy arqyly Sýes kanalynyń buǵattalǵany týraly habarlamalar aıasynda tómendedi. Aldyn ala derekter boıynsha bul kólemi 13 mln barrelge deıin munaı jetkizilimin keshiktirýi múmkin», deıdi N.Tursynhanov .

Sýes kanalyndaǵy oqıǵa aıasynda energııa tasymaldaýshylar baǵasynyń túzetilýine qaramastan munaı baǵasynyń odan ári ósý-óspeýi belgisiz bolyp qalýda. Vaksınalardyń baıaý júrgizilýi, jańa lokdaýndardyń engizilýi ekonomıkanyń tez qalpyna kelýine kedergi keltiredi jáne pandemııanyń órshýine baılanysty Eýropada áýe qatynasynyń jýyrda ashylýy da ekitalaı.

Álemdik valıýta naryǵyndaǵy teris táýekel-sentımenti de damýshy elder­diń valıýtalaryna keri áserin tıgizý­de. Aı­talyq, Túrkııa prezıdenti R.Erdo­ǵan­­nyń Ortalyq bank tóraǵasyn aýys­ty­rý týraly sheshiminen keıingi apta túrik lırasynyń 17,3%-ǵa kúrt ál­si­reýi­men bastaldy. Buǵan deıin bu­qara­lyq aqparat quraldarynda mól­sher­lemeni kóterýge qarsy bolǵan Sahap Kvad­jıoǵly Ortalyq banktiń sońǵy eki jyl­daǵy úshinshi tóraǵasy bolyp taǵa­ıyn­daldy. Aptanyń basynda kúrt quld­yr­a­ǵ­annan keıin valıýta eńsesin sál tiktedi.

Ulttyq bank ókiliniń sózinshe, re­seı­­­lik banktiń negizgi mólsherlemeni kóterýi­ne qaramastan rýbldiń álsireýi jal­­ǵas­ty. Aptanyń basynan bastap Re­seı valıýtasy dollarǵa qatysty 3,5%-ǵa ál­siredi. Buǵan munaı baǵasynyń tómen­deýi sıpatyndaǵy teris faktor jáne sheteldik ınvestorlardyń jańa sanksııa­lardyń jarııalanýyn kútip, rýbldik oblıgasııalardan bas tartýy yqpal etti. Máselen, apta basynan beri 10 jazǵy federaldy qaryz oblıgasııalarynyń  kiristiligi bir sátte 7,31%-ǵa deıin jetip, 7,23%-ǵa deıin 13 bazıstik tarmaqqa kóterildi. «Quldyrap bara jatqan rýbldik memlekettik borysh naryǵyn qoldaý úshin Reseı Federasııasynyń qarjy mınıstrligi seısenbide FQO aýksıondarynan bas tartyp, 2021 jylǵy I toqsandaǵy 1 trln rýbldik toqsandyq jospardyń 403 mlrd rýblin ǵana ornalastyrdy. Bul sheshim memlekettik oblıgasııalar naryǵyndaǵy ahýaldy azdap qalypqa keltirýge septigin tıgizdi», deıdi N.Tursynhanov.

Jalpy alǵanda, ınvestorlardyń táýe­kelge áýestiginiń tómendeýi men Eýro­­pa­daǵy koronavırýs tóńiregindegi ahýa­l­dyń nasharlaýyna baılanysty ap­ta­nyń basynan bastap, damyǵan elderdiń valıý­ta ındeksine qatysty 0,7% bolǵan dol­lar­dyń nyǵaıýy jalǵasýda. J.P. Morgan (EMCI) dereginshe damýshy elderdiń valıýta ındeksi aptanyń basynan bastap 2%-ǵa derlik álsiredi.

Teńgeniń aıyrbastaý baǵamy syrtqy faktorlardyń serpinine sáıkes qalyp­tasady. Munaıǵa suranys perspektıvalaryna qatysty belgisizdiktiń saqtalýy jáne damýshy elderdiń aktıvterine baılanysty ınvestorlardyń táýekelge áýestiginiń álsireýi ulttyq valıýtanyń baǵamyna áserin tıgizýde.

Qazaqstan qarjygerleri qaýymdas­tyǵynyń jetekshi sarapshysy Mereı Isa­bekovtyń pikirinshe, syrtqy jaǵ­daılar ulttyq valıýtaǵa qysym jasaıdy. Atap aıtqanda, AQSh pen Qytaı arasyndaǵy shıelenistiń kúsheıýi táýekelge degen suranysty azaıtyp, paıda bolǵan na­ryqtyq valıýta men aktıvtiń qunyn tó­mendetedi. Onyń pikirinshe, aldaǵy kún­deri geosaıası qaýip-qatermen baılanysty ja­ǵymsyz jańalyqtar algorıtmi basym bolýy múmkin, bul munaı baǵasyna, son­daı-aq rýbl men teńgege qysym jasaıdy.

