Keseneden keshenge deıin: Joshy han tarıhı-mádenı nysanynyń qurylysy bıyl aıaqtalady

Eske sala ketsek, Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev 2019 jyly Ulytaýǵa ar­naıy kelip, halyqaralyq «Uly­taý-2019» týrıstik forýmynda sóz sóılegeninde bylaı degen edi: «Ata-babalardyń amanatyna adal bolý – bizge syn. Sondyqtan biz Altyn ordanyń negizin qala­ǵan Joshy hannyń esimin ulyq­taýdy mindetti túrde qolǵa alýy­myz qajet. Onyń tarıhı tul­ǵasyna álemniń nazaryn aýdaryp, kesenesin mádenı týrızm nysanyna aınaldyrý – óte mańyz­­dy mindet. Ulytaý – halyqaralyq deń­geıdegi etnografııalyq tý­rızm­niń ortalyǵy bolýy tıis. Bul jumystar Altyn ordanyń 750 jyldyǵyn merekeleý aıasyn­da bastalýy qajet». Mine, Prezı­denttiń osyndaı parasatty piki­rinen keıin, úlken iske qozǵaý sa­ly­nyp, sonyń nátıjesinde jo­ǵa­ryda aıtylǵan iri jobanyń tusaýy kesilgen bolatyn.

Naqtyraq aıtqanda, Joshy han tarıhı-mádenı kesheni­niń qury­lysy Memleket basshy­sy­nyń «Syndarly qoǵamdyq dıalog – Qazaqstannyń turaqtyly­ǵy men órkendeýiniń negizi» at­ty Qazaqstan halqyna Joldaýyn­da aıtylǵan mindetterdi júze­ge asyrý boıynsha Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń 2019 jyldyń 31 jeltoqsanyndaǵy №1059 Qaýlysymen bekitilgen «Ulyq Ulys» – Altyn Ordanyń 750 jyldyǵyn daıyndaý jáne merekeleý jónindegi is-sharalar» josparyna endi.

Tarıhı-mádenı keshenniń qurylysy 2020 jyldyń shilde aıynda bastaldy. Qarqyndy túrde júrgizilgen jumystardyń nátıjesinde búginde qurylystyń 90%-ǵa jýyǵy aıaqtalǵan. Qazirgi ýaqytta ishki árleý, aýlany abattandyrý, kógaldandyrý jáne ınjenerlik syrtqy jelilerdi qosý jumystary júrgizilýde.

Keshen qurylysymen mer­di­ger kompanııa – «Samǵa» JShS-i aınalysyp júr. Qury­lys ju­mystary júrip jat­qan keshenniń aýmaǵy óte aýqym­dy: ol 2,5 myń sharshy metrdi quraıdy. Onyń ishinde, 1,8 myń sharshy metr aýmaqta kórme zaly, ashana, 20 oryndyq qonaqúı men namazhana sııaqty bólimder ornalasqan.

Jospar boıynsha keshenniń qurylys jumystary keler jyly aıaqtalýy tıis bolatyn. Alaıda, qurylysshylar keshendi bıyl salyp bitiremiz degen nıette.

Merdiger kompanııa «Samǵa» JShS-niń ókili Ulan Naýryzbaev qu­rylys materıaldarynyń jet­ki­zilýi, jumys kestesiniń qa­tań saq­talynýy jáne jumys­ker­­ler­diń eńbekaqylaryn der kezin­de alýy boıynsha alańda­tarlyq esh­qan­daı másele joqty­ǵyn aıtady.

– Qurylys jumystaryna «Jumyspen qamtý jol kartasy» bo­ıynsha osy kúnge deıin 100 adam tartyldy. Mundaǵy ortasha jalaqy kólemi 140-150 myń teń­ge kóleminde. Qazir ǵımarattyń syrt­qy qurylys jumystarynyń 75-80 paıyzy oryndaldy, – deıdi ol.

Keshendegi jylytý júıesi elektr qýaty arqyly jumys is­teı­tin bolady. Qazirgi ýaqytta ny­sandy elektr jelisine qosý má­se­lesi tolyǵymen sheshilgen. Ta­ǵy­ bir aıta ketetin jaǵymdy ja­ńa­lyq – búginde Mádenıet jáne sport mınıstrliginiń tapsyrysymen Joshy han kesenesine restavrasııa jumystary júrgizilýde.

Tarıhı-mádenı keshenniń qurylysy tolyǵymen aıaqtalyp, ol paıdalanýǵa berilgende bizdiń aldymyzdan mynadaı kórinis shyǵatyn bolady: úlken dáli­z­diń kireberisine monıtor qoıylady, onyń kómegimen kesenege kelýshiler keshenniń ishki mazmunymen jáne Joshy han kesenesiniń tarıhymen tanysa alady. Barlyq málimet úsh tilde – qazaq, aǵylshyn jáne orys tilderinde usynylatyn bolady. Holdyń ortasynda «Báıterek» aǵashy ornalastyrylady. 3D formatyndaǵy jeke bólmede ejelgi qala jobasy kórinis tap­paqshy.