Kelesi sarapshy Ilııas Isaevtyń piki­rin­she, koronavırýstyń saldarynan bolǵan ekonomıkalyq problemalar da teńge baǵamyna keri áser etip jatyr. Álemdik ekonomıkadaǵy reses­sııa 2022 jyldyń alǵashqy jarty­sy­na deıin jalǵasýy múmkin degen sarap­shylar boljamy shyndyqqa aı­na­latyn túri bar. Sebebi dollardy ús­tep qorektendirý eń tómengi mól­sherinde. Budan ári ol shegine almaıdy. Demek dollardy ústep qorektendirý kóterilmeıinshe, álemniń AQSh-tan basqa memleketterinde «jaqsartý nyshanyn» kórý qıyn bolady. «Al dollardy ústep qorektendirý mólsherin kóteretin bolsa, onda AQSh  ekonomıkasy resessııalyq jaǵdaıyn tereńdete túsedi. Osy ýaqytqa deıin munaı baǵasynyń sonshalyqty jyldamdyqpen óspeýine Reseıdegi munaı eksporttaýshylarynyń óndiris kólemin 10 paıyzǵa ósirýi áser etken. Muny  OPEK karteliniń sarapshylary aıtyp jatyr. Onyń  ishinde, ásirese daıyn taýar eksporty qomaqty úles ıemdenetin elder meılinshe qıynshylyqqa dýshar bolýy múmkin», deıdi qarjyger I.Isaev.

  Sarapshynyń aıtýynsha, qazir qarjy treıderleriniń aıy ońynan týdy. Olar ishki naryqta dollarǵa suranysty kúrt arttyryp, teńge baǵasyn qoldan arzandatyp jiberýi de ábden múmkin. «Qazir teńge ishki jáne syrtqy faktorlardyń qysymynda tur. Sondyqtan, muny teńge baǵamyna mýltıplıkatıvti áser etetin jaıttardyń biri deýge bolady. Muny eskersek, Qazaqstanda ekonomıka ósimi baıaýlap, eksport pen ımport kólemi azaıady, ıaǵnı jaǵdaı máz emes. Devalvasııa salqynyn Reseı rýbliniń jaǵdaıyna qarap baǵamdaıtyn boldyq. Qazir eldiń altyn-valıýta qoryn ońdy-soldy aıamaı jumsap jatyrmyz. Bulaı jalǵasa berýi múmkin emes», deıdi qarjyger.

Qarjyger atap ótkendeı, qymbat dollar − suranys pen usynysqa negizdelgen tendensııa ǵana. Munaı baǵasy da ulttyq ekonomıkaǵa áseri qaýip tóndiretin nemese gúldendirip jiberetin deńgeıde emes. Dollar aldaǵy ýaqytta arzandaýy múmkin. Biraq arzan dollar Ulttyq bankti bosańsytyp almaýy tıis. Dollardy qoldan qymbattatý óz mindetin atqardy. Sondyqtan dollar baǵamyna qarap eleńdeı beretin kez emes qazir. Úkimet pen Ulttyq bank dollar men teńge baǵa­my­na eleńdeı bermeı, IJО́-ge jol ashatyn tetikter jaıly oılaýy tıis. Qazir dol­lar­dyń baǵamyna tutynýshylardyń, ın­ves­torlardyń alabóten yqylasy da dem berip turýy ábden múmkin. Bul dollarǵa, odan qalsa dollarǵa baılanǵan ımportqa degen táýeldiligimizdi tereńdetip jiberdi. «Keıbir sarapshylar «Ulttyq bank qor bır­jasy arqyly aınalymdaǵy dollar­dy keri satyp alýy múmkin» degen bola­tyn. Eger ol ras bolsa, naryqtaǵy teń­ge aınalymynyń azaıýy dollar pozı­sııa­synyń kúsheıýine negiz boldy. Eks­port­taýshylar tarapynan dollardy satý kólemi azaıyp, munaı baǵasy ótken jyl­ǵa qaraǵanda tómendegendikten, teńge nyǵaı­ma­dy. Al ımport ósimine baılanysty dollardy satyp alǵysy keletinderdiń sany artty. Sondyqtan dollardyń arzandaǵany nemese qymbattaǵany ekonomıkalyq ósimniń ındıkatory emes», deıdi I.Isaev.

ALMATY