Tarıhı-mádenı keshenniń aýlasynda taqta otyrǵan Joshy han eskertkishi ornatylǵan. Bıik­tigi bes metr bolatyn bul mú­sin­niń avtory – Qazaq­stan Sýret­shiler odaǵynyń múshe­si Ǵazız Eshkenov. Eskert­kish ma­ńyn­da taqyryp­tyq tur­­ǵy­da bezendirilgen shatyr bolady. Shatyr kilemder­men jáne áshekeılermen kóm­keriledi, sonymen qatar sý­retke túsý­shilerge arnalyp sım­volıka­lyq taq ornatý da jos­parlanǵan. Taqtyń aldy­na Ketbuqanyń balaýyz músini men keshen aýmaǵynda «Aqsaq qulan» shaǵyn sáýlet nysandary men kúımeler, týlar, týtuǵyrlar qoıylady.

Keshen ǵımaratynyń tehnı­kalyq jaǵyna da tolyq­qan­dy kóńil bólingen. Atap aıt­saq, ekspozısııalar men demon­stra­sııalarǵa arnalǵan zaldar, namazhana, tamaq ishetin býfet-shaıhana, qyzmetkerlerdiń turýyna arnalǵan bólmeler, keshenge kelýshi saıahatshy qaýym men qonaqtarǵa arnalǵan demalys bólmeleri bolady.

Jezqazǵan qalasy ákiminiń orynbasary Zına Aqylbekova atalǵan keshenniń negizgi maq­saty men mindeti – qazaq halqy­nyń qalyptasý tarıhynyń mańyz­dy kezeńderiniń birine turǵyn­dardyń qyzyǵýshylyǵyn arttyrý úshin kelýshilerdi tartý ekendigin aıtady.

– Jobany júzege asyrý bary­synda Qazaqstan halqy Jez­qazǵan qalasynyń ǵana emes, Uly­taý aýdanynyń da tarıhı nysandaryn aralaýǵa múmkindik alady. Sonymen qatar, bul nysan Jezqazǵan óńiri men elimizdiń baǵa jetpes mádenı murasyn na­sı­hattaýǵa da ıgi yqpalyn tı­gize­di degen senimdemiz, – deıdi Z.Aqylbekova.

Tarıhı nysandarǵa barar jolda kelýshiler úshin negizgi demalys orny – Joshy han kesheni men onyń aýmaǵynda ornalasatyn etnoaýyl bolady. Sonymen qatar, qolónershilerge ulttyq naqyshta kádesyılar satatyn oryndar ashý josparlanǵan. Ǵalymdarmen birlese otyryp, «Ulyq Ulys» ekspozısııasy ázirlený ústinde.

Ekskýrsııadan basqa, kelý­shi qaýymnyń bos ýaqy­tyn má­denı is-sharalar arqyly tıim­di, ári belsendi ótkizý jos­par­da bar. Demalys oryndary retin­de Jezqazǵan qala­syn­­daǵy qo­naq úıler men má­denı nysandar usynylady. Sonymen qatar, mar­shrýtqa Jezqazǵan qalasyn­daǵy tarıhı-arheologııalyq jáne Qanysh Sátbaev atyndaǵy tarıhı-óndiristik mýzeılerdi qosý, qalanyń kórikti jerlerimen tanysý uıymdastyrylady.

Sondaı-aq, qala ákiminiń orynbasary týrıstik klasterdi damytý aıasynda kelýshilerdi qyzyqtyrý úshin týrıstik fırmalarmen birlesken jumys uıymdastyrylatynyn da atap ótti. Jospar boıynsha týrıster aǵyny jylyna úsh myńnan astam adam bolady degen boljam bar.

Qoryta aıtqanda, Joshy han­nyń tarıhı-mádenı keshe­nin jaqyn mańdaǵy ártúrli dáýirlerge jatatyn eskertkish­terdi, eń birinshi kezekte Altyn Orda tarıhyn zertteý úshin, sondaı-aq otandyq jáne sheteldik ǵalymdardyń qatysýymen tarıhı taqyryp boıynsha ǵylymı konferensııalar ótkizý úshin ǵylymı baza retinde paıdalanýǵa bolady. Budan bólek, stýdentter men oqýshylardyń tarıh pánderin jáne oqý praktıkalaryn osy keremet tarıhı-mádenı keshende uıymdastyrý da josparda bar. Bir sózben aıtqanda, bul ıgi bas­tama tek qana Jezqazǵan-Ulytaý aımaǵy úshin ǵana mańyzdy emes, ol Qazaqstandy kúlli álemge tanytatyn biregeı joba bolady degen senim bar.

Sóz sońynda aıta ketetin taǵy bir jaǵymdy jańalyq – Joshy han tarıhı-mádenı kesheniniń qu­rylysy bıyl aıaqtalyp, onyń saltanatty ashylýy aldaǵy aılardyń birinde ótedi dep josparlanǵan.

Qaraǵandy oblysy,

Jezqazǵan qalasy